Ashtangasamgraha 15: athāṣṭamo'dhyāyaḥ
Śaśilekhā 15
- Language
- Sanskrit
athāṣṭamo'dhyāyaḥ
15.1
annapānaśayanādiṣu viṣaṃ prayacchanti | striyaścānnapānādiṣu viṣaṃ prayacchanti rājñaḥ | kimbhūtāḥ ? tatpraṇidhiprayuktā amitracāracoditāḥ| kathaṃ dadati ? saubhāgyālobhena prāyeṇa bhūbhṛtyopidambastacchatrucārāḥ pāpaṇḍādicchadmanaivaṃ bruvanti, yathānenauṣadhena bhartre 'nnapānādiṣu dattena saubhāgyaṃ bhavatīti| kiṃbhūtaṃ prāṇācāryamāha| kulīnaṃ utkṛṣṭe kule jātam | snigdhaṃ rājñaḥ | āptamavisaṃvādibacanam | āstikamadṛṣṭamanvīti māninam | āryaṃ sādhuvṛttam | āryaparigrahaṃ tadvidhadārādikam | dakṣaṃ caturam | dakṣiṇaṃ rājño'nyeṣaśaṃ ca maitrīparam | nibhṛtaṃ rājakāryeṣu niścalam | anuddhataṃ namram | analasamutthānaśīlam | avyasaninaṃ aduḥkhāmibhūtam | anahaṅkṛtamanutsiktam | akopanasāhasikau prasiddhau| vākyārthāvabodhe vākyatātparyādhigame ca kuśalam| tathā niṣṇātaṃ kuśalaṃ vākyapāṭhāvabodhadhāraṇāprayogairaṣṭāṅgāyurvede | yathāmnāyamāgāmānatikrameṇa | suṣṭhu vihitau niṣpāditau yogakṣemau yena tathā| sannihitā nityanikaṭasthā agadā viṣṭaścikādipraśamanādayo yogā yasya | sātmyajñaṃ sarvasya deśādinā sātmyaṃ jānātīti | taṃ ca prāṇācārya rājā arthena mānena ca satkāreṇa ca pūjayedyathākālam | yathā guruṃ śiṣyaḥ pūjayati, pitaraṃ ca yathā putra iti | pratikūlaṃ dviṣṭhamapi tasya prāṇācāryasya vacanaṃ sāmprataṃ yuktamiti manyeta | yasmānna hi suśīlo'pi gajapatirniraṅkuśaḥ aṅkuśarahito janasya ślāghanīyo bhavati | tasmādrājā prāṇācāryāyattamāhārāvihārābhyāmātmānaṃ kuryāt | tatpratiṣiddha āhāro vihāraśca na vidheyaḥ, tadaṅgīkṛtaśca vidheya ityarthaḥ | bhadra iti jātyutkṛṣṭo hastī tacchāstreṣu prasiddhalakṣaṇaḥ | etena kiṃ prayojanamityāha | upāttamadṛṣṭādāgatamapi jīvitaṃ sāpādyamupāyabalena svayamanāyāsenaiva śarīramadhitiṣṭhati | eṣa ca mahānupāyo yadvaidyaparāyattatā ||
15.3
api ca na kevalamantaroktana prakāreṇa prāṇācārya parigṛhṇīta rājā yāvadrājagṛhānikaṭe bhiṣajaḥ prāṇācāryasya niveśanaṃ veśma kārayet | yato narapatayo bahuparigrahāḥ prabhūtaparivārāḥ | śūlādayaśca vyādhaya āśukāriṇaḥ svamarthaṃ maraṇamāśu śīghraṃ kurvantītyāśukāriṇaḥ | sarve ca rogiṇaḥ pratikṣaṇaṃ pratyavekṣaṇīyāvasthāḥ, viśeṣeṇa rājānaḥ | kiṃ te viśeṣeṇetyāha | te hi svātantryāt pramādaṃ kurvanti | rogauṣadhādiduḥkhaṃ soḍhuṃ na śaknuvanti| tathā svayaṃ svabhāvenaivāpathyābhilāṣiṇaḥ | tebhyaśca prāyeṇa nikaṭavarttino hitaṃ priyaṃ ca vadantīti | tasmādrājagṛhanikaṭavarttī bhiṣaksarveṣu rājaśarīropakaraṇeṣu pratyakṣavṛttirbhavati | evaṃ cānnapānādikamupakaraṇaṃ rakṣituṃ śaknotīti ||
tatrānnaṃ prādhānyāt prathamamucyate ||
15.4
sa ca bhiṣak rājñaḥ purataḥ sthito rājānamannaṃ bhojayet | kimbhutamannaṃ ? samyak sādhvībhiḥ śravaṇavāṣpodgamanādikriyābhiḥ sampannaṃ, suparīkṣitaṃ vakṣyamāṇena vidhinā, prathamaṃ cāgnimakṣikādibhyo dattaṃ, tathā saviṣaṃ nirviṣamiti parijñātaṃ bhavati śikhinā mayūreṇa dṛṣṭaṃ, prokṣaṇaiḥ suparṇāmantrodakādibhiḥ prokṣitaṃ siktaṃ, tathā hi saviṣamapi nirviṣībhavati | kiṃbhūtaṃ rājānaṃ haste baddhānyauṣadhāni ratnāni ca yena tam ||
15.5
asya ca rājño bhuñjānasya cāgadapraliptān dundubhīn bherīrvādayet |
15.6
