Ashtangasamgraha 12
Śaśilekhā 12
- Language
- Sanskrit
12.66
anantaraṃ māṃsamucyate | hariṇādayaḥ pṛṣatāntāḥ ekonaviṃśatimṛgā vijñeyāḥ ||
12.68
lāvādayo vārṭāntā ekaviṃśatirāhārasya vikīrya vikṣipya bhakṣaṇādviṣkirāḥ ||
12.72
śatapatrādayaḥ pāṇāvikāntāścatustriṃśadāhārasya śālyādeḥ pratudya tuṇḍairāhatya bhakṣaṇādvijāḥ pratudāḥ smṛtāḥ ||
12.74
śvetādyā nakulādyāntā bile bhūgarbhe niṣadanādvileśayāḥ ||
12.76
gavādayaḥ madhuhāntāḥ kecit pakṣiṇaḥ kecinmṛgāḥ | jātyā prasahyāhṛtya bhakṣaṇācca prasahāḥ smṛtāḥ ||
12.77
mahiṣādayo gavayāntā daśa mahāmṛgaśabdavācyāḥ ||
12.80
haṃsādayo mallikādyāntāśca jala eva caraṇājjalacāriṇaḥ|
12.82
rohitādayaścilicimādyantāḥ jalodbhavā matsyāḥ| ityaṣṭābhiḥ prakārairācāryā māṃsamāhuḥ ||
etāsu cāṣṭāsu māṃsayoniṣu madhye miśrayonitvānmiśnraviṣayatvādjāvī aniścite | te hi jāṅgale'pi deśe samyagvarttaṃte ānūpe'pi yadyapi tittiriurubhayacaraḥ tathāpi sadaiva tatsvabhāvatvādvārgebhyaḥ pṛthaṅnoktaḥ | ajā avayaśca keciddhanvani kecidānūpa iti pṛthagukte | yeṣāṃ ca nāmaparyāyāḥ nānādeśaprasiddhāḥ kirātakaivarttādibhyaḥ apabhraṃśasaṃskārācca jñātavyāḥ | varttikā varttakājjātyantaraṃ na tu tasya strī ||
12.83
eṣāṃ ca vargāṇāṃ madhye ādyāstrayo mṛgaviṣkirapratudā jāṅgalāḥ jāṅgalaśabdavācyāḥ | antyāstrayaḥ mahāmṛgajalacaramatsyā ānūpāḥ | madhyau dvau bileśayaprasahau sādhāraṇau | vikīryya bhakṣaṇakriyāyogādviṣkirādīni nāmānītyuktam ||
12.85
tatra jāṅgalā malaṃ purīṣaṃ baddhaṃ kurvanti | rucikarā māṃsānāṃ cottamāḥ | śītavīryā rase kapāyamadhurāḥ viśadā laghavaḥ | sannipāte ca hitāḥ | kiṃbhūta ityāha pittottara ityādi | yasmin sannipāte pittamuttaramadhikaṃ vāto madhyaḥ kaphaśca svalpaḥ ||
12.86
atra caiṇahariṇāvākṛtyā sadṛśau | kevalaṃ tāmravarṇo hariṇaḥ kṛṣṇavarṇastveṇaḥ | asāveṇo hṛdyastridoṣaharaḥ, atilaghuḥ ṣaḍrasaśca | śaśastu saṅgrahaṇe rūkṣaḥ śītavīryaḥ kaṭuvipāko'bhidṛddhikṛt , ūnavāyau sannipāte ca pathyaḥ||
12.89
lāvo'pi tadvacchaśavat | kevalamasāvarūkṣaḥ | kapiñjalaḥ kiñcidrūkṣaḥ | pārāvatakapotau vanajātau pathyau | gṛhabhūtāvapathyau | vartakāt prabhṛti yāvajjāṅgalaparisamāptiḥ tāvatsarve auṣnyena gurutvena snigdhatvena ca īṣat svalpaṃ yuktāḥ | teṣvapi madhye tittiriḥ śreṣṭhaḥ medhādikaraḥ | saṅgrahaṇo varṇyo vātādhikasannipātaharaśca | sa tu tittirirdhanvani deśe vicarasyānūpe ca | ataḥ snigdha uṣṇo gururbṛṃhaṇaśca ||
12.91
śikhī mayūro nātipathyaḥ | śrotrādīnāṃ pathyaḥ | vayasaśca pathyaḥ śīghrapariṇāmarakṣaṇaḥ | kukkuṭastadvanmayūravat | ayaṃ tu vṛṣyaḥ | grāmyastu janapadapariveśacaraḥ śleṣmalo guruśca | krakarāḥ medhāmagniṃ ca kurvanti hṛdyāśca | tadvadupacakrakāḥ | kāṇakapoto guruḥ kiñcillavaṇastridoṣakaraśca ||
12.92
ato'nantarā bileśayādyā vargā yathottaraṃ gurutvenoṣṇatvena cādhikāḥ snigdhatvena madhuratvena cādhikāḥ | yo yasmādvargāduttaro vargaḥ sa tasmāt gurutvādibhiradhika ityarthaḥ | tathā sarve mūtraṃ śukraṃ ca kurvanti | valyā vātaghnāḥ pittaśleṣmalāśca ||
12.94
teṣu vargeṣu madhye mahāmṛgāḥ śītavīryāḥ | prasahāḥ kravyādāḥ kravyaṃ māṃsaṃ bhuñjate ye prasahāḥ te cakṣuṣyāḥ | mūtraṃ virśaṃ ca kurvanti | māṃsavṛddhikarāḥ, kaṭuvipākāḥ, jīrṇārśoprabhṛtyārtānāṃ ca pathyāḥ | godhā viṣaghnī | mūṣikaḥ śukravardhanaḥ śukrakaraḥ ||
12.97
gomāṃsaṃ śuṣkakāsādīn nāśayati | viṣamajvaraḥ satatakādiḥ | kevalavātā nānyadoṣasaṃyuktāḥ | caṭakāḥ kaphaharāḥ snigdhā vātaghnāśca paramatyarthaṃ śukrakarāḥ | mahiṣo gurūṣṇavīryaḥ snigdho nidrādīṃśca karoti | varāhaḥ sūkaraḥ tadvanmahiṣavadguṇairjñeya ityarthaḥ | asau tu śramaghnaḥ, rucyādipradaśca ||
haṃsaḥ svarakaraḥ, raktapittavināśanaśca | yastu meduro'timedāḥ sa himaḥ śītaḥ | kecittu carakānurodhānmadhuraḥ ahimaśceti paṭhanti ||
12.100
matsyāḥ pittaśleṣmakarā vātanāśanāśca paramatyartham | teṣāṃ matsyānāṃ madhye rohitaḥ pravaraḥ pratisrotovicāritvāt | tasya hyevaṃ svabhāvaḥ, yat pratisrotaḥ srotasa ābhimukhyena vicarati | yayā diśā jalameti tāṃ diśaṃ yātītyarthaḥ | tathā pānīyasadhyāt svabhāvenaivākāśaṃ plavate | ata ubhayathāpi kriyāyogāt paramapyarthaṃ rohitaḥ pravaraḥ | cilicimaḥ paramapyarthaṃ avaraḥ aśreṣṭhaḥ | sa cāgocare durviṣaye karddamaśaivalādau yato vicaratyatastridoṣakaraḥ | kulīraḥ paramaṃ vṛṣyaḥ bṛṃhaṇaḥ prītikaraḥ guruśca | kulīraḥ karkkaṭukaḥ ||
12.101
ājaṃ māṃsaṃ nātiśītavīryaṃ nātiguru nātisnigdhaṃ adoṣalaṃ doṣāṇāṃ sāmyaṃ na nāśayati, pathyamityarthaḥ | sāmarthyāllabdhapuruṣaśarīrasaklaśarīradhātusādṛśyādanabhiṣyandi mālinyena srotasāmasrāvakam | etaduktaṃ doṣaguṇaviparītaguṇatvenādoṣalatvācca śarīradhātuguṇatvena srotasāmapradūṣakatvāccānabhiṣyandi | srotaḥpradūṣakarūpaṃ śārīre vakṣyati | yathā “āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddoṣaguṇaiḥ samaḥ | dhātubhi rviguṇo yaśca srotasāṃ sa pradūṣakaḥ ” iti | ata ājamāṃsādviparītamāvikaṃ māṃsam | vaiparītye na bṛṃhaṇatvaṃ tattu bṛṃhaṇamiti viśeṣaḥ ||
12.103
sarve ca māṃsamatimedyaṃ meduraṃ tyajet | vyādhyādimiśca naṣṭasya māṃsaṃ tyajet | tathā svayamātmanaiva mṛtaṃ dhūmapūrṇaṃ dhūmena mṛtam | tathā agocarabhṛtaṃ agocare anyasmin viṣaye bhṛtaṃ | yathā jāṅgalamānūpe bhṛtamānūpaṃ ca jāṅgale | kṛśaṃ ca tyajet | sadyohataṃ vayasthaṃ sampūrṇāvayavaṃ śuddhaṃ tṛṇādibhiranupahataṃ adurgandhi ca śasyate ||
eṇādayaśca svavargeṣu pradhānāḥ | eṇakuraṅgahariṇaśaśā mṛgeṣu madhye agryāḥ varāḥ | lāvakapiñjalatittirikrakarā viṣkireṣu | śārikā pratudeṣu | nyaṅkurmahāmṛgeṣu | haṃso jalacāriṣu | rohitakacchapau vamrmī ca jalajeṣu | teṣvapi pradhāneṣu madhye pravarāḥ | eṇādiṣeṇaḥ | lāvādiṣu lāvaḥ | śvāviṅgodhyorgodhā | gṛdhramṛgādhipayoḥ siṃha iti ||
12.106
gauḥ, darduraḥ, ṛśyaḥ, kāṇakapotaśceti catvāraḥ svavargeṣu nindyā garhaṇīyāḥ | śeṣaṃ ca yathāyathaṃ guṇairyuktam ||
12.110
aṇḍāni pakṣiṇāṃ gurūṇi | bālānāṃ pakṣiṇāṃ palaṃ māṃsaṃ rase kaṣāyamadhuraṃ | vṛddhānāṃ māṃsaṃ bahusnāyu abalyaṃ guru tridoṣakaraṃ ca | puṃsaḥ striyāśca yathāsaṅkhyena śarīrasya pūrvāddhe nābherūrdhvaṃ paścārddhamadho nābherguru | garbhiṇī ca strī gurvī | catuścaraṇeṣu madhye yoṣit strī laghuḥ | vihaṅgeṣu pakṣiṣu madhye pumān laghuḥ | śiraḥprabhṛtīnāmaṅgānāṃ yathāpūrvvaṃ gurutvaṃ jñeyam | sakthimāṃsāt kaṭīmāṃsaṃ guru | kaṭīmāṃsāt pṛṣṭhamāṃsaṃ guru | evamāmāśayapakvāśayayośca yathāpūrve gurutvam| pakvāśāyādāmāśayo gururityarthaḥ | raktādīnāṃ ca dhātūnāṃ yathottaraṃ gurutvam | saptamiddhārtvagbhirbhiyathottarameva snehasya pākādyathottarameva snehasya gurutvaṃ syāt | dhātūnāṃ tathābhūtena snehena saṃśleṣāt yathottarameva gurutvaṃ bhavati | dhātusnehakramapariṇatyā ca | uktaṃ ca hṛdaye | “ parasparopasaṃstambhāddhātusnehaparamparā ” | anena kimuktam | rasādīnāṃ śukrāntānāṃ parasparopasaṃstambhādanyonyasaṃśleṣāddhātūnāṃ snehotkarṣakramapariṇatiryathottarameva jāyate | atra ca māṃsānāṃ strīpuṃsakṛtaṃ viśeṣamekayonīnāṃ bhinnayonīnāṃ cotsargāpavādasthitāthopabṛṃhakavacanakalpanaṃ ca yathāyogaṃ svabudhyā parikalpanīyam || iti māṃsavargaḥ ||
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit