Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 1

Śaśilekhā 1

Language
Sanskrit

1.p1

śrīmahāgaṇapataye namaḥ

1.1

prodbhābhissvacchaśaṅkhasphuṭaśaśiśakaloddāmavaiśadyahṛdyaprodyatsaundaryavaryaprakaṭitavapuṣaṃ naumi vāgīśvarīṃ tām | kallolollāsaśāntipratatāsitatarakṣīrasindhvantarālaśliṣyatpīyūṣareṇvāṃ smarayati vibudhāndhyāyato yā dayāluḥ || sarasi muvipulāyurvedarūpe kṛtāryaṃ munivaravacanaughai dīrghanāle nibaddham | racitadalamivāṅgaiḥ saṅgrahākhyaṃ sarojaṃ vikasati śaśilegvāvyākhyayendoryathāvat || anālocitatantrārthaḥ padādāvakṛtaśramaḥ | yatrāvabhāṣate mūrkhastatrāvācyā vipaścitaḥ || trandhacchāyāviśeṣajñaḥ sūkṣmamapyadhigacchati | sukaverapi yā vācaḥ kuṇṭhāstā jaḍasaṃsadi || kiyadvā kathayiṣyāmi yattattvairna budhyate | pramāṇaṃ ca tadevātra yadasmābhirnirūpyate || durvyākhyāviṣasuptasyaṃ vāgbhaṭasyāsmaduktayaḥ | santu saṃvittidāyinyaḥ sadāgamapariṣkṛtāḥ || so'yaṃ vāgbhaṭanāmā śāstrakāraḥ lokahitāya śāstramāripsurvighnopaśamāyābhimatadevatānamaskāraṃ karoti rāgādītyādinā | rāgādirogā yenāpāstāḥ taṃ namāmīti sambandhaḥ | rāgādayaḥ prasiddhāḥ | rāga ādiryeṣāṃ ta ime rāgādayaḥ | ādigrahaṇena dveṣādīnāṃ parigrahaḥ | rujantīti rogāḥ rāgādayaśca te rogāśca rāgādirogāḥ saha jātāḥ sahajāḥ janmanaḥ prabhṛti śarīriṇā saṅgatāḥ | samūlā yenāpāstāḥ | mūlameṣāmajñānam | āśu śīghrameva | sarve na tu kecideva | jagato'pi nā''tmana eva | tamekavaidyaṃ namāmi | ekaścāsau vaidyaśca taṃ namāmi| evaṅguṇayuktasyānyasya bhiṣajo'bhāvāttasyaikatvam | na hyanyo vaidyaḥ sahajatvādyasādhyalakṣaṇayuktān‌rogāñjetuṃ śaknoti | abhimatadevatānamaskāraṃ kṛtvā vighnopaśāmāyaiva punargurunamaskāraṃ karoti vaidyāgamajñāṃśca pitāmahādīniti | vaidyānāmāgamo vaidyāgama āyurvedastajjñānantīti vaidyāgamajñāḥ | ādigrahaṇena dakṣaprajāpatyādīnāṃ grahaṇam |

1.2

atha namaskāraṃ kṛtvā tantraṃ prastauti athāta ityādi || atheti maṅgalārthaḥ | ata iti namaskārādānantarye | āyuṣkāmebhyo hita āyuṣkāmīyaḥ | āyuṣkāmaśabdo'S trāstyadhyāya iti vā āyuṣkāmīyaḥ | adhyāya iti viśiṣṭaprakaraṇanāma | vyākhyāsyāmo varṇayiṣyāmaḥ | iti ha smā'hurityādinā na svamanīṣākāriteti dyotayati | itihetinipātasamudāyo'tītavastuviṣayaḥ | āhuḥ sma bruvanti sma ‘laṭsme ’ iti bhūte laṭprayogaḥ | ātreyādayo maharṣayaḥ | ādiśabdena bharadvājādīnāṃ parigrahaḥ | mahāntaśca te ṛṣayaśca maharṣayaḥ | mahattvaṃ tu jñānādyatiśayayogāt pūjyatā ||