suparīkṣitamityuktaṃ sā ca parīkṣocyate | saviṣamannamityādi | saviṣamannaṃ snāpyamāṇaṃ snāvayitumaśakyaṃ bhavati | cireṇa ca pākaṃ yāti | pakvamātrameva paryuṣitamiva gatāhorātramivoṣmarahitaṃ stabdhaṃ kaṭhinaṃ ca sampadyate | yathāsvaṃ yathātmīyairvarṇādibhirnaśyati | kledaṃ ca yāti | candrakaiśca nānāvidhairgharmamaṇḍalaiḥ samantāccitaṃ bhavati ||
15.7
vyañjanānāṃ rasādīnāṃ saviṣāṇāṃ kvāthaḥ pacyamānasyordhvaṃ pravṛttaḥ pheno malino bhavati | atra ca vyañjaneṣu cchāyānāṃ mukhādipratibimbānāṃ svapramāṇavarṇādinā hīnānāmatiriktānāṃ vikṛtānāṃ vilakṣaṇānāmeva vā darśanamathavā cchāyānāmadarśanameva | anye tu chāyāśabdena kānti vadanti | teṣu ca vyañjaneṣvadhikānāṃ bāṣpādīnāṃ sambhavaḥ | phenapaṭalaṃ phenasamūhaḥ | sīmanto vicchedaḥ | ūrdhvamupari vividhā rājayo rekhāḥ | tantubudbude prasiddhe | tatra lavaṇolavaṇepṛtkaṭakalavaṇadravyeṣu vyañjaneṣu saviṣeṣu phenamālā | māṃsarase nīlārājiḥ | mukhordhvametat | śeṣasya dravauṣadhasya kvāthādeḥ kapilā ||
15.8
ārdrāṇāṃ dravyāṇāṃ mūlakatrivṛtādīnāṃ saviṣāṇāṃ mlānatvamutpakvatvaṃ ca | utpakvatvaṃ pakvānābhiva mārdavādi | śuṣkāṇāṃ śuṇṭhīharidrādīnāṃ śyāvatvaṃ vaivarṇya vā śyāvo nīlalohitaḥ | āstaraṇaprāvaraṇānāṃ dhyāmāni malināni maṇḍalāni tantvādiśātanaṃ ca | lohānāṃ maṇimayānāṃ ca paṅkena malena copadehaḥ, snehādināśaśca ||
15.9
viṣaṃ dadātīti viṣadaḥ | sa svamātmīyaṃ doṣamāśaṅkya trāsādibhiryukto bhavati | etānyeva viṣadātṛlakṣaṇāni | bhītaḥ sabhayaḥ| vepathu kampaḥ| śuṣkaśyāvāvavaktraḥ śuṣkāsyaḥ, śyāvamukhaḥ | samantāt sarvāddikṣu sodvegaṃ kṛtvā vilakṣo'spaṣṭadṛṣṭirvīkṣate | yatra yasmin dravye tena viṣaṃ prayuktaṃ tadviśeṣeṇa vīkṣata iti sambandhaḥ | tathā tasyottarīyapaṭaḥ skandhāditaḥ straṃsate patati tathā stambhādibhirātmano'ntardhānaṃ karoti | kuḍyaṃ bhittiḥ | asthāne'prasaṅge hasati | pṛṣṭaḥ sannasambandhamananvitapadārthamuttaraṃ dadāti | naiva vottaraṃ dadātīti sambandhaḥ | vivakṣurmuhyati | yatkiñcidvaktumicchati na tat smaratītyarthaḥ, grīvāmālabhate śirodharāṃ spṛśatīti | sarve ca kartavyaṃ viparītamañcarati | svabhūmāvucite sthāne nāvatiṣṭhate ||
15.10
evaṃ ca saviṣamannamagnyādiṣvapi parīkṣeta | yato naitāvatā viṣadalakṣaṇenaiva niścayena saviṣamannaṃ parijñāyate | yasmādanavasthitasattvā adhīraprakṛtayo nṛpaparicārakā nṛpājñātvaritā aparādhāntarādvāpyevaṃlakṣaṇayuktā bhavanti | viṣadānāparādhādanyo'parādho'parādhāntaram | vahnistu saviṣamannaṃ prāpyaikāvarto bhavati musalākṛtirjvalati | rūkṣaṃ niḥsnehaṃ mandaṃ mṛduvegamarcirjvālā bhavati | tatra dhūmaścāsya saviṣānnasya prasekaromaharṣādīn janayati ||
tatra viṣānnadhūmajeṣu prasekādiṣu naladādibhiḥ samabhāgairmākṣīkadrutairnasyaṃ cāñjanaṃ ca kuryāt | naladaṃ māṃsī | dhūmaṃ vā apāmārgādikṛtaṃ pibet | sumanaḥ kṣārakaṃ sumanasāṃ sakulkam | apāmārgādidrākṣāntaṃ samabhāgam | ghṛtaguḍau piṇḍīkaraṇāya | hetusādṛśyādevakāraprayogaḥ ||
15.12
vayobhiḥ pakṣibhirapi parīkṣeta | yataḥ kadācinniviṣamapyannaṃ snehalāvaṇādikaṃ prāpyāgniritthameva bhavati | anyatsubodham | makṣikāḥ saviṣe'nne na nilīyante nāvataranti | nilīnā āpatitā āpannāśca vyāpadyante | mriyante | kṛkavākuḥ kukkuṭo virautyadhikaṃ śabdaṃ karotītyarthaḥ| śukaśārike.vikrośataḥ| uccairviśabddo vikrośanam| dṛṣṭa eva saviṣe'nne jīvañjīvako maraṇaṃ glāniṃ vā prāpnoti| nakulasya ca romaharṣaḥ | vānarasya purīṣotsargaḥ | pṛṣatasya rodanam | mayūrasya harṣaḥ | asya ca mayūrasya darśanāttatkālameva viṣaṃ mandaśaktitāṃ prāpnoti ||
atipītadhūmavat saviṣānnavāppādvyādhayo bhavanti dhūmavidhau coktaṃ mūrcchāraktapittāditānīti | tadvacca sādhanaṃ cikitsitaṃ ghṛtapānanasyādikaṃ dhūmavidhāveva vakṣyamāṇalakṣaṇam | viṣātraṃ spṛṣṭaṃ viṣamiva spṛṣṭaṃ dāhādīn karoti | svāpaḥ acetanatvam | tatra viṣasparśajeṣu dāhādiṣu śyāmādibhiḥ samabhāgairjalapiṣṭaiḥ spṛṣṭāṅgelepaḥ | śyāmā gandhapriyaṅguḥ | indragopo bhāskaraḥ krimiviśeṣaḥ | somo brāhmī ||
15.14
saviṣamannamabhyavahrīyamāṇasya sthitamoṣṭhacimicimāyanādīn karoti | lavaṇarasāparijñānaṃ lavaṇaraso jihvāṃ na cetayata ityarthaḥ | tatra dhūmoktaṃ karma | vipāte dhūmoktaṃ naladakuṣṭhādibhirnasyādikaṃ dantakāṣṭhoktaṃ maviṣe dantakāṣṭhe vakṣyamāṇaṃ tacca | viṣādnasāmāśayaprāptaṃ svedādīn karoti | dṛṣṭerhṛdayasya ca rodhaḥ stambhaḥ | bindubhirnīlāvagairaṅgānāmācayaḥ samantāccayanam ||
15.16
tatra madanaphalādibhirdadhisaṃyuktairvamanaṃ dadyāt | alābuḥ kaṭukālābuphalam | vimbyāstuṇḍikeśyāḥ phalam | kośātakyā jālinyāḥ phalam | niṣpāvāmbubhirvā kevalairvamanam | niṣpāvaḥ śimbidhānyaviśeṣaḥ | tadāmrasya saṃsrutaṃ jalam | tataḥ kṛte vamane paścāt snigdhaśarīraṃ virecayet | virecanārthaṃ ca triphalādicūrṇaṃ samākṣikaṃ yathāprakṛti ca siṃhādīnāmanyatamasyāntarajaṭa rasambhavena pittena mṛgorvārorgavāṃkṣyā rasena vā pānopayogena saṃyuktaṃ pāyayet | ayaṃ ca yogo jīvano nāmāṃgadaḥ paraṃ sarvaviṣāṇāṃmauṣadham | tasmiṃśca jīrṇe śyāmātiviṣāsiddhena kṣīreṇa ghṛtena vopastambhitāṃ svalpena yuktāṃ yavāgūṃ pāyayet | śyāmā gandhapriyaṅguḥ | anyatsubodham ||
pakvāśayagataṃ tṛḍādīn karoti | tatra nīlinīphalasaṃyuktaṃ sarpivirecanam | dūṣīviṣacikitsāyāṃ vakṣyamāṇaṃ dūṣīviṣārināmānamagadaṃ samākṣikaṃ dadhnā pāyayet | dantaprayukte viṣe kūrcakasya sadanaṃ dattaviṣauṣadhigandhaśca dantakāṣṭhe rūkṣatā ca jihvādīnāṃ ca śophaḥ| tatra śasreṇa pracchānaṃ dantamāṃsādiṣu kṛtvā dhātakīpuṣpādīnāṃ cūrṇena magākṣikeṇa pratisāraṇaṃ sakṣaudramathavā mugdhe auṣadhasya dhāraṇaṃ kuryāt | kevalena vā saptacchadakalkena pratisāraṇaṃ kuryāt | kando dravamiśracūrṇaiḥ | tathā dāḍimādīnāṃ rasena mākṣikayuktena gaṇḍūṣaḥ | karamardaḥ karāmlam | āmrātakaṃ pītanakam | anenaiva prakāreṇa jihvānirlekhanādayo vyākhyātāḥ | tenaitaduktaṃ bhavati | jihvānirlekhanādiṣu prayukte viṣe dantakāṣṭhavatkṣaṇaṃ tadveva cikitsā vaktavyasaṃyogātsāmyameteṣu viṣasya | kevalaṃ tāmbūlādi mukhe kāryam ||
15.17
añjanaprayukte viṣe aśrupadehādayo bhavanti | upadeho dūṣikā | dṛṣṭivibhramo darśanabhrāntiraṃsatyadarśanam | tatra ghṛtapānaṃ cikitsā | pippalīśca payasā kṣīreṇa śṛtena saptavārān pariśoṣya pariśoṣya bhāvayet | tatastāmāṃ
abhyaṅgaprayukte tvagdāhādayaḥ | daraṇamaṅgasya khaṇḍaśo gamanam | tatra śītodakapariṣiktasya sataścandanādibhiranulepanam | veṇupatrikā hiṅgupatrikā | amṛtā guḍūcī | somavallī brāhmī | śvetā kaṭabhī | kāleyakaṃ candanam | etānyeva ca candanādīni kapittharasena gomūtreṇa ca saṃyuktāni peyāni | girikarṇikādīni mṛgorvārūmūlāntāni śelukvāthe piṣṭāni pralepārthe yojyāni | śvetamūlaṃ punarnavā | sarpasugandhā nāgadamanī | mṛgorvārurbaṃvākṣī | śeluḥ śleṣmātakaḥ| anenābhyaṅgaviṣaprayogeṇodvarttanādiviṣaprayogā vyākhyātāḥ| tenaitaduktaṃ bhavati | ihābhyaṅgena sparśaprayogo viṣasyaivamudvarttanādibhyo'pi | atastadeva lakṣaṇaṃ, saiva cikitsā | pāduke kāṣṭhakṛte | upānahau carmakṛte | yānaṃ rathādi | etadeva nirdhārayati ||
15.18
ābharaṇaprayukte viṣāvikāre viśaṣeeṇāśvagandhādikalkairmiśritairgopittasaṃyuktairlepaḥ | kiṇihī girikarṇikā | pādapīṭhakṛte vikāre śleṣmātakādikalko mākṣikayuktaḥ pralepaḥ| sarpasugandhā nāgadamanī | chatraprayukte sphoṭodbhavaḥ | tatra madhukādibhirmiśritairgopittasaṃyuktaiḥ pralepaḥ sarvagātreṣu | anena chatraviṣeṇa cāmaravālavyajanaviṣe api vyākhyāte | tenaitaduktaṃ bhavati | upayogasāmānyādetayośchatreṇa sahaśalakṣaṇatvam | saiva cikitsā | vyajanaṃ tālavṛntam ||
15.19
śiro'bhyaṅgaprayukte śirasi vedanādijanma | tatra śyāmādīnāṃ cūrṇena ghṛtakṣīrapittābhyāṃ miśritena subhāvitayā kṛṣṇamṛdā pralepaḥ | śyāmā priyaṅguḥ | pālindī trivṛtā | gomayādīnāmanyatamasyaikasya pīḍito rasaḥ pralepaḥ | śleṣmātakatvagādīni miśritānyajākṣīreṇāloḍitāni pariṣekaḥ śirasi | anena śiro'bhyaṅgaviṣeṇa śiraḥsnānodakādiviṣāṇi vyākhyātāni | upayogasādṛśyāllakṣaṇacikitsitayorapi sādṛśyam | kaṅkataṃ kāṣṭhādimayaṃ bahudantaṃ keśasaṃyamanam | uṣṇīṣaḥ keśabandhapaṭṭakaḥ ||
15.20
karṇapūraṇadravyaprayuktena śophādyutpattiḥ| śrotrayorviguṇatā aśravaṇamiti | tatra bahupatrāyāḥ svaraso ghṛtamākṣikābhyāṃ saṃyuktaḥ karṇapūraṇe yojyaḥ | bahupatrā bṛhatī | kevala eva vā muśītaḥ somavalkasya rasaḥ karṇapūraṇam | somavalkaḥ kaṭphalaḥ | mukhālepadravyaprayukte mukhaśyāvatādyudbhavaḥ | padmakaṇṭakāḥ kṣudrarogeṣu vakṣyamāṇalakṣaṇāḥ | abhyaṅgā ye abhyaṅgaprayuktavipavikārāḥ tvagdāhasvedādayaḥ | tatra madhukādibhirmiśritaiḥ saghṛtairlepaḥ | bandhujīvaḥ putratamaḥ | bhaṅgī bhārṅgī | tathā ghṛtamākṣikaṃ miśritaṃ pānārthaṃ prayojyam | vipāñcapādāṇāñcitreovyathāyudbhavaḥ | tatrā nantarokkamuravālepavipavikāravidhiḥ vipāñcāpavacikitsā ca |
15.24
bhavati cātretyādiṃ subodham | apicetyanena saviṣopakaraṇadravyalakṣaṇacikitsitamuktvā tadupayogyopadhasambhāralakṣaṇārthe samuccinoti ||
15.31
evaṃvidhaṃ bheṣajāgāramaupadhagṛhamiṣyate | kimbhūtam ? māpidhāne samabhagane ghaṭikādau sthāpitamauṣadhaṃ yatra | mūṭaṃ prasevakaṃ poṭṭakamityeko'rthaḥ | phalakaṃ kāṣṭhamayaṃ bahukoṣṭham | rājadhānyāṃ prācyāmudīcyāṃ vā diśi guptaṃ bheṣajagṛhamiṣyate | tatraiva mahānasaṃ gṛhamiṣyate | kimbhūtamityāha | uccairityādi | uccairunnataṃ mahānasaṃ indhanāgāraṃ praśastadigdeśatyādiyuktaṃ praśastāyāṃ diśi deśe ca kṛtamityarthaḥ | vātāyanaṃ gavākṣam | saddhāmbaṃ śobhanadvārapālam | kakṣyāvat suvibhaktayathoditasthānam | vitānakaṃ daṇḍabhṛtavistīrṇopariṣadma | sudhautaṃ dṛḍhaṃ ca kumbhādikaṃ yatra | jalamindhanaṃ ca jātyanvayaparasparānvepaṇādinā pariśuddhaṃ yatra | tatra ca sūdāḥ annasaṃskārakāḥ svakarmakuśalatvādiyuktāḥ śastāḥ | pitryā rājñaḥ ubhayathā piturāgatāḥ | rājñaśca kṛtyairasaṅgatāḥ | kṛtyāḥ kruddhalubdhabhītādayaḥ kauṭilye prasiddhāḥ | taiḥ saṅgatāstu kadācidrāgadveṣādikenānyathā vartante | teṣāṃ ca sūdānāmadhipatiradhyakṣo'pi vipratvādiguṇayuktaḥ | sarve'pi rājaparicārakā īdṛśā eveṣyante | tathā mithaḥ parasparaṃ saṅghātena vigraheṇa virodhena ca rahitāḥ | bhūbhṛte rājñe ca hitāḥ | parasparaṃ virodhasaṅghātābhyāṃ hitamavasādayanti | tatra ca paricārakāra bahvaneko guṇavān vaidyaguṇayuktaḥ pratijāgṛyāt || bhūbhṛddehopakaraṇasaṃrakṣaṇasamudyataḥ |
15.33
kimbhūtaḥ 1 bhṛbhṛto rājño dehopakaraṇānāṃ doṣarakṣaṇe samudyataḥ san | atha tasya bhṛbhṛto vijigīṣoramitrāṇāmābhimukhyena vrajato vaidyo yuddhārthamāgataṃ yodhajanaṃ sainikaṃ cikitset | kimbhūto vaidyaḥ ? suṣṭhu sajjāni nikaṭasthitāni auṣadhādīni yasya | tathā tuṅgenonnatena dhvajenākhyātā nivāsabhūmiryasyeti ||
15.40
tasya cābhyamitraṃ gacchato rājño'rayo mārgādīn viṣeṇa dūṣayanti | atastānyatnājjānīyāt vidyāt | duṣṭāṃśca jñātvā yatnādeva śodhayet | mahati pratānavati ghane vṛkṣādau viṣe datte tacchāyā dūṣitā bhavati | yavaso vāhabhojanaṃ dūrvvādi | avijñāya rājñaḥ prasthānaṃ prayāṇaṃ nirgamanaṃ nāgatvā nāprāpya kaṭakāsyāvāsaṃ na prayojayet | teṣāṃ ca dūrvvādīnāṃ duṣṭiparijñānalakṣaṇamucyate | mārgaḥ śatrunagaraṃ prati spaṣṭaḥ | unmārgaḥ chadmapathaḥ | viṣopahatā bhūmiravayave dagdheva lakṣyate | tatsparśācca pādanakhā viśīryante dāhādiyuktāḥ | chardyādīnāṃ ca sambhavaḥ | tatra saubhañjanādikaṃ bhūmidoṣoditaṃ dadhimātrayā stokena dadhnā pāyayet | tathājādīnāṃ trayāṇāmapi mūtrāṇi māṃsāni rudhirāṇica gṛhītvā tāni ca sarvagandhadravyaiḥ saṃyojya ca pacedāma māṃsapākāt | pakke ca somarājyādikaṃ cūrṇaṃṇataṃ kṣipet | tena niṣpannena tāṃ viṣopahatāṃ bhuvaṃ prokṣayet vindubhiḥ siñcet | sunandā rāsnā | saralā trivṛt | gandhanākulī sarpākṣī | cāraṭī padmacāriṇī ||
15.47
pathi ca saviṣamudakaṃ īṣaduṣṇatvādiguṇayuktaṃ bhavati | tena codakena sādhitaścodano bhuktamātra eva vidāhaṃ yāti kṛcchrācca jaṭhare pacyate | pakvaśca mūrcchājvarakaraḥ | anyavarṇānapi bhāvān puruṣasya darśayati | jaṭhare pakkaḥ san karburaṃ kapotavarṇam | tatra śigrvādikaṃ bhūmidoṣoditaṃ dadhimātrayeti | śigruḥ saubhañjanaparyyāyaḥ | tathājaśṛṅgādīn dagdhvā bhasmodakena saṃmiśrya gālayet, paṭe strāvayet | bahuśaśca gālitaṃ pacedāgnībhāvāt | tatra ca saralādikaṃ kalkitamudakapiṣṭaṃ pratīvāpaṃ kṣipet | viśālā gavākṣī | vipannā guḍūcī | padmacāraṇī vā | “karambhaḥ karkaśo yugmaphalodevottamāraṇī ” | phaṃṇijjakaṃ maruvakam| pratīvāpamardhapakke deyam | tasmācca bindavo yatra bhūpradeśe pātyante tanniṃviṣaṃ bhavati | pāṭalyādikaṃ ca pihitakalaśāntargataṃ dagdhvā saviṣe'mbhāṃsi viṣanāśanāya tadbhasma prakṣipet | pāribhadrako nimbaḥ | sinnukaḥ sinduvāraḥ ||
15.52
mārgavṛkṣaśilādiviṣadānādvipasaṃyukto vāyuḥ śīte kāle'tyuṣṇo bhavati, uṣṇe ca śītaḥ | bhramādīṃśca karoti | tatra cedamiṣyate | devadāryādicūrṇaṃ vṛkṣāgrādiṣu vikiret | nataṃ tagaram | anantā dūrvā | vajrakandaṃ sudhā | latā priyaṅguḥ | patākā devagṛhādidhvajapaṭaḥ | dūṣyāḥ paṭamayāni gṛhāṇi | ye hi madhyadeśādau vṛkṣāḥ prasiddhāḥ iti | sarvataḥ sarvadigdeśaṃ cūrṇasaṃparkeṇānilasya vāyornirviṣatā bhavati | pādape vṛkṣe viṣadūṣite chāyā tatpatrādīnāṃ kāntirvikṛtā svarūpāccalitā bhavati | tasya viṣadūṣitasya vṛkṣasya puṣpaṃ nirgandhamatigandhaṃ vā bhavati | āghrātaṃ hṛdi śirasi ca rujaṃ karoti | tasya ca phalapalāśādikaṃ kaṇḍvādikṛt | palāśaṃ patram | tatra ca sarve bhūmidoṣoktaṃ vidhānaṃ kāryam ||
15.56
tatra cāmyamitratrajane kanyāmaparīkṣitāmajñātāṃ ca rājā na spṛśet | kimarthamata ucyate | kuśalā adhyavasāyacchadmavanto mānavāḥ māraṇān vividhān prayogāna kurvate | evaṃ sthite'smin prasaṅge kimucyata ityucyate | ājanma janmaprabhṛti svalpatarābhyāsena viṣaprayogādvipamayī kanyā kṛtā sparśocchvāsādibhiḥ puruṣaṃ hanti mārayati tasyāstvetat parīkṣaṇam | kimityāha taddhastetyādi | tayā hastaspṛṣṭaiḥ keśaspṛṣṭaiśca puṣpaiḥ pallavaiśca mlāyate | sā ca yasyāṃ śayyāyāṃ svapiti tatra ca matkuṇaimpriyate iti sambandhaḥ | vastre yūkādibhirmriyate | tatsnānodake jantubhirmakṣikādibhirmriyate | evaṃ tāṃ kanyāṃ jñātvā dūratastyajet ||
15.57
tathā nṛpo rājā mantrāgadavāryādibhiraprokṣitaṃ tathā'vijñātasvarūpaṃ bhiṣajā cādṛṣṭaṃ sūdādyaiśca paricārakairprāśitaṃ na kiñcidapyāhāramāharet | sūdādīnāṃ prāśananiyamo mitrabāndhavādivyāpattimiyāt kadācintra dadāti viṣamiti ||
15.58
atha śuklapakṣe puṇye'hani puṣyapunarvasuhastacitrāmṛgaśiraḥśravaṇarevatīśatabhiṣakaprājāpatyottarāṇāmanyatamena nakṣatreṇa yogamupagate bhagavatyauṣadhipatau praśaste muhūrte sindhusrotaḥ samutthaṃsnigdhaṃ saprabhaṃ gandha-
15.61
atheti maṅgale | śuklapakṣe dvādaśīnavamyādāvahvani puṣyādīnāmanyatamena yogaṃ gate candre praśaste muhūrte labne sindhusrotaḥsamutthānādiyuktaṃ sauvīrāñjanaṃ gṛhṇīyāt | tasyāṣṭau bhāgāstasya cāṣṭamena bhāgena samāni pratyekaṃ kanakādīnīti sarve piṣṭvā sammiśrya mūṣāyāṃ mayyāṃ nāḍyāṃ prakṣipya baliādinābhiṃ pūjayitvā khadirādyanyatamadāruṇā śuṣkagomayapiṇḍairvā prajvālayetsaha mūṣayā | taijasānāṃ kanakādīnāmāvartanabhāṇḍaṃ mūṣetyucyate | tataścāryāvalokiteśvarādīn sumano'kṣatādibhirabhyarcayitvā tathā vṛddhavaidyān brāhmaṇāṃśca śuklavāsasastato mahatībhirdakṣiṇābhirbhūrihiraṇyavaravāraṇādibhiḥ pūjayitvā tasmin khadirādyagnau dhmātamāvṛtya śaśvatśalākayordhvamadhaśca sammiśrya tavo'vatāritaṃ gomayasvarasādibhiryathākramaṃ pṛthak siñcet | tataḥ kuṅkumodakaseke datte śukle paṭe badhvā āntarikṣe jale dvādaśarātramadhivāsayet | tataśchāyāyāṃ śoṣayitvā dattasphaṭikādipratīvāpaṃ punarapi pūrvoktena bali maṅgalādinā kanyayā dṛṣadi peṣyaṃ pratīvāpaṃ cūrṇam | kimbhūtyā kanyayā ? ahatāni śastrādyapāṭikāni vāsāṃsi yasyāḥ tathā tayaiva kanyayā kartṛbhūtayā suvarṇādyanyatamaracitāyāmañjananāḍyāṃ vaidyo nidhāpayet sthāpayet | gavayaṃ māhiṣaṃ śṛṅgam | athāyatharvedavidā brāhmaṇena sāvitreṇa saureṇa mārgeṇa kṛtasvastyayanaṃ abhisaṃskaraṇīyam | anyatsubodham | dhāraṇīṃ vidyā | rājamātrā anye vittasampannāḥ | bhavanti cātreti samuccayāya tantravāco yuktiḥ ||
15.71
atha bṛhaspatikṛtaḥ yogā vakṣyante | yānyogān sevamāno rājā śatrubhyaḥ pañcatāṃ lāghavaṃ ca neti na prāpnoti | bilvādīnāṃ kvāthena saviṣaṃ yavasādikaṃ prokṣitaṃ sadya eva nirviṣatāṃ yāti | āḍhakī tuvarī | bālhīkaṃ kuṅkumam | śrīparṇī kāśmaryam | sallakyaśvamūtrī tathā śelvādiprokṣaṇaṃ viṣanāśanam | gopī śārivā | samaṅgā mañjiṣṭhā | dantaśaṭhaṃ karśelam | tacca jambīram | tadvacca niṣkvāthenetyarthaḥ | lākṣādayo mākṣikasaṃyuktā nakulapittena ca kalkitaḥ piṣṭvā gośṭaṅgāntasthāḥ saptarātraṃ bhūmau nikhanet | tataḥ saptarātrāduddhṛtya maṇiṃ guṭikāṃ kṛtvā hemnā suvarṇena veṣṭayet | taṃ ca maṇiṃ hastena dhārayet | tena hastasthitena maṇinā spṛṣṭaṃ sarvameva saviṣaṃ nirviṣatāṃ yāti | manohvādīni ca śunaḥ pittena gorvā kapilāyāḥ pittena ślakṣṇapiṣṭāni saumyanāmāṃgadaḥ pūrvayogādatyarthaviṣanāśanaḥ | mūṣikānāmauṣadhiḥ | dravantīti kecit | ajarūhā prakśarūhā | viṣamuktasya hastabandhādvipanāśinī ||
15.73
hareṇvādayaśca śvapittapiṣṭaiḥ maṇiḥ pūrvavat | ebhiścānantaroktairagadairvādintrāṇi patākā vaijayantyaśca yatpraliptaṃ tacchabdena tadgandhena tatsparśena ca viṣabhukto nirviṣatāṃ yāti ||
15.78
tryūṣaṇādikaṃ piṣṭraṃ mākṣikayuktaṃ gośṭaṅge sthāpayet | tato mātrā stokaṃ bhojanādau yojayet | tatsaṃskṛte koṣṭhe viṣaṃ bhuktaṃ jarāṃ yāti | indravāruṇī gavākṣī | nanu svasthasya bhojanapūrvaṃ dattaṃ tadanu ca viṣaṃ na bhuktamiti kadāciddoṣakopāya bhavatītyāha| nirviṣe'pi na doṣakṛt | jatvādibhirmiśritairvāsagṛhe dhūpaḥ sarvaviṣanāśanaḥ, kīṭādīnāṃ kṛtyādīnāṃ copanipātano nāśanaḥ |
15.96
śikhipicchādikena saghṛtena śayanādikeṣu dhūpo viṣanāśanaḥ | tathā snānīye'mbhasi viṣanāśanāya pūrvoktaṃ cyuṣaṇādikaṃ yojayet | athavā dhavādibhiḥ katakādiyuktaiḥ kṛtaḥ kvātho dadhighṛtamiśraḥ snānīye'mbhasi yojyaḥ| candanadrumavalkalādīnāṃ vā kalkaḥ snānādijale yojyaḥ | drumaśabdasya candanakṣīripalāśaiḥ sambandhaḥ| eteṣāṃ valkalaistvagbhirathavā sarvodakārtheṣu snānādikeṣveṣāṃ candanādīnāṃ kākamācīsaṃyuktānāṃ kvātho viṣanāśanaḥ | nākulī sarpākṣī | elāvālukaṃ vālukam | rocanādibhirlalāṭādiṣu tilakān dhārayet | viṣairna bādhyate | nārīṇāṃ ca priyo bhavati | naipālīśabdena manaḥśilocyate | saviṣaṃ gātraṃ haridrādīnāṃ cūrṇena digdhaṃ nirviṣatāmetītyāha gautamaḥ | sañjīvanādīṃścāgadān viṣapratiṣedhe vakṣyamāṇānnasyādiṣu yojayet | viṣamuktasya tīkṣṇāni vamanāni ca yojayet | viṣapratiṣedhoktaprakāreṇa ca yadi raktavistrāvaṇāvasaraḥ tataḥ sirāmokṣo vidheyaḥ | śatrumavyasthitāya ca bhūpate pūrvameva hṛdayarakṣaṇaṃ kāryam | tacca viṣapratiṣedhe vakṣyate | tathā ca śatrumadhye viṣapratiṣedhe vakṣyamāṇamajeyaṃ nāma ghṛtaṃ bhojanapūrvaṃ peyam | viṣapratiṣedhe amṛtaṃ nāma ghṛtaṃ bhojanapūrve deyaṃ bhiṣajā | antataḥ śītalaṃ jalaṃ sarpirādyabhāve śītamapi jalaṃ pedyamityarthaḥ | sitādikalkasaṃyuktaṃ ca māṃsaṃ viṣanāśanāyeṣyate | kasya māṃsamāha godhādīnām | tathā pṛṣatasya māṃsaṃ śuṇṭīpippalīyuktam | tathā śikhino mayūrasya māṃsaṃ nāgareṇa vātiviṣayā vā śarkarayā vā yuktam | eṣāṃ ca godhādīnāṃ māṃsena yathāsvaṃ yogyasaṃyogyauṣadhakatpitāśca rasāḥ | yena ca viṣaṃ bhuktaṃ tasya tasya kṛtavamanavirecanasya kāle tadavasthāyogyaṃ sūkṣmaṃ supiṣṭaṃ tāmracūrṇaṃ mākṣikasaṃyuktaṃ hṛcchodhanāya dātavyam | evaṃ śuddhe hṛdi suvarṇacūrṇasya ca mātrāṃ dāpayet | tena kiṃ bhavatītyāha | hemapasya puruṣasyāṅge śarīre viṣaṃ na sajate na tiṣṭhati | yathā padmapatre'mbu na sajate | tasya ca vipulamāyurjāyate | eṣa ca maulaviṣavidhirgare'pi vidheyaḥ karaṇīyaḥ | itthamanantaroktena rakṣaṇaprakāreṇa bhiṣagvaidyo nareśvaraṃ viṣagarādibhyo rakṣet | yatastasya nareśvarasya ucchede vināśe prajāsambandhināṃ sarvakarmaṇāmucchedaḥ | sa ca rājā bhiṣajā'tīndriyairmānasaiairyatnataḥ prajñādibhiḥ karmabhirārādhanīyaḥ, yena kupito doṣaṃ na karoti | yato rājño mānuṣatve'pi ājñādayo'mānuṣā bhavanti | anyapuruṣebhyaḥ sa eva śakta ityarthaḥ ayameva tadārādhanopāya ucyate ||
15.107
rājagṛhe yasmin pradeśe sākṣādrājā sthitaḥ, tatra vijñāto bhiṣak praviśet, ātmānaṃ prathamaṃ jñāpayitvā praviśet | tatraiva cetyarthaḥ | praviṣṭaśca rājñaḥ sammato'pi pūjito'pi anucitamadhikaṃ hīnaṃ vāsanaṃ na bhajet | ucite cāsane rājñaḥ purata eva tiṣṭhet | vākyaṃ ca rājñoktaṃ sādhvasādhu veti nākṣipet | rājārthaṃ ca vākyaṃ yena rājñaḥ prayojanaṃ tadahīnakālaṃ kālānatikrameṇa vadet | svārthaṃ tu vākyaṃ rājapriyairātmahitaiśca rājapuruṣaiḥ saha vadet | parārthaṃ ca taducite kāle deśe ca vadet | dharmārthasahitamapṛcchantaṃ ca rājānaṃ nānuśiṣyāt na śikṣayet | etaddhi mahatsāhasam | enaṃ ca rājānamahitenācāreṇa nopacaret | taddhi rājño'hitācaraṇaṃ mūlacchedakaraṃ samūlanāśanamityarthaḥ| rājñaśca vākyamanukūlaṃ priyaṃ hitaṃ ca | rājānaṃ cātmahitakāryasthaṃ mitha iti rahaḥ sāntvayannahitādvārayet | kena sāntvayannityāha | udārairmahārhairvākyaiḥ | evaṃ ca tadā vācyaṃ yadā tadupekṣayā doṣa āśaṅkyate | atha vāraṇapare vākye ukte yadi rājā tadvirodhi vākyaṃ dadāti tadā tūṣṇīmeva syānnāṅgīkartavyaṃ taduktaṃ nāpyanabhimataṃ prasahya punarvaktavyamiti | dveṣyāṃ ca saṅkathāṃ rājño varjayet | tathā vipaścidapi paṇḍito'pi rājāderacittajña atipriyo'pi tasyaivācittajñatvena śīghrameva viparītatvaṃ dveṣyatāṃ yāti tathā bāliśo'pi mūrkho'pi rājāderbhāvaviccittajñaḥ dveṣyo'pi śīghraṃ viparītatvamatipriyatvaṃ yātīti | tathā svalpānyapi kāryāṇi rājānamajñāpayitvā na kāryāṇi | tathā rājñaḥ kośasthāne'varodhe cāntaḥpure akāraṇaṃ na yāyāt | sakāraṇaṃ gato'pi na cirakālaṃ na bahukālaṃ tatra tiṣṭhet | svalpe'pi lābhe'nuddhatamānasaḥ san rājñastuṣṭiṃ darśayet | tathānyena saha parasparālāpaṃ rājaveśmani varjayet | tathānvena saha kaulīnaṃ janavādaṃ na kuryāt | tathānyena saha dvandvavāditāṃ virodhavādaṃ varjayet | rājalīlāṃ cātmano varjayet | tathā vastrāmabharaṇavāhanādikaṃ rājasadṛśaṃ varjayet | nṛpeṇa ca yadātmanaiva dattaṃ vastrādi tattaṣṭyā dhārayet | rājñānanujñātaṃ taddārādiparicchadadattaṃ na gṛhṇīyādityevaśabdārthaḥ | hasitavye vastuni rājñaḥ purataḥ smitaṃ mukhavikāsamapamīṣadvitaṃ kāryam | prabhorevānuvṛttistaḥ | tenetaduktaṃ bhavati | yadi prabhurhasati tadaiva kāryam | atha na hasati tatra maunameva yāvacca hasati tāvadevaivaṃ karaṇīyamiti| rājñānyena vā parammarmaṇyucyamāne mūkatāmavalambeta | mūko vāgvihitaḥ | svamarmaṇi tūcyamāne bādhiryādīn kuryāt | etāvatā hi loko nābhibhavituṃ śaknoti | atyāyāmena cātmānamucchritaṃ bahudhanaṃ pūjādikayuktaṃ na kuryāt | yata evaṃvidha ucchrāye svalpenāpi dhikkāreṇa śīghrameva pātaḥ | etaducyate atyāyāsenocchrāyāt pāto yathā duḥkhakaro na tathā sa ucchrāyaḥ sukhakaro bhavati ||
15.115
nṛpate rājñaḥ sevāsannatvena naikaṭyena śastrādinā ca krīḍāsadṛśamapāyabāhulyāt | sā cāsannasevā vinītaiḥ puruṣairatimahatā sevākuśalatvena nirvāhyate | na tu yathāsukham | tathā bhūpate rājñaḥ sakāśādduṣprāpamaiśvaryaṃ bahumānaṃ ca prāpya na tathā pramādinā bhavitavyaṃ, yathā tadaiśvaryaṃ bahumānaṃ ca ciramupayoktuṃ śakyate | tasya ca rājño bhiṣagyathocite kāle śayyāṃ vidadhyāt | kimbhūtām ? paritaḥ samantādrakṣāmantrairabhimantritām | rātrau ca siddhārthakān rakṣāmantrābhimantritān vidadhyāt | bhūtiṃ ca bhasmarakṣāmantrābhimantritāṃ vidadhyāt | kimbhūtām ? akṣatairyavairanvitām | śuciṃ ca | tathocchīrṣake śayyāyāḥ pūrvabhāge rakṣāśaktiṃ rakṣārthoṃ devīṃ viśeṣapratighātānāṃ citrādikṛtāṃ vidadhyāt | yavāṅkurairyavakenālaktakena sahitaṃ dūrvayā śāilena saṃyuktaṃ nānāvidhaiḥ puṣpaiḥ phalaiśca saṃyuktamudakapūrṇaṃ kalaśamucchīrṣake vidadhyāt | sandhyāyāṃ copahāramucchīrṣe vidadhyāt | etacca svastyayanaṃ karma śucinā bhiṣajā śucerbhūpateḥ kartavyam | na kevalaṃ rājyārambhe kārye yāvat bhuktvā ca kāryam | niśānte ca kāryam | āyuṣyo hitaṃ pauṣṭikamṛddhikaraṃ bhūtādināśanaṃ ca kārmaṇe vaśīkaraṇādyarthe mantrādi | eṣo'sminnadhyāye viṣapāla ma narapatirnijai ripuvṛndaiḥ sahajaiḥ kāmādibhiḥ śatrubhiḥ parāṇāṃ saṃvaraṇadeśādīnāṃ ripūṇāṃ vṛndairapradhṛṣyo durabhibhavaḥ san mahātmā janatāyāḥ prajāyāḥ sambandhināv yogakṣemau cirāya bahukālaṃ janayati janatāyā yogakṣemau sampādayatītyarthaḥ || iti aṣṭamo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit