Ashtangasamgraha 16.85
Śaśilekhā 16.85
- Language
- Sanskrit
16.85
tathākālikeṣu viparīrtanupramaṅgodbhūteṣu hemantādipu svaṃ svamātmīyaṃ vidhiṃ kuryāt | yatastasya vidheḥ śīlane śītādīnāṃ śītoṣṇavarṣāṇāṃ dvandva upatāpaḥ puruṣaṃ kārayati | tenaitaduktaṃ bhavati | jyeṣṭhāpāḍhayoranyayorvā māsayoḥ grīṣmādisvalakṣaṇaprasaṅge hemantādisvalakṣaṇaṃ dṛśyate | tatra tasyāgantaurhemantādikasya caryā bhavet | yato yepā ṛtucaryyādhyāyakāthitā hemantādipu caryā mā na yathecchameva kriyate | kiṃ tarhi ? śītādidoṣapratīkārārtham | tena yasminneva māṃse śītādyastasminneva mā caryā sevyā | etadevocyate ṛtucaryayādinā | śītādidoṣapratīkārā ṛtucaryāktā na māsamātramāśritya | etasminnartha upapattirucyate ata eva cetyādi | hemantaśiśirayosta eva śītadoṣasādṛśyāccaryāpi sadṛśyevoktā | āyuṣo rakṣaṇavastunaḥ prakṛtatvādikamucyate | sarveṣāṃ prāṇabhṛtāṃ śarīriṇāmāyurnityamubhayakarmavalavatvād- valavattvarūpāmapekṣate yuktim | eṣa ca pūrvo grantho yathottaragranthena savistaramucyate| daive puruṣakṛte vā karmaṇi valavati tadāyuṣo'pi valavattvam | tasyāvalatve'dhyāyaṣo'pyavalatvaṃ suvodham | te ca daivapuruṣakarmaṇī āyuṣo hetubhūte pratyekaṃ śreṣṭhamadhyāvaratvena triprakāre | tayordaivapuruṣakarmaṇorudārayoḥ śreṣṭhayoryā yuktiḥ sā niyatakālasya dīrghasya cāyupo hetuḥ | tayośca hīnayoraparā yuktiretadviparītasyāyuṣo hetuḥ | tayośca madhyā yuktirmadhyasyāyuṣo hetuḥ | saṅkīrṇā yuktiryatra ekasya karmaṇo balavatvamanyasya madhyatvamabalatvaṃ vā | evaṃ madhyatvāvalatve api | sā saṅkīrṇāḥ saṅkīrṇasya lakṣaṇasaṅkarayuktasyāyuṣo hetuḥ | nanu dve balavatvābalavatvayukte ekatra virodhāt kathaṃ phaladāyino ata ucyate | puruṣakāreṇa dānādinā balavatā abalaṃ daivaṃ karmopahanyate | daivena balinā pauruṣamabalamupahanyate | yadaivaṃ karma balavaddṛṣṭvā eke āyuniyatapramāṇaṃ manyante te'pyetaṃ bruvanti | yathā prāptopāyā api mriyamāṇā dṛṣṭāstasmānniyatamāyuḥ | etacca pauruṣasya balavatā daivenopaghātāt | tacca daivaṃ karma dvividham | mahattvānniyataphalamalpatvāccāniyataphalam | tacca pauruṣaiḥ karmabhiḥ pratibodhakaiḥ phaladānena niyamyate | evaṃ ca karmaṇo dvaividhyānniyatāniyataphalarūpāt kālākālabhedena mṛtyurapi dvividhaḥ | tenaitaduktaṃ bhavati | aniyataphalena karmaṇā mṛtyurakālaja upadiṣṭo, niyataphalena kālaja iti | ataśca kāraṇānmṛtyudvaividhyādasminnāyurvede hitāhitavidhirupadiṣṭaḥ | tenaitaduktaṃ bhavati | niyataphalakarmajasya mṛtyorāryuvedamakāraṇm | aniyataphalasya tūtpattirakṣaṇārthe hitāhitajñānahetutvenāyurvedaṃ upayujyata eva |