1.3

kimāhuḥ ? āyuḥ kāmayamānenetyādi | anenā'' yurvedatvādhigamārthaṃ śiṣyagaṇaṃ protsāhayati| āyuḥ kāmayamānena yathocitaṃ jīvitaṃ nīrogamicchatā | āyurvedopadeśeṣu yairupāyairāyurveda upadiśyate teṣu | paramādaro vidheyaḥ | kiṃbhūtamāyuḥ ? dharmārthisādhanaṃ | na hi prādhānyena dharmādayaḥ sādhyante | anena sambandhādīnyapyuktāni bhavanti | atropāyopeyabhāvalakṣaṇaḥ sambandhaḥ| asya tantrasyā''yurvedopadeśatvādupāyatvaṃ | tatsādhyatvādāyuṣa upeyatvaṃ | abhidheyamāyurvedaḥ | prayojanamāyuḥ dharmārthasukhāni ceti ||

1.12

sambandhādīnyuktvā āgamaśuddhiṃ darśayati āyurvedāmṛtamityādinā | anena guruparamparāmapi darśayati | brahmā padmayonirāyurvedāmṛtaṃ buddhvā dakṣāya dadau | yathā'mṛtena sakalarogaparikṣayastathaiva āyurvedenetyataḥ sādṛśyam | sarvebhyo hitaṃ sarvam | sanātanamavināśi | sa dakṣā'śvibhyāṃ devabhiṣagbhyāṃ dadau | tāvaśvinau śatakratave indrāya dadatuḥ | tato'nantaramāyurvedajñānaparipūrṇe śatakratau dharmārthakāmamokṣavighnakāribhirāmeyaiḥ pīḍyamāneṣu satsu nareṣu sakalajanarogopaśamahetormaharṣayaḥ śatakratumupājagmurupatasthire | kathamita amarāṇāmīśvaraṃ devanāyakaṃ | mahatī ṛddhiryeṣāṃ te maharṣayaḥ| maharṣayo dhanvantariprabhṛtayaḥ | na kevalaṃ dhanvantariprabhṛtayaḥ yāvallambāyanādayo'pi | tān dhanvantariprabhṛtīndṛṣṭvaiva sahasrākṣo yathā'gamaṃ nijagāda āgamamanatikramyenyarthaḥ kathayāñcakāra || kimityāha āyuṣaḥ pālanaṃ jīvitasya rakṣaṇaṃ upavedamatharvaṇaḥ atharvavedasyopavedaṃ | kīdṛśamāyurvedaṃ nijagādiyetyāha kāyeti | kāyādibhiraṣṭāṅgataṃ gataṃ | yaṃ pitāmaho bubudhe iti sambandhaḥ | kāryāṇāṃścikitsā kāyaśabdenocyate | evaṃ bālādiṣvapi yojyam | vālasya viśeṣāvaktavyatvāt pṛthakkaraṇam | evamanyeṣvapi | guro rāptoktamāgamaḥ| yathābhūtameva brahmaṇā buddhaṃ tathābhūtameva teṣāṃ jānīmabhyarthaḥ | te ca dhanvantariprabhṛtayastamāmnāyaṃ śatakratuproktamāgamaṃ gṛhītvā mayaivamajñāyi mayaivamajñāyīti parasparaṃ prakāśya ca mānuṣaṃ lokamāyayuḥ prāpuḥ | kiṃbhūtāḥ muditāḥ saphalīkāryatvātsaharṣāḥ | āgatya ca mānuṣaṃ lokamāyurvedasya sthityartha āyurvedo māntardhāditi tantrāṇi cakrire akurvan | tatastāni tantrāṇi kṛtvā āhṛtāḥ sādaraṃ punarvasudhanvantariprabhṛtayo'gniveśādikān suśrutāntānadhigamayāmāsuḥ | na kevalamagniveśādīn yāvattacchiṣyān karālādīnapi grāhayāmāsuḥ | te'pyagniveśādayaḥ dhanvantariprabhṛtibhyastāni tantrāṇi gṛhītvā svayaṃ tantraṃ cakruḥ | tataśca svayaṃkṛtāni tantrāṇi gurūn dhanvantariprabhṛtīn saṃśrāvayāmāsuḥ | kiṃbhūtān gurūn ? sarṣisaṅghān sumūnisamūhān | kiṃbhūtā agniveśādayaḥ ? sumedhasaḥ suprajñāḥ | tāni ca tantrāṇyeṣāmagniveśādīnāṃ | tairdhanvantariprabhṛtibhiḥ | praśastāni kṛtapraśaṃsāni | pratiṣṭhāṃ supūjyāṃ sthitiṃ | bhuvi manuṣyaloke | lebhire prāpuḥ ||

1.15

ityanena granthasandarbheṇā'gamaśuddhiṃ darśayitvā svayaṃ tantrakaraṇe hetumāha teṣāmiti || teṣāmagniveśādipraṇītānāṃtantrāṇāṃ ekaikaṃ tantraṃ samastavyādhisādhane sakalarogacikitsite aṃnyāpi asamapūrṇe | na hi suśrutapraṇītā kvaciccikitsā agniveśakṛte tantre jñāte jñātā bhavatyataḥ pratitantrābhiyoge tu adhyayanamātreṇaiva puruṣāyuṣasaṃkṣayo bhavati na hi taduktavidhānānuṣṭhānasyā'yurbhavatyataḥ yasmācca sugvagrahaṇārthaṃ lokasya eka evārthastantrakāraiḥ punaḥpunaḥ proktaḥ ya ekaikena proktaḥ sa evānyena | na kevalamevaṃ yāvat kvacitra tantre kaścidartho viśeṣataḥ anyena viśeṣeṇoktaḥ atastadvijñānamatidurlabham | yacca yasmācca te tantrakṛto vivakṣitārthapratyāyanaparatvādvacane śabde anādṛtā avahelāvantaḥ vacanasya mvalpatvabahutvanirapekṣāḥ arthādareṇa bahubhāṣiṇa ityarthaḥ ||

1.18

ato'pihetoḥ sarvatantrāṇi saṃhṛtyā'ṣṭāṅgasaṅgrahaḥ kariṣyata iti sambandhaḥ | kimbhūto 'ṣṭāṅgasaṅgrahaḥ asthānavistarādivarjitaḥ | ucite punaḥsthāne vistarādīni vidhīyanta eva | tathāhi ṛtusvarūpavarṇane doṣopakrame ca svasthāturahitatvādvistaro'pyupayujyata eva | tathā garbhāpakrāntyaṅgavibhāgādiṣvākṣepo'pi dṛśyate | tathā'tiyogādiprakaraṇe punaruktamapīti | anye punarāhuḥ | anyatra vaktavyamarthavastvanyatro 'cyata ityasthānaṃ tadvarjitaḥ | tathā vistarākṣepābhyāṃ varjitaḥnātivistaro nātisaṅkṣipta ityarthaḥ sakṛt jñāpitasya vastunaḥ punarvacanaṃ punaruktistadvarjitaḥ | anyacca hetvādirakandhatrayamātranibandhanaḥ hetū rogodbhavakāraṇaṃ skandhaḥ samūhaḥ hetuskandho mithyāhāravihārādiḥ | liṅgaṃ bhaviṣyataḥ sataśca vyādheścihnabhūtaṃ | yathā jvarasyālasyādiḥ| auṣadhaskandho rogacikitsārthaṃ hitāśanacūrṇilehakāthādiḥ| samprāpterhetuskandha evā'ntarbhāvaḥ | upaśayaḥ punaḥ liṅgaskandhe vā auṣadhaskandhe vā'nupraviśati | evamanyadapyasminneva skandhatraye'ntarbhāvyam | etāvanmātramatra nibadhyata ityarthaḥ| mātraśabdaḥ stokaparyāyaḥ anyatantreṣu yathā bahuvaktavyatā na tathā'tra kintu kevalaṃ tātparyavastugrahaṇamiti mātraśabdaprayogaḥ | anyacca kiṃbhūto'ṣṭāṅgasaṅgrahaḥ ? anyatantreṣu vinigūḍhārthatattvā ye pradeśāsteṣāṃ prakāśakaḥ | tathā carakamuninā ṣaṣṭikasya guṇeṣu 'snigdho' guruśce'ti sandhānake akāraprayogaḥ kṛta iti vāgbhaṭena darśayatā laghuśabdaprayogaḥ kṛtaḥ | suśrutopyāha ' ṣaṣṭikaḥ pravarasteṣāṃ kaṣāyamadhuro laghu'riti | kṛṣṇātreyopi-' ṣaṣṭikaḥsukara ' ityādi paṭhitvā laghavaḥ kaṭupākāścetyāha | kharanādo'pyāha- 'doṣaghnaḥ ṣaṣṭhiko laghu'riti | parāśaro'pi ' rakto mahānśakunāhṛtaḥ ṣaṣṭika ' ityādi paṭhitvā laghavaḥ saṅgrāhikā ityāha | carake'pi paṭhyate ' śāliṣaṣṭikādīni prakṛtilaghūnyapi mātrāpekṣīṇi bhavantī'ti | anyacca svatantravirodhānāmanyatantravirodhānāṃ ca bhūyiṣṭhamatiśayena nivartakaḥ svatantravirodho ya ekasminneva tantre'nyasthānasthito grantho'nyasthānasthitena virudhyate | yathā carake 'caturviṃśatirityatāḥ snehasya pravicāraṇā' ityuktvā punarapyāha ' evameṣāṃ catuṣṣaṣṭiḥ snehānāṃ pravicāraṇā' iti | tadvāgbhaṭa ekīkurvannāha 'yuktyāvacārayet sneha'mityādi | bhakṣyādinopayujyamāna eva rasabhedena triṣaṣṭidhā sneho bhavati ekaśca iti catuṣṣaṣṭiḥ | etacca sammohanamātranivṛttaye uktaṃ na hi vastuto virodhaḥ sambhavati | paratantravirodho yathā carakagranthena kṛṣṇātreyo viruddhaḥ | tathā carako himavatprabhavānāṃ nadīnāṃ pathyatvamicchati | kṛṣṇātreyamuśrutau tāsāmeva galagaṇḍādikartṛtvaṃ | vāgbhaṭastūpalāsphālanetyādinā virodhaṃ nivartayati | evamanyat granthagauravabhayānna likhyate | vinivartako vināśakaḥ arthānāṃ subodhakatvāt | tathā yugānurūpamandadhīḥ asmin kaliyuge pāṭāvabodhadhāraṇayogyagranthasambhāraḥ | vibhāgena śobhanairarthaprakaraṇādivicchedaiḥ ||

1.19

tathā yatra cāṣṭāṅgasaṅgrahe kāyacikitsitaṃ viśeṣeṇātiśayena saṅgṛhītam | kiṃbhūtamityāha nityopayogi satataṃ śarīriṇā upayujyate | duḥkhena ca boddhuṃ śakyata iti durbodhaṃ na hyakṛtaprayatnastajjānātītyarthaḥ | tathā bhāvatastatvataḥ sarvāṅgānāṃ vyāpakaṃ | kāyacikitsāmekaṃ varjayitvā sapta sarvaśabdasaṅgṛhītāni | tathā ca bālacikitsāyāṃ vakṣyati kṣīradoṣajanitarogaprasaṅge ‘yathāsvaliṅgānītyādi | tathā ūrdhvāṅgarogacikitsāyāṃ sarvaroganidānoktai’ rityādi | ata eva kāyacikitsitasya vyāpakatvam | yataśca dravyarasādimātrāśitānnasvarūpādiparijñānasnehādyupayogāsaṅgikarogacikitsādimatānāmapyaṅgānāṃ kāyacikitsitameva | asya ca granthasandarbhasya saṅgrahasaṃjñā' rthānugatā tena kharanādasaṃhitāvaccarakādinayavyākhyānatātparyamatra viparītāvagamasambhāvanāmayānna kriyata iti ||

1.20

anantaragranthoktārthameva prakaṭīkurvannāha na mātretyādi | mātrā'kṣarakalā | akṣarakalāmātramapyatra na kiñcidāgamavarjitaṃ kathitamiti | ta evārthāḥ sa eva granthabandhaḥ | kevalaṃ saṅkṣepārthamanyaḥ krama āśritaḥ ||

1.22

āyurvedāgamaśuddhiṃ darśayitvā ātmana āgamakārakatāṃ cānantaraṃ tantramārabhate | tantraṃ cāyuṣaḥ pālanaṃ | āyurjīvitaṃ | tacca śarīrasambaddham | śarīraṃ ca doṣadrātumalāsamudāyaḥ | teṣāṃ ca dhātvādīnāṃ doṣā eva pradhānaṃ yato doṣebhya eva dhātūnāṃ pravṛttiḥ | tathāca mātuśceṣṭāya rasasya vahanapākasnehakāṭhinyādi doṣaprasādāllasyate | atasta eva pūrvamucyante vāyurityādi | udvebhyo'bādhikatve tritve punarvāgrahaṇaṃ niyamārtham | eta eva doṣā na caturtho 'sti | yathā suśrutoktāditi | samāsataḥ saṅkṣepataḥ na saṃsargabhedādivistareṇa | vistaratastu bahavaḥ | duṣaṇātmakādoṣāḥ| te ca vātādayaḥ pratyekaṃ tridhā triprakārāḥ | kathaṃ triprakārā ata āha pratyekaṃ vṛddhikṣayasāmyābhirbhedāt vāyurvṛddhaḥ vāyuḥ kṣīṇaḥ vāyuḥ sama iti | evaṃ pitta kaphayorapi vācyaṃ | teṣāṃ ca prākṛtamvarūpamapekṣya vṛddhyādigatirvijñeyā | vṛddhikṣayāvapi punarukṛṣṭatvādinā vividha utkṛṣṭā vṛddhirmadhyā vṛddhiralpā vṛddhiravaṃ kṣaye'pi vācyaṃ | sāmye tūtkarṣādyasambhavānna bhedaḥ | te vātādayaḥ vikṛtā'vikṛtā dehaṃ ghnanti varttayanti ca | vikṛtāḥ svarūpāccalitāḥ śarīraṃ ghnanti nāśayanti | avikṛtāḥ svarūpādcalitāḥ śarīraṃ varttayanti ||
nanu vātādayaḥ kiṃ niyatadeśā āhosvid vyāpino'ta āha ta iti| te doṣā vyāpino'pi sakalaśarīracarā api pratiniyatadeśāḥ | kaḥ kasya deśa ityata āha hṛnnābhyo riti | asyāyamarthaḥ nābheradho vāyoḥ sthānaṃ hṛnnābhyormadhye pittasya hṛdayādūrdhvaṃ śleṣmaṇa iti ||

1.23

na kevalaṃ śarīravyāpinaḥ santo niyatadeśā yāvatsakalakālavyāpino'pi niyatakālāḥ | etadpradarśanāyaimāha vaya iti | antādīnāṃ vātādibhiryathāsaṅkhyaṃ sambandhaḥ | vayasaḥ puruṣāyuṣasya antaḥ paścimo bhāgo vāyoḥ kopakālaḥ | madhyabhāgaḥ pittasya | pūrvabhāgaḥ śleṣmaṇaḥ | dviparītalakṣaṇaḥ | sa kaphaprāyauṣadhisalilaḥ ślīpadādirogadaḥ | sādhāraṇa ubhayalakṣaṇamadhyapatitaḥ samamalaḥ samavātādidoṣaḥ | evaṃ trividho bhūmideśaḥ ||

1.45

kālo dvividhaḥ kṣaṇādirvyādhyavasthā ca vyavahārārthaṃ tantre prayujyate | tatra kṣaṇādiḥ prasiddhaḥ | vyādhyavasthā ca purāṇanavātvādikaṃ viśiṣṭalakṣaṇasaṃyuktatvaṃ ca vyādheḥ | dvividho'pi kālo rogiṇo bheṣajasya sambandhaṃ karoti | tathā ca vakṣyati “pūrvāhne vamanaṃ deyaṃ madhyāhne tu nirūhaṇam” iti | tathā ca bastividhau “nivṛttikālaḥ paramastrayoyāmā” ityādi | tathā jvare “kaṣāyapānamathyānnai” riti | “hṛttidoṣe vijite” ityādi kuṣṭhe ||
kālo bheṣajayogakṛdityuktaṃ | bheṣajamauṣadham atastadvijñānārthamāha śodhanamiti | yat dravyamadravyaṃ vā'bhayātapādi kupitadoṣavināśanāthamupayujyate tadauṣadhamityucyate | saṅkṣepeṇa dvividhamauṣadhaṃ śodhanaṃ śamanaṃ ca | vistaraṃstu nirūhapācanakvāthacūrṇādikaṃ bahuvidham | śodhanaṃ yat kupitān doṣān niḥsārya bahiḥ rogopaśamanaṃ karoti| śamanaṃ punaryat svasthānasthitānāmeva sāmyahetuḥ ||

1.47

auṣadhamuktaṃ tasya viśeṣataḥ prādhānyamucyate śarīrajānāmityādi | śarīrajānāṃ vātādīnāṃ krameṇa yathāsaṅkhyena paramauṣadhaṃ pradhānauṣadham | kimityāha bastirityādi | bastirgūdapraṇidheyaḥ snehakvāthādirvātasya paramauṣadham | vireko mukhapītaṃ gudamārgeṇā'ntaḥ sthitasya doṣasya nissāraṇaṃ pittasya paramauṣadham | vamanaṃ mukhena pītaṃ tenaiva doṣasya nissāraṇaṃ śleṣmaṇaḥ paramauṣadham | iti śodhanarūpeṇa doṣāṇāmauṣadham | tathaiva vātādiṣu śamanasvarūpairetadāha tatheti | tailaṃ vātasya, ghṛtaṃ pittasya madhu śleṣmaṇaḥ | manodoṣayo rajastamaso rogavimbakāri dhīdhai-
ryādikaṃ paramauṣadham | kālaviśeṣamāśritya sarvatra sarvameva || tantrasyāsya paraṃ cāto vakṣyate'dhyāyasaṅgrahaḥ | asya cāṣṭāṅgasaṅgrahābhidhānasya tantrasya sukhasmaraṇārthamadhyāyānāṃ saṅgraho vakṣyate ||

1.51

āyuṣkāmīyaḥ | śiṣyārthaḥ śiṣyopanayanīyaḥ | dinacaryā | ṛtucaryā | vyādhyasambhavo rogānutpādanīyaḥ | dravadravyavijñānīyaḥ | annasvarūpavijñānīyaḥ | annasaṃrakṣaṇīyaḥ | viruddhānnavijñānīyaḥ | annapānavidhiḥ | mātrāśitīyaḥ | dvividhauṣadhavijñānīyaḥ | śreṣṭhasaṅgrahaḥ agrayasaṅgrahaḥ | śodhanādisaṅgrahaḥ | mahākaṣāyasaṅgrahaḥ | vividhagaṇasaṅgrahaḥ | dravyādivijñānīyaḥ | rasabhedīyaḥ | doṣādivijñānīyaḥ | doṣabhedīyaḥ | tatkriyā doṣopakramaṇīyaḥ | rogabhedīyaḥ | bheṣajāvacaraṇīyaḥ | dvividhopakramaṇīyaḥ | snehavidhiḥ | svedavidhiḥ | śuddhirvamanavirecanavidhiḥ | bastividhiḥ | nāvanāvidhiḥ | dhūmavidhiḥ | gaṇḍūṣādividhiḥ | āśyotanavidhiḥ| tarpaṇavidhiḥ | yantravidhiḥ| jalaukāvacaraṇīyaḥ | sirāvedhavidhiḥ | śalyāpaharaṇavidhiḥ | śastrakarmavidhiḥ | kṣārakamāṃvidhiḥ | agnikarmavidhiḥ | ime catvāriṃśadadhyāyāḥ sūtrasthānam ||

1.53

śārīramucyate | putrārthaḥ putrakāmīyaḥ | garbhāvakrāntīyaḥ | caryā garbhāvacaraṇoyaḥ | vyāpat garbhanyāpat | śarīrajaḥ aṃgavibhāgaḥ | sirāvibhāgaḥ | marmavibhāgaḥ | prakṛtibhedīyaḥ | vikṛtāṅgavijñānīyaḥ | vikṛtehitavijñānīyaḥ | vikṛnāmayavijñānīyaḥ | dūtādivijñānīyaḥ | iti dvādaśādhyāyāḥ śārīram ||

1.55

nidānamucyate | sarvaroganidānam | jvaranidānam | raktapittanidānam | śvāsahikkānidānam | yakṣmādinidānam| madātyayanidānam | arśonidānam | atisāranidānam | mūtrāvātanidānam | pramehanidānam | vidradhyādinidānam | udaranidānam | pāṇḍuroganidānam | kuṣṭhanidānam | vātavyādhinidānam | vātaśoṇitanidānam | iti ṣoḍaśādhyāyā nidānasthānam ||

1.57

cikitsitamucyate | jvaracikitsitam | jīrṇajvaracikitsitam | raktapittacikitsitam | kāsacikitsitam | kṣatakṣayakāsacikitsitam | śvāsacikitsitam | yakṣmacikitsitam | chardyādicikitsitam | madātyayacikitsitam | arśaścikitsitam | viśi dvau atisāracikitsitam grahaṇīdoṣacikitsitam | mūtrāghātacikitsitam| pramehacikitsitam | vidradhivṛddhicikitsitam | gulmacikitsitam | udaracikitsitam | pāṇḍurogacikitsitam | śophacikitsitam | visarpacikitsitam | kuṣṭhacikitsitam śvitracikitsitam | vātavyādhicikitsitam | vātaśoṇitacikitsitam | iti caturviṃśatiradhyāyāścikitsitasthānam ||

1.58

kalpasthānamucyate | vamanakalpaḥ | virecanakalpaḥ | vamanavirecanavyāpatsiddhikalpaḥ | vastikalpaḥ | siddhabastikalpaḥ | vastivyāpattisiddhikalpaḥ | anuvāsanavyāpattisiddhikalpaḥ | dravyakalpaḥ | ityaṣṭāvadhyāyāḥ kalpasthānam ||

1.63

atauttaramanantaramuttarasthānamucyate | bālopacaraṇīyaḥ | bālāmayapratiṣedhaḥ | bālagrahavijñānīyaḥ | bālagrahaprati ṣedhaḥ | snānavidhiḥ | pṛthaggrahe pratyekagrahapratiṣedhaḥ | bhūte dvau bhūtagrahavijñānīyaḥ bhūtagrahapratiṣedhaḥ | unmādapratiṣedhaḥ | apasmārapratiṣedhaḥ| vartmasandhigatau dvau dvau | vartmarogavijñānīyaḥ vartmarogapratiṣedhaḥ | sandhigatāsitāsitarogavijñānīyaḥ sandhigatāsitāsitarogapratiṣedhaḥ | dṛṣṭirogavijñānīyaḥ | timirapratiṣedhaḥ liṅganāśapratiṣedhaḥ | sarvākṣirogavijñānīyaḥ | abhiṣyandapratiṣedhaḥ | dṛṣṭiyākapratiṣedhaḥ | karṇādiṣu vraṇānteṣu dvau dvau | karṇarogavijñānīyaḥ karṇarogapratiṣedhaḥ | nāsārogavijñānīyaḥ nāsārogapratiṣedhaḥ | mukharogavijñānīyaḥ mukharogapratiṣedhaḥ | śirorogavijñānīyaḥ śirorogapratiṣedhaḥ | vraṇavibhaktivijñānīyaḥ vraṇavibhaktipratiṣedhaḥ | sadyovraṇapratiṣedhaḥ | bhaṅgapratiṣedhaḥ | bhagandarapratiṣedhaḥ | granthyāditritaye dvau dvau | granthyādivijñānīyaḥ granthyādipratiṣedhaḥ | kṣudrarogavijñānīyaḥ kṣudrarogapratiṣedhaḥ | guhyarogavijñānīyaḥ guhyarogapratiṣedhaḥ |

1.64

iti pañcāśadadhikamadhyāyaśataṃ ṣaḍbhiḥ sthānaiḥ samīritaṃ samyaguktam | iti prathamo'dhyāyaḥ

Linked texts (1)