Ashtangasamgraha 13
Śaśilekhā 13
- Language
- Sanskrit
13.113
śākamucyate | pāṭhādikaṃ śākaṃ tridoṣanāśanaṃ laghu saṅgrahaṇaṃ ca | tadvat rājakṣavakavāstuke | teṣu madhye suniṣaṇṇo'gnikaro vṛṣyaśca | suniṣaṇḍo jalamadhye bhavati patraiścāṅgerīsadṛśaiḥ kāśmīreṣu śūnyeṣu cātiprasiddhaḥ | rājakṣavo'tyarthaṃ grahaṇyārśovikāraghnaḥ | vāstukastu varcasaḥ purīṣasya bhedanaḥ | kākamācī tridoṣaghnī kuṣṭhanāśanī īṣaduṣṇavīryā sarā svāsthyasaṃvāhakatvena ca rasāyanasādṛśyādrasāyanī | cāṅgerī amlā agnidīpanī grahaṇyādiṣu pathyā saṅgrahaṇī laghvī ca | cāṅgerī kṣudrāmlikā ||
13.117
paṭolādīni karkaśāntāni aṣṭāviṃśatiḥ śītavīryāṇi | rase tiktāni | vipāke kaṭukāni | saṅgrahaṇāni vātakrānti pittaśleṣmanāśanāni ca | saptalā sātalā | ariṣṭo nimnaḥ| śāṅgeṣṭā aṅgāravallikā| avalgujaḥ somarājī| amṛtā guḍūcī | vetro vaṃśasadṛśaḥ| maṇḍūkaparṇī maṇḍūkī | saivādityavallī | nāḍīkalāyaḥ bālhī | saiva śakulākṣakaḥ| ete suvarcalāviśeṣāḥ | godhūmikā tu gojihvā gojī kroṣṭakamūlakaḥ | vanatiktako nalakhaṇḍakaḥ | kūlakaḥ kākātindukaḥ | kuvelā pāṭhā | śakulādinī kaṭukā | kaṭillaḥ varṣābhūbhedaḥ | kośātakaṃ dadhittham ||
ato nirddhāraṇam ||
13.123
paṭolaṃ hṛdyaṃ krimināśanaṃ madhuravipākaṃ rucikaraṃ ca | bṛhatī kṣudrabṛhatī ca pittakaramagnidīpanaṃ śakṛdādīnāṃ ca bhedanaṃ vātanāśanaṃ ca | vṛṣaṃ chardikāsau nāśayatyatyarthaṃ ca raktapittaṃ nāśayati | kāravellaṃ rase kiñcit kaṭukatvena yuktaṃ agnidīptikaraṃ pittaśleṣmanāśanaṃ ca | vārttākaṃ rase kaṭutiktaṃ madhuramuṣṇavīryaṃ ca vātaśleṣmaharaṃ kiñcitkṣāratvayuktaṃ agnidīptikaraṃ hṛdyaṃ rucikaraṃ na ca pittaṃ karoti | yathā vātaśleṣmaghnaṃ na tathā pittakaramityarthaḥ| karīramādhmānakaraṃ rase kaṣāyamadhuraṃ tiktaṃ ca | kośātakāvalgujakau bhedinau vahnidīpanau ca | śyāmādi kiṃśukāntaṃ paṭolādiguṇayuktaṃ rase madhurakaṣāyaṃ paramatyarthena pittajit | śyāmā trivṛt | bhaṅgī bhārgī | vṛkṣādanī vandākaḥ | kṣīravṛkṣaḥ pītakaḥ | sa eva kaśerukaḥ | vimbī raktaphalā | śeluḥ śleṣmātakaḥ | vipamṛṇikā | kiṃśukaḥ palāśaḥ| tasya kusuma eva śākatvam|
13.129
bhaṅgī baddhamūtrā sarā ca | abhīrujaṃ karīraṃ śatāvaryāṅkuraṃ tat tiktaṃ laghu cakṣuṣyaṃ vṛṣyaṃ tridoṣanāśanaṃ ca | idamanyat karīram | taṇḍulīyaḥ śītavīryo rūkṣo madhuravipākaraso laghuḥ madādināśanaśca| muñjātaṃ vātapittanāśanaṃ snigdhatvādiguṇayuktaṃ atyarthaśukrakaraṃ ca| muñjātaḥ kāśmīreṣu mahauyakaḥ | pālakyā picchilatvādiguṇapañcakayuktā| upodakā madanāśinī | ' upodakā mayāḷī ca suruṅgā potakī smṛtā' | cuñcuḥ saṅgrahaṇaḥ tau tūpodakācuñcū pūrvavat pālakyāguṇāvityarthaḥ | tatheti samuccaye | vidārī vātapittanāśinī mūtralā madhurā śītavīryā ca | vidārī śṛgālikā | jīvantīśākaṃ jīvanatvādiguṇayuktam | yā jīvantī madhurā sā śītavīryā evaṃguṇā śākānāṃ ca śreṣṭhā | dvitīyā amadhurā sā ebhireva guṇaiḥ kiñcinnyūnā bhavati | bhaṇḍyāditrayaṃ vātapittaharam | bhaṇḍī mañjiṣṭhā | parvapuṣpī nāgadantī ||
13.131
kūṣmāṇḍādikaṃ vātaśleṣmākaraṃ, bhedanaṃ, viṣṭambhakaramabhiṣyandi, srotaḥsrāvakaṃ, madhurarasavipākaṃ, guru ca | urvāruḥ karkaṭikā || eteṣāṃ nirdhārayati
13.133
sarveṣāṃ vallīphalānāṃ kūṣmāṇḍaṃ praśastam | vātapittanāśanaṃ bastiśodhanaṃ vṛṣyaṃ ca | trapusaṃ punaratimūtralam | tumbamalābu atyarthaṃ rūkṣaṃ saṅgrahaṇaṃ ca | kāliṅgorvārucirbhaṭaṃ ca bālamapūrṇarasādi pittaharaṃ śītavīryaṃ ca | pakvamato bālādviparītam ||
13.134
śīrṇavṛntaṃ śīrṇaṃ vṛntaṃ vallībandhanasthānaṃ śuṣkaṃ yasya yat pākamatikramya vartate tadīṣatkṣāraṃ, pittakaraṃ, vātaśleṣmanāśanaṃ, rucikaraṃ, hṛdyaṃ, aṣṭhīlāṃ ānāhaṃ ca nāśayati laghu ca | aṣṭhīlā vakṣyamāṇalakṣaṇā ||
13.135
mṛṇālādikaṃ rūkṣaṃ saṃgrahaṇaṃ, śītavīryaṃ, guru ca | mṛṇālaṃ bisāṅkuram | śālūkaṃ padmakandam | kaśerukaṃ prasiddhaṃ madhyadeśe | krauñcādanaṃ kāśmīreṣu kebukamanyatra kanāvikam | aṅkaloḍyaṃ hrasvamutpalam | padmabījamanye | kadambaḥ kandaviśeṣaḥ ||
13.140
kalambādikaṃ madhuraṃ, īṣallavaṇaṃ, rūkṣaṃ, vātaśleṣmakaraṃ, guru, śītavīryaṃ, mūtraṃ purīṣaṃ ca sṛjati bahiḥkṣipati, viṣṭabhyaikasmin jaṭharapradeśe piṇḍībhūya jarāṃ yātīti | prāyograhaṇaṃ eteṣāṃ madhye kecinnevaṃsvarūpā iti jñāpanārtham | teṣāṃ ca paryāyā nighaṇṭujñānāt deśabhāṣāprasaṃskaraṇācca kiñcit jñāyante | kiñcit ucyante | kalambuḥ kālikā | nālikā kapotacaraṇā | māṣaṃ gāndhārī | kāśmīreṣu śilaḥ | cillī taṇḍulīyakaviśeṣaḥ | ladvāko gugguluḥ | niṣpāvo rājaśimbī | piluparṇikā mūrvā | loṇikā kāśmīreṣu, lonārā | yavaśākaḥ kṣārapatrakam | kāśmīreṣu korṇīkaḥ| ālūkapāni bahuvidhāni deśepravṛktāni| tāni sarvāṇīha gṛhyante | sūpyāni mudgādisasyaparṇāni | lakṣmaṇā madhuyaṣṭiḥ | jīvanto raktanālo vāstukaḥ| prapunnāṭaḥ cakramardakaḥ | kuverakaḥ kaṭiñjarabhedaḥ | komīreti kecit | etacca sarve svinnaṃ, niṣpīḍitarasaṃ, atiśayena bahusnehaṃ ca nātyapathyam ||
13.143
sūkṣmapatrā jātyaiva yā cillī sā vāstukasamānaguṇā | takkārī varaṇaṃ ca madhuratiktaṃ, vātaśleṣmanāśanaṃ ca | varṣābhvau punarbhāve kālaśākaṃ ca īṣat kṣāraṃ, rase ca kaṭukatiktaṃ, agnidīpanaṃ, bhedanaṃ garādīṃśca nāśayati | takkārī agnimanyaḥ | ciribilvāṅkurāḥ agnidīpanāḥ, vātaśleṣmanāśanāḥ, sarāśca ||
ūrupūkaṃ lāṅgalī ca laghunī, uṣṇavīrye, sare, tikte ca | ūrupūkaṃ raktairaṇḍaḥ | lāṅgalī indrapuṣpikā ||
13.145
tilavetasapatre vātale, rase kaṭutiktāmle, bhedane ca | tadvat tilavetasaguṇaḥ pañcāṅgulaḥ śuklairaṇḍaḥ | tasya patre śākatvam | vaṃśakarīrāḥ vaṃśāṅkurāḥ, vidāhinaḥ, vātapittakarāḥ, rūkṣāḥ, vipāke kaṭukāḥ, kaphanāśāśca||
13.146
bilvādiśākatrayaṃ vātanāśanaṃ, atīmāranāśanaṃ ca | vatsādinī vāyuṃ nāśayati | vatsādinī kaceyakaḥ | gaṇḍīracitrakaśākau kaphaṃ nāśayataḥ| pattūro dīpannādiguṇayuktaḥ| "matsyākṣakastu pattūraḥ patrajaḥ priya ityapi" ||
13.148
kāsamardakaḥ saraḥ, krimyādīṃśca nāśayati | utkledaḥ srotasāṃ mālinyenāītvam | kusumbhaśākaṃ rūkṣaṃ, uṣṇavīryaṃ, guru, pittakaraṃ, saraṃ ca | sārṣapaṃ śākaṃ īpatkṣāraguṇayuktaṃ, madhuratvādiyuktaṃ, śākānāṃ ca avaraṃ aśreṣṭhaṃ, mūtraṃ viśaṃ ca badhnāti, tridoṣakaraṃ ca ||
13.150
bālaṃ sūkṣmaṃ mūlakaṃ tridoṣanāśanaṃ, laghu, kiṃciduṣṇavīryaṃ, gulmādīṃśca nāśayati | kīdṛgbālamityuktaṃ ata āha | yat bālaṃ avyaktarasaṃ asphuṭamādhuryādi, īṣat kṣāraṃ kṣāraṃ jihvādivaiśadyakṛt, kiñcidavyaktatiktatvaṃ ca | evaṃvidhaṃ sūkṣmaṃ mūlakamevaṃguṇayuktam | ayaṃ jātiviśeṣaḥ | tathā ca bālamūlakasya kandamūlakabījadeśakālasaṃsthānapariṇativiśeṣāddvinajātīyatvaṃ prasiddhameva kāśmīreṣu ||
13.152
mahat punaḥ sthūlaṃ, mūlakaṃ, guruṣṇavīryaṃ, rase kaṭukaṃ, vipāke madhuraṃ, tridoṣakaraṃ ca | tadevaṅguṇayuktamapi ghṛtamāṃsādinā siddhaṃ gurvābhiṣyandi, vātajicca | śuṣkaṃ ca mahadapi mūlakaṃ vātaśleṣmaharam | sarvaṃ ca mūlakaṃ bālaṃ mahacca śuṣkamādrraṃ cāmamanābhipakvaṃ sadoṣakṛddehasyāpathyatvāt | doṣadhātvādīnāmutkleśāprāyapariṇāmakaraṃ ca | abhisiddhaṃ tu yathāmbarūpamuktam ||
piṇḍāluḥ rase kaṭukaḥ vīrye uṣṇaḥ, vātaśleṣmanāśanaḥ, pittavardhanaśca ||
13.157
kuṭherādikaṃ bastagandhāntaṃ harita evopayogāddharitavarga evocyate | ādigrahaṇādanyeṣāmevaṃrasādiyuktānāmevamupayogavatāṃ grahaṇam | asya cā'bhipakvasyopayoge guṇaviśeṣaprādurbhāvaḥ | kuṭherādikaṃ haritakaṃ viṣṭhaṃ purīṣaṃ badhnāti grathayati | rase vipāke ca kaṭukam | doṣān vātādīnutkleśayati, yat kiñcit kopayan sthānāccālayati tadutkleśakaram | laghu, vidāhi, rūkṣaṃ, uṣṇavīryaṃ, tīkṣṇaṃ, dṛgādināśanaṃ ca | ayaṃ ca kuṭherādiyoṃ haritakākhyo varga upadaṃśeṣu yujyate | upadaṃśo yena sahānnaṃ bhoktuṃ yujyate | vyañjanānāṃ ca nānāvidhānāṃ bhojanopayogināṃ vāsanaḥ saugandhyādikaraḥ, hṛdyo'bhidīpano, rocanaśca | kuṭherakaḥ vaikuṇṭhakaḥ | śigruḥ saubhāñjanam | sumukhaḥ kaṭupatrakaḥ | āsurī rājikā | phaṇirjakaḥ phaṇī | arjakaḥ jāyā sūkṣmapatraḥ | jambīraḥ kharapatraḥ | kāśmīreṣu tumburuḥ | kharāhvā hastimayūrakaḥ | kālamālaḥ kṛṣṇakuṭherakam | dīpyakaḥ ajamojaḥ ||
13.159
surasastu hidhmādīnnāśayati | sumukhaḥ śvayathudurgandhau nāśayati | dhānakā rase kaṣāyatiktamadhurā, mūtrakarī, pittaṃ ca na karoti | kharāhvā vastiśūlaṃ nāśayati | citrako'tyarthamabhidīpanaḥ ||
13.162
laśunaḥ patre īṣat kṣāro, madhurarasaśca | madhye patrāt kāṭhine bhāge madhurarasaḥ, picchilaśca | kande mūle tīkṣṇoṣṇavīryo, rase vipāke ca kaṭukaḥ, saro, hṛdyaḥ, keśyatvādiguṇayuktaḥ, kilāsādāṃśca nāśayati | kilāsaḥ śvitraḥ | rasāyanamiva rasāyanaṃ dehahitam ||
13.163
palāṇḍustadguṇairlaśunaguṇairnyūnaḥ hīnaḥ | vipāke tu madhuraḥ kaphaṃ karoti pittaṃ na karotīti sambandhaḥ | na karotīti pittaṃ na vināśayatīti tātparyārthaḥ | vātaṃ ca kevalamanyadoṣāmaṃsṛṣṭaṃ nāśayati ||
13.164
sūraṇo'gnidīptirucikaraḥ, śleṣmanāśaneo viśado laghuḥ, arśasāṃ atipathyaśca | bhūkando'tyarthaṃ tridoṣakaraḥ | sa ca prasiddhaḥ ||
13.165
patrādīnāṃ ca śākaharitakayogyakramāt yathottaraṃ gurutvam| patraśākaṃ tāvat prathamamanapekṣya guru, tataḥ puṣpaśākaṃ, tataḥ phalaśākaṃ, tato nālaśākaṃ, tataśca kandaśākaṃ, ityevaṃ haritakeṣu gurutvaṃ vijñeyam | atrāpyutsargāpavādopabṛṃhakavacanādikaṃ cintyam | atra śākānāṃ haritakānāṃ ca yeṣāṃ nāmāni noktāni teṣāṃ deśabhāṣādividvadbhyo'dhigamyāpabhraṃśasaṃskārādupayogaviśeṣācca jñātavyāni | anyatsubodham ||
13.168
phalānyucyante | teṣāṃ ca drākṣā śreṣṭhā | ataḥ saivādau gṛhyate | drākṣā sarvaphalānāmuttamā, vṛṣyatvādiguṇayuktā, laghuḥ, anilapittādīṃśca nāśayati | sakaṣāyā mādhuryātsvalpaṃ kaṣāyatvaṃ tatrāstītyarthaḥ | svādu madhuraṃ dāḍimamadhikapittaṃ sannipātaṃ nāśayati | amlaṃ dāḍimaṃ na pitte viruddhaṃ, nāti coṣṇavīryaṃ, vātaśleṣmanāśanaṃ ca ||
sarvaṃ dāḍimam | madhuramamlaṃ madhurāmlaṃ ca hṛdyatvādiguṇayuktam ||
13.172
mocādi priyālāntaṃ bṛṃhaṇatvādiguṇayuktam | mocaṃ kadalīphalaṃ | āmrātakaṃ pītanakam | rājādanaṃ vānarapriyam| sauvīraṃ karṇīkavadaram | kṣataḥ uraḥkṣataḥ| kṣayo dhātukṣayaḥ||
13.174
subodham |
13.178
tāla phalaṃ pittalaṃ saraṃ ca | kāśmaryajaṃ himādiguṇam | madhūkaphalamahṛdyam | badaraṃ saraṇaśīlam | vātāmādīnāṃ guṇaviśeṣapradarśanaparaṃ nirddhāraṇam | vātāmādikaṃ pittaśleṣmakaramapyarthamuṣṇaṃ ca vātaharaṃ snigdhaṃ ca | priyālaphalasya śītavīryatvāpavādoṣṇatvaśaṅkāyāmidamucyate | anuṣṇa miti | priyālamajjā priyālabījaḥ | saca madhuratvādiguṇayuktaḥ | badaramajjā guṇaistadvat priyālamajjavat | badarasya tu viśeṣaḥ tṛṣṇādināśakatvam ||
13.181
tindukādi puṣkarabījāntaṃ kaphapittajittvādiguṇayuktam | siñcatī kāśmīreṣu vṛkṣabadarī | sā ca madhurā | puṣkarabījasyānagnikasyopayoge phalaguṇatvam | kṣīrivṛkṣā ye śastrādikṣatāḥ kṣīraṃ sravanti | vibandhaḥ srotobhirdoṣādīnāmavahanam ||
13.183
kapitthamāmamapakvaṃ svaranāśanaṃ, rase kaṣāyāmlaṃ, tridoṣakaraṃ ca | pakvaṃ rucikara, rase ca kaṣāyāmlaṃ, madhuraṃ, hidhmācchardināśanaṃ, tridoṣaghnaṃ, ṣāḍavādiyojaneṣu ca pūjitam | ubhayamāmaṃ pakvaṃ ca viṣanāśanaṃ, saṅgrahaṇaṃ ca | evaṃ kapitthānyādiśet | rasaviśeṣeṇa nānāvidhāni kapitthāni sambhavanti | tānyanayā diśā kalpayedityarthaḥ | tena kaṣāyāmlaṃ mandaivāmakapitthaguṇaṃ mādhuryānuviddhaṃ tathaiva pakvaguṇamiti ||
13.188
siñcatikāphalaṃ bṛṃhaṇatvādiguṇayuktam | bhavyamamlaṃ saviśadaṃ ca jāmbavamativātakaraṃ, viṣṭambhakaraṃ, svaraghnaṃ ca | kṣīrivṛkṣaphalaṃ sāmlaṃ īṣadamlam | akṣakīphalaṃ pittaśleṣmanāśanaṃ, amlarasaṃ, vātalaṃ ca | āmraṃ cūtaṃ bālamasampūrṇasvarūpaṃ rase kaṣāyakaṭukāmlaṃ, rūkṣaṃ, vātāsrapittakaraṃ ca | paryāgatamatikrāntapākaṃ svādu sāmlaṃ madhurāmlarasaṃ, guru, snigdhaṃ, vātaṃ nāśayati, pittaṃ ca na karoti, hṛdyaṃ, śleṣmādikaraṃ ca | sahakārākhyādrasa āmrādeva niṣkāsyate | ato'trocyate | sahakāraraso hṛdyatvādiguṇayuktaḥ ||
13.192
lavalīphalaṃ kaṣāyarasaṃ rocanatvādinuṇayuktam | vilvaṃ guru agnisādakaraṃ, tridoṣakaraṃ, pūtimārutaṃ ca | pūtiguṇaṃ durgandhakaraṃ ca mārutamudgārādau karotītyevaṃguṇaṃ pakvaṃ bilvam | bālaṃ punarapakvaṃ tīkṣṇatvādiguṇayuktam | ubhayaṃ bālaṃ pakvaṃ ca snigdhaṃ paramatyarthaṃ ca saṅgrahaṇam | vṛkṣāmlaṃ tintiḍīkaṃ saṅgrahaṇatvādiguṇayuktam | kośāmrajaṃ phalaṃ tathā vṛkṣāmlaguṇaiḥ kiñcidrūnam | karañjaphalaṃ viṣṭambhi, pittaśleṣmaṇi ca na viruddham | śamīphalaṃ madhuraṃ, rūkṣaṃ keśaghnaṃ, guruṣṇavīryaṃ ca||
13.197
pīluphalaṃ pāke rase ca kaṭukaṃ, tīkṣṇatvādiguṇayuktaṃ, krimīdīnnāśayati | madhuramīṣattiktaṃ ca jātyā yat pīlu, tat nātyuṣṇavīryaṃ, tridoṣannaṃ ca | nīpādivikaṅkatantaṃ phalamasmāt saṃnihitasyānupīluto'lpāntaraguṇaṃ stokaguṇamityarthaḥ | nīpo dhūlikadambaḥ prācīnanagarakamalakasadṛśaṃ kṛṣṇalohitam | mātuluṅgaphalasya tvak rase tiktakaṭukā, snigdhā, vātanāśanī ca | māṃsaṃ tvaco'ntaḥ bṛṃhaṇaṃ, madhuraṃ, vātapittaharaṃ, guru ca | tasya mātuluṅgasya kesaramantarmāsabhavaṃ laghu kāsādīṃśca nāśayati ||
13.203
bhallātakasya tvak, māṃsaṃ ca bṛṃhaṇatvādiguṇayuktam | tasya cāsthi taikṣṇyenāgnisamaṃ, medhāyai hitamatyarthaṃ vātaśleṣmaharam | pārāvataṃ dvidhā dvipakāraṃ madhuramamlaṃ ca | yathāsaṅkhyena madhuraṃ śītavīryaṃ, amlaṃ uṣṇavīryai | ubhayamapi guru, rucikaraṃ, atyāgniśamanaṃ ca | madhuramārukaṃ rucikaram | pakvaṃ ca san sujaraṃ, kiñciduṣṇavīryaṃ, kiñcidguru, kiñciddoṣalaṃ ca | doṣalaṃ apathyam | “ārukaṃ vīrasenaṃ ca vīrācīnārukaṃ tathā | vidyājjātiviśeṣeṇa taccaturvidhamārukam ” | drākṣāparūṣakaṃ cārdramaśuṣkaṃ cāmlaṃ man pittaśleṣmakaraṃ, gurutvādiguṇayuktaṃ ca | karamardakaṃ supeṇam | kolādikaṃ mṛgalaṇḍikāntaṃ amlaṃ sat tathetyamladrākṣādivadityarthaḥ | airāvataṃ nāgaraṅgaṃ, dantaśaṭhaṃ jambīraṃ, karkandhurhasvabadarī | karamardakaṃ pakvaṃ śuṣkaṃ ca nātyarthaṃ pittakaram | amlikāphalaṃ aṅkolaphalaṃ ca śuṣkaṃ sadīpanaṃ, bhedanaṃ, tṛṣṇādināśanaṃ, kaphavātayośca pathyam ||
13.206
sarveṣāṃ ca phalānāmavaramapradhānaṃ likucaṃ tridoṣakaraṃ ca | ityannasvarūpavijñānaniṣpattau dhānyādikamannaṃ samāhṛtya himāniletyādinocyate | evaṃvidhaṃ dhānyaṃ tyajet | himādidūṣitaṃ anilenātivṛddhena kedārasthaṃ dūṣitamuṣṇena vātapādinā durvātena ca purovātādinā | tathā vyālānāṃ sarpādīnāṃ lālayā dūṣitam | ādigrahaṇena śavakothādīnāṃ grahaṇm | tathā jantubhiḥ kṛmyādibhirjagdhaṃ sevitaṃ jale magnamāśighram | abhūmīṃ viparītabhūmau jātamabhūmijam | yā yasya dhānyasyocitā bhūmiḥ tato'nyā viparītā | tathā anārtavamaprāptasamayam | yasminnṛtau yasya dhānyasyotpattiḥ prasiddhā tato'nyasminnutpāditamityarthaḥ | tallakṣaṇaṃ ca rasādīnāmaparipūrṇatvena vijñeyam | anyena ca vijātīyena dhānyena saṃyuktaṃ kedāre jātam| atijīrṇatayā atipurāṇatvena ca hīnavīryaṃ naṣṭaśakti | evaṃvidhaṃ dhānyaṃ tyajet | tathā śākamapi tyajet | kīdṛśaṃ rūkṣasiddhaṃ rūkṣameva siddhaṃ rūkṣasiddhaṃ niḥsnehasiddhamityarthaḥ | athavā rūkṣeṇa kāñjikādinā siddhaṃ rūkṣasiddham | akomalaṃ kaṭhinam | svabhāvataḥ saṃskārato vā | asañjātarasamaparipūrṇasvarūpamityarthaḥ | tathā sarvaṃ śākaṃ śuṣkaṃ tyajet | mūlakaṃ varjayitvā | prāyeṇa bāhulyena phalamapyevaṃvidhaṃ tyajet | drākṣādeśca śuṣkasyāpi prayogo dṛśyata iti jñāpanārthaṃ prāyograhaṇam | tathā phalaṃ sarvamāmamaprāptapākaṃ tyajet | vilvaṃ tu varjayitvā | tasyāmasyāpi prayogaḥ | atra yathāyogaṃ pūrvavadyojyam | atrāpi phalānāmaprasiddhānāṃ prasiddhānāṃ ca yeṣāṃ nāmāni noktāni tāni nānādeśakulebhyo'pabhraṃśasaṃskārādinādhigantavyāni || iti phalavargaḥ ||
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit