Ashtangasamgraha 161: atha pañcāśo'dhyāyaḥ
Śaśilekhā 161
- Language
- Sanskrit
atha pañcāśo'dhyāyaḥ
161.p1
ubhayalokahitatvādekāntasvasthopayogitvānmaṅgalatvācca tantre vājīkaraṇākhyasyāṣṭamasyāṅgasya nirdeśaḥ | tatprayogadarśanārthamadhyāya ārabhyate |
161.1
vājīkaraṇamityādināsya bhaṅgayā prayojanamucyate |
yogo nāma yogaḥ sambandhaḥ sa ca padārthāthorvākyārthayorvā | tatra padārthayoḥ sādhyasādhanatvabhāvena | yathā rāgādirogā ityādau samūlā ityasyā pāstā ityanena | vākyārthayoryathā jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ punarūṣṇodakaṃ pivedityasya, tenodgāraviśuddhiḥ syāttataśca laghutā rucirityanena |
161.2
yaḥ pumān viṣayī viṣayeṣu śabdādiṣu dehacittopayogiṣu hetuṣu saktaḥ sa vājīkaraṇamupāyalakṣaṇamanvi cchet | tatra hi vājīkaraṇe puṣṭyādikaṃ saṃśritam | [ vājīkaraṇamityādi | vājīvāśvasadharmā yena kriyate taṃ anvicchet kuto nu rasāyanāt | tasya hi samupacitadhātoḥ pradhānadhātuparikṣayo mābhūditi | puruṣagrahaṇaṃ bālātyantavṛddhanirāsārthaṃ na punaḥ strīṣaṇḍhavyudāsārthaṃ teṣāṃ vājīkaraṇā'prāpteḥ | satatagrahaṇaṃ sadā sevanaṃ jñāpayati | yathā rasāyanaṃ prayuktaṃ sarvadhātūnāṃ puṣṭimādadhāti naivaṃ vājīkaraṇaṃ taddhi satatamupayujyamānamāhāravacchukradhātuvṛddhimādadhātīti | pravarttakaṃ ca dharme svargaprāptilakṣaṇamāśrityaitaducyate yannivṛttikṛte hi sa upadeśaḥ | kośakāro yathāhyaṃśūnupādatta vedhapradān | tathāgnikalpānarthān jño jñātvā tebhyo nivarttata iti | naiśreyasikaṃ dharmamāśritya brahmacaryopadeśaḥ ayaṃ cābhyudayikamiti na parasparavirodhāśaṅketi | iti jejjaṭaḥ | ] | vājīkaraṇaṃ kimucyata ityāha |
hetvartho nāma yadekatrocyamānamanyatrāpi tathaivopayujyate | yathā tatraikaikatra śākhāyāmityādyavedyoktyā śeṣā vedhyā iti gamyante |
161.3
yena hetubhūtena puruṣo vājīvāśvaivāpratihato'ṅganā yāti | yena ca strīṇāmatipriyo bhavati yena ca dhāturūpacayaṃ prāpnoti | tadvastu vājīkaraṇamityucyate taddhi paraṃ dehasyaujaskaram |
sāro hītyādinā striyāḥ priyatvaṃ prayojanavadityucyate tasmādapriye bharttari kulajāpi strī kadācicchīlaṃ kalaṅkayati |
padārtho nāma yenātho'vagamyate | yathā gurvādayo guṇaśabdādavagamyante |
161.4
pradeśo nāma yathaikadeśasyocyamānasyārthasya prasādādanucyamānopi taccheṣa āpadyate sa pradeśaḥ | yathā kukulādipākakrameṇa
161.5
jīvalokasyaiṣa sāro yat strī strīguṇasamanvitā bhavatīti | sādṛśyataḥ striyo guṇairavikṛtān narān prasuvate | etā iti sādṛśyaḥ striyaḥ | gṛhiṇyo bhāryāḥ |
161.6
tā api striyaḥ puṃyogena vinā tu tathā na śobhante yathā jarasā'nugatāḥ | sa hi puṃyogaḥ strīṇāṃ paraṃ saṃvananaṃ vaśīkaraṇam |
161.7
yaḥ puruṣo vājīkaraṇanityastasya kāmamicchayā kāmaṃ strīsaṅgamaṃ siṣeviṣorapi śarīraṃ kṣayaṃ na prāpnoti | ratiratiśca kṣayaṃ nāvāpnoti |
161.8
drumo yathā acchādyatvādiyuktaḥ parihāryo nirupakāraśca bhavati tathaiva nirapatyo naraḥ |
161.9
athavā yena putrapautramadṛṣṭaṃ sa kulatantorante vartate ata eva ca saṃsārasukhāt bahirbhūtastasyedṛśasya kīdṛśaṃ nāma jīvitaṃ tajjīvitameva na bhavatītyarthaḥ |
161.10
aputrasya hi paro'nyo viśiṣṭena sambandhena rahito nityamevaparaḥ na taddhitasyāśrayo 'sādhāraṇasambandhābhāvādityarthaḥ | asya cāputrasyāvasāne vayonte susthe'pi dhanādisadbhāve'pyanāyakaṃ gṛhamavasīdati | yata evamataḥ śukrasya varddhanā vājīkarā yogā niṣevyāḥ |
161.11
kalyasya narogasya pratyagravayaso vājīkaraṇasevinaśca puṃsaḥ sarveṣu ṛtuṣu ṣaṭsrapi aharahardinedine vyavāyo maithunaṃ na nivāryate na niṣidhyate |
161.14
cintādibhiḥ śuklaṃ kṣayaṃ yāti mantrināmapyanacīyate | karmakarṣanādgamanādikarmakṛtena kaśanena | śukrakṣayātsānusrotasthitasya śukrasya kṣayāt śukrāśayāsthitaṃ śuklamapa kṣīyate | asevā strīṇām | strīṇāmakauśalaṃ rahasyavyutpattiḥ | doṣapradarśanaṃ strīṇāmeva | abhīge'pi śukle tṛptasyāpi puṃsaḥ striyo gantuṃ śaktirnopajāyate |
161.17
nahītyādinā strīgamanaśakteraniyamaṃ darśayati | subodham | prayatnena ratirvājīkaraṇādibhiḥ |
161.18
tasmādye durbalāsteṣāṃ balapradādiguṇān prayogām vakṣyāmi balināṃ ca bhūyo balavarddhanān sukhopabhogāṃśca | [ idamatra cintyate śleṣmaprakṛtergurusnigdhamadhuraśītāni sāmānyāt kaphavṛddhimādadhati kathaṃ teṣāṃ sukhopabhogatveti | atra vidhāsyatyatraiva | srotaḥsu śuddheṣvityādi yāvat kliṣṭe yathā vāsasi rāgayogā iti | etaduktaṃ bhavati kṛtasaṃśodhanasyāpahṛtakaphapittasyauṣitāmerna doṣāya vājīkaraṇayogā iti uktaṃ ca kṣīṇadoṣasya cāpathyaṃ nāvaśyaṃ doṣakṛt bhavediti | atimando'stvanirvāhitadoṣasyāparaṇatāni doṣakṛnti nānyathā | yopi tatra sāmānyāt kaphasvaḥ
161.20
athetyādi | prayogāt pūrvameva snigdhasyānantaraṃ vamanavirecanābhyāṃ śuddhasya nirūhānanuvāsanayuktān ghṛtādiyuktāṃśca kṣīramāṃsarasāśināṃ yojayet tatonantaraṃ śukrādipradān vājīkarān yogāna |
161.29
śarādīnāṃ kaṇṭakāryatānāṃ mūlāni | vyākhyāsamam | śaraḥ kāṇḍekṣuḥ, vīraṇamuśīram | vīrā kṣīravidārī, payasyā kṣīrikā, trikaṇṭako gokṣurakaḥ | phalgu kākodumbarikāphalam, kṣaudrasya dvikuḍavaḥ ṣoḍaśapalāni | kuliṅga ścaṭakaḥ |
161.33
māṣātmaguptābījānāṃ miśrīkṛtānāmāḍhakam | medādikaṃ prasṛtonmitamiti | sarvairiti kvāthavidārīkṣurasaiḥ sahaśena samena kṣīreṇa | subodham | asya yogasya bhaktāt pūrvaṃ prayogaḥ | palapūrvakaṃ lihaṃstattuṃne puruṣo yāḥ puruṣe atṛptāstaruṇyatāsu rāsabhāyate rāsabha ivācarati |
161.34
medādibhiḥ pūrvakvāthanirdiṣṭairjīvakāntaiḥ karṣārśairbāṣkayaṇaṃ payaḥ śṛtaṃ śarkarādiyuktaṃ paraṃ śukravṛddhikaram |
161.35
tena ca medādisiddhena payasā māṣaiḥ kapikacchūphalaiśca pāyasaḥ siddho ghṛtādiyukto vṛṣyo vegakaraśca |
161.36
kṣīracaturguṇe śvadaṃṣṭrādirase ghṛtāḍhyaḥ sādhito māṣaṣaṣṭikapāyaso vṛṣyaḥ śukrapuṣṭikāraḥ |
161.38
madhūlikādayaḥ priyālāntāḥ samāstaiścūrṇaṃ pṛthagiti madhunā ṣaḍguṇenājyenāpi ṣaḍguṇena yuktamataḥ paraṃ picuṃ karṣaṃ kālyaṃ prabhāte lihan pādābhyāṃ bhūmimaspṛśan puruṣo balamutsāhaṃ ca labhate kuliṅgavacca strīryāti | madhūlikā yaṣṭimadhukam | kuliṅgaścaṭakaḥ |
161.39
svaguptādikaṃ sulañcitāstyājitvaco bhṛṣṭāstilāścetyantametaccharkarādyāplutaṃ cūrṇaṃ tasya prasṛtaṃ paladvayaṃ līḍhvā pramadāśataṃ gacchati |
161.40
māṣacūrṇasya vā vidārīcūrṇasyaṃ vā prasṛtaṃ dhātrīrasena bhāvitaṃ madhughṛtābhyāṃ lihan kṣīrānupaḥ san daśakṛtvo daśavārān caṭakavat striyo vrajet |
161.41
vihārīcūrṇalehaḥ subodhaḥ | bahuśo'nekaṃśaḥ | svarasena vidārīsvarasena |
161.42
kṛṣṇāphalānāṃ dhātrīphalānāṃ ca cūrṇaṃ svarasena kṛṣṇādhātrīphalarasenaṃ subhāvitaṃ sat śarkarādibhirlīḍhvā yaḥ
161.43
madhuyaṣṭīkarṣaprayogaḥ subodhaḥ | nā puruṣaḥ | nityavegaḥ sadā vegavān |
161.44
karkaṭaśṛṅgayāḥ kalkastha payasā prayoge yaḥ sitādibhirannamaśnāti sa nārīṣu vṛṣa ivācarati |
161.45
dhānyamāṣayoreko rasaḥ tatsamāni pratyekaṃ pañcakṣīrādīni | ekatra yojito miśrīkṛtaḥ pītaḥ puruṣaṃ pramadāśatagāminaṃ karoti |
161.46
bhallātakaśṛtakṣīraṃ subodham | dugdhasyārddhārḍhakaṃ catuḥṣaṣṭipanāni | sujīrṇasya suvṛddhasyāpi |
161.47
svayaṃguptekṣurakayorapyaṇḍakokilākṣakayorbījasya cūrṇaṃ śarkarāsahitaṃ dhāroṣṇena payasā pītvā naro rāsabhāyate rāsabhavadācarati | subodham | uccaṭā prasiddhā | ( mahāmustā | )
161.48
sūpyaparṇyādibhirṛṣabhakāntaiḥ śṛtaṃ paya ekaḥ prayogaḥ hrasvapañcamūlena kākolīdvayayutena dvitīyaḥ |
161.49
kṣīriṇyādikaṃ puruṣeṇopayuktaṃ paraṃ puṃsavanam | kṣīriṇī payasyā |
161.50
aśvatthasya phalādicatuṣṭayena siddhaṃ payaḥ pītvā kuliṅgavaddhṛṣyati |
161.51
payasyayā siddhaṃ payaḥ prayogo vyākhyāsamaḥ |
161.55
śatāvarīghṛte ghṛtāddaśaguṇaṃ payaḥ pipalyādikaṃ siddhe deyam | dvitīye śatāvarīrasaprasthādye drākṣādikaṃ śuktyaṃśamarddhapalaṃ caikasmin bhājane kṛtvā pācayedetacca ghṛtaṃ vātāsrādikaṃ ca jayet |
161.57
jīvakādighṛtaṃ suvodhama | haṃsapadī visagranthākhyā, kārṣikaṃ karṣapramāṇam, ghṛtāddaśaguṇaṃ kṣīram, vandhyānāmaprajānām | śukravarddhanaṃ śukraśodhanaṃ ca |
161.60
ātmaguptāmūlāt pañcapalaṃ jalasyāḍhake aṣṭāviṃśatyadhike palaśate pacet tasmin pādaśeṣe svaguptādikaṃ kuḍavāṃśaṃ pṛthak kṣipet | svaguptādīnāṃ kuḍavaścatvāri palāni kṣaudrasya kuḍavaudvau palāni | navasarpiṣaḥ prasthārddhe ṣoḍaśapalāni | sitopalāyāstulāpādaḥ pañcaviṃśatipalāni | pratyahamekasya modakasya bhakṣaṇam |
161.63
palāṃśāniti | bṛhatyādibhistilaśaṣkulikā subodhā | kṣīrakākolyāḥ pañcapalāni svaguptāmūlādīnāṃ pratyekaṃ kuḍavaḥ | madhunaḥ kuḍavo vidāryā dviguṇaḥ | mudgasya dvau kuḍavau tilasya dvāviti pṛthagarthaḥ |
161.64
payasā drutena svaguptāmūlacūrṇena ghṛte saṃskṛtāḥ saśarkarākṣaudrā bhakṣyā vegaśatapradāḥ |
161.66
māṣātmaguptāgodhūmādipaiṣṭikān śarkarādicūrṇāni ca kṣīra ghṛtābhyāmāloḍya ghṛte vaṭakavat pūpalikāḥ pacet subodham |
161.67
māṣādīnāṃ cūrṇa lavaṇena yuktaṃ puṇḍrekṣurasenāloḍya sūkaramedasi śaṣkulikāḥ kāryāḥ | subodham |
161.69
mukhapriyādiguṇānāṃ drākṣādīnā phalānāmātmaguptāphalānāṃ śālyādīnāṃ ca pratyekaṃ kuḍavaḥ | emirnistuṣaiścūrṇīkṛtaiḥ kṣīreṇāloḍya marditaiḥ pūpalikāḥ kāryāḥ |
161.71
śarkarādibhiḥ pakvāmutkārikāṃ kṛkavākurasānupaḥ khādet | kṛkavākurasaḥ kukkuṭarasaḥ | mayūrāṇāmanyatamaṃ vā pivet | liṅgaṃ meḍhram |
161.74
piṣṭvetyādi | sūkaramāṃsana piṣṭena māracasaindhavayuktena kṛtā guṭikāstatre ghṛte varttayet manāgagnisnāpaṃ nayet | tatastena varttanena stambhitā gṛhītakāṭhinyāḥ kaukkuṭe rame prakṣepyāḥ | tatastā rakṣayan sādhayet | ghṛtāḍhya ityāda rasaviśeṣaṇam | bāleyo rāsabhaḥ | kukkuṭavaccānyānyapi valayuktāni māṃsāni kalpayet |
161.76
aṅkuritvādiyuktān māṣānajahāphalasaṃyuktāna māhiṣamāṃsarase vṛtabhūyiṣṭhe dadhidāḍimapradhāne prakṣipya sādhayet | sa siddho rasaḥ pīto bhuktaścākṣayaṃ śukraṃ kurute | ajahā ātmaguptā |
161.77
haṃsādīnāṃ pratyeksyāṇḍān taptena sarpiṣā bhṛṣṭān surānupānān khādet |
161.78
ārdrāṇāṃ matsyamāṃsānāṃ śapharīmāṃsānāṃ ca ghṛtabhṛṣṭānāṃ prayogaḥ subodhaḥ | śapharī rohitaḥ |
161.79
rohitāt dāḍimādiphalapradhāne chāge rase siddhān ghṛtabhṛṣṭān rasānupānayuktānapatyārthī prayojayet |
161.81
ghṛtaṃ māṣān bastānāmkhaṇḍāṃśca māhiṣe dāḍimādiphalāmle vā rase svādāveva vā natvamle sādhayet taṃ tathāvidhaṃ rasaṃ pūtamīṣallavaṇaṃ dhānyādibhiryuktaṃ ghṛte bharjayet | pītaḥ sa rasaḥ paraṃ vṛṣyādiguṇaḥ |
161.83
taittire rase caṭakāṃstadvaditi māhiṣarasavidhānena kalpayet | tadvadeveti tittirīṇāṃ prayogaḥ kaukkuṭe rase | vyākhyāsamam | prabhūtakālasaṃruddhāḥ bahukālaṃ puruṣasaṃsargeṇa vinābhūtāḥ |
161.84
śūle kukkuṭaṃ bahunā ghṛtena saṃskṛtya śītīkṛtya kṣaudreṇa yuktaṃ khādet | anantaraṃ ca kṣīraṃ pibet | sa evaṃ kuryādyaḥ śukramakṣayamicchet |
161.86
pippalyādinā chāgalāṇḍavidhānaṃ subodham | tathaiva chāgalāṇḍasiddhagokṣīrabhāvitānāṃ tilānāṃ prayogaḥ |
161.87
bhuktvādi | yo ghṛtāḍhyaṃ ghṛtabhūyiṣṭhaṃ ṣāṣṭikātraṃ māṣasūpena saha bhuktvā payaḥ pibati sa vegavān sakalāṃ rātriṃ jāgartti |
161.90
ātmaguptāphalādibhiḥ kṣīravidhānaṃ subodham | śarkarādīnāṃ pratyekaṃ trayaḥ prasṛtāḥ |
161.92
drākṣādīnāṃ kāthena kṣīraprasthaṃ pacet | kṣīraśeṣam | sitājyasahitena tena kṣīreṇa ṣaṣṭikānnamadhdyāt | ajahā ātmaguptā |
161.95
jīvakādisiddhaṃ ghṛtaṃ śarkarāmākṣikasahitaṃ yathābalaṃ ṣaṣṭikānnaprayojyaṃ vṛṣyādiguṇam |
161.97
gṛṣṭitvādiyuktayā ikṣvādinā supuṣṭāyā goḥ kṣīraṃ sitādisahitaṃ pītaṃ putrīyaṃ ratipradaṃ ca | gṛṣṭiḥ prathamaprasavā | vaṣkayaṇīnavaprasūtā |
161.99
gaurgṛṣṭyādiguṇayuktāyāścaitat payaḥ śuklaiḥ śukravarddhanairmahākaṣāyasaṅkhyāvyākhyātairmedākākolīdvayādibhiḥ | jīvanīyākhyairjīvantīkākolyādibhiḥ | bṛṃhaṇairvāṃgyāvalādibhiḥ | vayasaḥ sthāpanairamṛtāpathyādibhiśca pṛthakpṛthaksiddhamanantaraṃ ca godhūmacūrṇena ghṛtādibhiśca yuktaṃ paryāyeṇeti krameṇopayoktavyamakṣayaṃ śukramicchatā puṃsā |
161.101
tatkṣīre tasyā gṛṣṭyādiguṇayuktāyā goḥ kṣīre āḍhakonmite arddhodake udakasyārddhena yukte medādīn kārṣikān datvā siddhān payaśśeṣaṃ kṛtvā tān visarjayet | tataḥ pūtaṃ tat kṣīraṃ kṣaudrādiyuktaṃ pītvā vṛddho'tītakarmānivṛtto'pi taruṇāyate taruṇa ivācarati |
161.102
tatpayastasyā gṛṣṭyādiguṇayuktāyā goḥ payaḥ sutaptaiḥ suvarṇasya patraiḥ śṛtam | siddhamityādi subodham | suvarṇavadrūpyādīnāmapi caturṇāmanyatamasya vidhiḥ |
161.103
tailaghṛtayoḥ prakuñje bhṛṣṭamya triṃśatpippalīcūrṇaṃmya śarkarākṣaudrasahitasya kṣīreṇa pānaṃ ṣaṣṭikādyānnasya ca kṣīrasarpirbhyāmaśanaṃ vājīkaraṇam |
161.104
candrāṃśuvacchubhraṃ ṣaṣṭikasyaudanaṃ ghṛtabhūyiṣṭhaṃ śarkarāmadhuyuktaṃ kṣīreṇa bhuñjāno vṛṣāyate | nā puruṣaḥ |
161.105
śarkarābhūyiṣṭhena dadhnaḥ sareṇailādiyutaḥ ṣaṣṭikaudano bhakṣitaḥ śukrakṛdbhavati | ūṣaṇaṃ maricam |
161.106
adhyaṇḍādibhiḥ pādalepo vājīkaraṇaḥ (ni) adhyaṇḍeḍurakastailakaṇṭakaḥ kokilākṣakaḥ | ārṣabhī ṛṣabhakākhyā | svayaṃguptā ātmaguptā | saiva kapikacchūḥ |
161.107
varṣābhvādimiśracaraṇalepaḥ siddho'pratihataḥ | asmin kṛte padbhyāṃ bhuvaṃ na spṛśet |
161.108
ghṛtakṣīrāśana iti | nityaṃ ghṛtakṣīrāśanatvādiyukto naraḥ strīṣu nityaṃ vṛṣāyate | nityago yaḥ sadaiva striyaṃ yāti |
161.111
ātmaguptāphalādibhiḥ kṛtāni bhakṣyādīni sadā sevamānasya strīṣu viṣaye harṣo vivarddhate | ikṣurakaḥ kokilākṣakaḥ, uccaṭā prasiddhā mahāmuktā, śvetadurvārikā svalpaviṭapaḥ prāyaśo nadītīre dṛśyata iti suśrutaṭīkā | cūr̤ālā cakralocaṭā ityamaraḥ |
161.112
jīvanīyādibhiḥ kṛtā bastayo rasakṣīrāśinaṃ naraṃ kṣipraṃ vṛṣaṃ kurvvanti |
161.113
yastu putrārthī sa siddhabastikalpādhyāyoktān balādipradān bastīn yuñjīta | tathānyadapi kiñcit putrakāmīye śārīra uktaṃ tadapi yuñjīta |
161.114
yadiṃtyādi | yacca kiṃcinmādhuryādiguṇaṃ vastu yacca manaso harṣaṇaṃ tatsarvaṃ vṛṣyamucyate !
161.115
tasmādevaṃvidhairmadhurādiguṇairdravyairbhāvita utpannasaṃskāraḥ san ātmavegena ca puruṣasadbhāvakṛtenodīrṇa utsiktaḥ strīguṇaiśca rūpaceṣṭādibhiḥ praharṣitaḥ pramadāṃ vrajat |
161.116
arthāḥ śabdādayo viṣayā ya iṣṭāste niyatamekaikaśaḥ pṛthagbhāvenāpi sthitāḥ paraṃ harṣaprītikāṃ bhavanti | kiṃ punaryye strīśarīre saṅghātena yugapatpratiṣṭhitāḥ |
161.117
rucibhedenetyādi | tathā rūpādayo yoṣitāṃ ye guṇāste taṃ taṃ viśiṣṭaṃ naraṃ prāpya vivarddhante | ya evaikasya naṃ kiñcidapyanurūpāsta evāparasyāpārimeyā iti bhavanti | asya ca rāgavirāgasya heturlokānāṃ rucibhedena bhinnarucitvam | tacca svabhāvāt | tathā daivayogataḥ yasya tathāvidhamadṛṣṭaṃ bhavyetadāhitamanobhiḥ sutarāṃ vicāryyam | na kiñcit kalpitaṃ taditi kiṃcidapi pratibhāti |
161.123
yata evaṃ tasmādyā varāṅganā yasya hṛdayaṃ svaśarīrāntaḥ priyatayā viśatīva sā vṛṣyatamā matetisambandhaḥ tulyasvabhāvetyādereṣa eva sambandhaḥ | yā tulyasvabhāvā hārimṛjādyanvitā ca hārimṛjā manoharā snānādibhiḥ | pāśabhūtaissarvākarṣaṇayogyairaṅgairyayuktā mūrtimadiva lāvaṇyaṃ vahantī | yā ca limpantīgātrāṇyamṛtena niṣiñcatīva | yā ca paśyantī pibantīva spṛśantī limpantīva | yā ca nityamutsavabhūtā sadā hṛdayānandakarī | yā samānamanaḥśayā tulyakālodbhavasuratāvasānā | yā nityaṃ sannihitā samīpesthitā'pi cet utsukatāṃ nayati utsukatā sotkaṇṭhatvam | yayā viyukto viprayukto'ratiḥ san sarvaṃ jaganniḥstrīkameva manyate | yā ratisaṅgrāme pragalbhā samarthā | svasthā nivṛttaratisaṅgrāmā lajjāmayīva | yāṃ ca bahuśopi gatvā puruṣo'tṛptaḥ san prathamamiva gacchati | yā ca caritairvyavahāraiśceṣṭādibhirnirvikārā | śṛṅgāraceṣṭāsu punarvikārairiva nirmitā | kāntasya cittānuvṛttipradhānā saivaṃvidhā vṛṣyatamā matā'bhipretā |
161.127
abhyañjanetyādi | abhyañjanādayo nānāvidhāḥ prakārāḥ| tathā mṛdvādiguṇā śayyā kimbhūtā śobhanasya puṣpaprakaranya reṇubhiḥ kīrṇā | tathā vayasyāḥ | prāptavārtādguṇāḥ | kalāścatuḥṣaṣṭiḥ kāmatantraprasiddhāḥ tajjñāḥ visrambhādīnāmaikyāccharīramātreṇa pṛthagbhūtāḥ | tathā vanāntāḥ kāntā manoramāḥ | tathā sravantyo nadyaḥ satatavicchedena sravantyo vahantyaḥ | tathā tanmadyaṃ yanmadaṃ karotyāmodaṃ ca āmodaḥ saurabham | madyebhyaśca viśeṣāt pramattā surā kimbhūtā hṛdyā hṛdayaprītidāyinī surabhiḥ saugandhyayuktā prasannā svacchā ca | tathā tāmbūlapatram | kimbhūtam | śakāṅganānāṃ yat gaṇḍatalaṃ gaṇḍapradeśaṃ tadvadabhipāṇḍu tathā yattāmbūlapatraṃ parivāreṇa pūgakṣārakarpūrādinā śobhate | anyacca kimbhūtaṃ strīṇāṃ yāni mukhapaṅkajāni teṣāṃ prasādhanaṃ maṇḍanaṃ yat parivāraśobhi tadātmajasya kāmasya mūrtimadivāyudhaṃ vijayahetutvāt |
161.128
tathā saudhaṃ harmyapṛṣṭhamapi vṛṣatvaṃ karoti kimbhūtamāha | himācalena tuṣāragiriṇā udghūnitaḥ kṣobhito yo dugdhasindhustata udbhūto yaḥ phenānāṃ cayo niścayastabrahmavadānaṃ śuklaṃ | tathā sudhāta: śubhratarā atyantaśuklā ye candrasya karāste na paraṃ tṛptatvaṃ kurvanti |
161.129
tathā bandhena ratāṃ saṃveśanaprakāreṇaikena khinnasya puṃso'nyena karaṇena vṛttiryā sā'pūrvāmiva manmathecchāṃ karoti | tasyaiva bandhāvannasya sparśasukhaiḥ kāntākaraiḥ saṃvāhanamapūrvā manmathecchāṃ karoti |
161.130
tathā evambhūtaḥ puruṣo nārīmanāṃsi strīcittāni prasahyākramya vaśamānayati | kimbhūta āha | prāyogikākhyādhikaraṇe kāmaśāstre yā vicitrāśceṣṭāstāsāṃ śīlanāt bhavedyo'nalpo rasaḥ śṛṅgārākhyastenārdraṃ cittaṃ yasya sa tathoktaḥ | tathā vṛṣyāṇāmāhārādīnāmupayogena paribṛṃhitā dehadhātavo yasyeti |
161.131
tasmādyata evaṃ tataḥ kāmī vṛṣyairyaugairjātakāmo'pi strīṣu priyatvaṃ vāñchan satvādikaṃ buddhvā vātsyāyanoktāyāḥ sāmprayogikāyāḥ nakharadanādibhedena cātuṣṣaṣṭe ceṣṭite vyāpriyeta |
161.132
valayasvanādiyukto ratātiśayo muhurapi sevyamāno na śamamāvahate |
161.135
sarvārthasidhyādīni saṅkalpayoneḥ kāmasya dhuramudvahanti | sarveṣāmarthānāmiṣṭānāṃ siddhiḥ | sītkāragarbhaṃ hasitamityādeḥ priyāṇāmiti sambadhyate | tathā sahāvaṃ hāvena yuktaṃ anurāgabhāvasūcako dṛṣṭyādivikāro hāvaḥ | tathā gītaṃ chinnākṣaraṃ dhvaniprayogabāhulyāt | tathā vibhramavatttribhramotra vilāsa eva tasya lakṣaṇam | sthānāsanaśayanānāṃ hastabhrūnetrakarmaṇāṃ caiva | utpadyate viśeṣo yaḥ śliṣṭaḥ sa tu vilāsaḥ syāditi | tathā tāsāmeva vṛttam | kimbhūtamaha | savyājaṃ kṛtvā sandarśitaṃ cārugātraṃ yasmin | tathā tāsāmevāvalokitam | yathartu cūtāṅkurādikam | vidyutvān balāhakaḥ tadudyotitāni garjitāni | strīṇāṃ ratisamaye kūjitaṃ pārāvatādivihaṅgamastanitena bhramarastanitena cānugatam | yathāsvaṃ kāla iti śrāvaṇa ityādinā sūtroktaprakāreṇa | vapuṣo vamanādinā śuddhiśca |
161.136
srotassu vamanādikarmaṇā śuddheṣu satsu śarīre ca nirmale kāle cāhārayogye manuṣyo yadādyaṃ bhojyaṃ vṛṣyaṃ mitaṃ parimitaṃ cātti bhuṅkte tenādyena sa paraṃ vṛṣāyate | tadādyaṃ bṛṃhaṇaṃ dehabalapradaṃ ceti nirvyūḍhastantrakarturabhimatorthaḥ |
161.137
tasmādityādi yasmādevaṃ tasmāt purā pūrvaṃ balānurūpaṃ śodhanameva kāryam | kliṣṭe vāsasi yathā rāgayogā na sidhyanti tathā kaluṣe dehe vṛṣyayogāḥ |
upadiṣṭa ityādinrā tantrārtho nirākārākāṅkṣī kriyate |
161.138
asmin vicitre nānārūpe strīsaṃyogavaśīkaraṇavadhopāyādike vaktavyārthānurodhādupadiṣṭe sati yadāgamādibhiḥ kartavyaṃ karaṇīyamityābhāti tadeva kartavyaṃ kāryam |
akartavyasyopadeśe vaktavyārthānurodho yo heturuktaḥ sa evaitat svarūpamityādinā vyavasthāpyate |
161.139
śāstrasyahyetat svarūpaṃ yacchāstraṃ vyāpitvena varṇyate avyāpini tu śāstre dhruvamavaśyaṃ nyūnatādoṣo mahān spṛśati |
161.140
vīryahīnairasampūrṇaiśca prayogairarthāttantravibhūṣaṇe hetubhūtairbhūṣitamapi tantramarthānnatantrayannratantratāmāpnuyāt | eṣā hi tantrasya tantratā yā tantritānāmarthānāmananyāpekṣitā |
161.141
anyatheti yadyapi kaścinnyūnatādoṣaḥ parihāryo na syāttataḥ sadyaḥ sudūraṃ tyaktaprāṇihiṃsāḥ kathamitra haṃsādyaṇḍān prayogeṣu brūyuḥ |
161.142
yadi ca nyūnatādoṣaḥ parihāryo na syāttataḥ kathaṃ vaite yogā rāgāgnerdīpinā uttejanā na nirvāpaṇāḥ sarva eva kāmasyoddīpakāḥ prayojitāḥ kliṣṭasya ca saṅkalpasya jananāḥ yatnajeyasya ca saṃsārasya varddhanāḥ proktāḥ |
161.143
etacca vartma trikāladarśibhiḥ pūrvācāryaiḥ kṛtaṃ ko'smadādirlaṅghayitumatikrāmitumarhati | darśanaṃ darśaḥ trikāle bhūtabhaviṣyadvartamānākhye kāle darśo yeṣāṃ teḥ | divi bhavā divyāstaiḥ | tathā satvadoṣā rāgadveṣādayaḥ tadvarjitairācāryaiḥ |
161.145
sarvathā prakrānte sarvaprakāraṃ vaktumārabdhe sati sarvamevoktaṃ sūcitaṃ bhavati | na tu leśoktam | etadevocyate nadītyādīnā | leśābhidhānena ślokoktyā sarveṣāmarthānāṃ saṅgraho na labhyo bhavati tathā ca gardabhakṣīrādikaṃ nirupayogapi praktavyameva |
tasmād nyūnatādoṣaṃ parihṛtyāsya tantrasya vyāpitvamucyate |
161.146
alpatve sāmpratikatve'pi saṅgrahādasmāttantrādyanna buddhyeta tat jñānamatidurlabham | evaṃvidhasyānyasyopāyasyābhāvāt | kimbhūtāt saṅgrahādityāha | bhūritantrārthasaṅgrahāt prabhūtānāṃ tantrāṇāṃ sambandhinā'rthasya saṅgrahādekatrāvasthāpanāt |
161.147
yatheti | pūrvaṃ yathā pratijñātaṃ tathā krameṇāṣṭāṅganidhirvedo'yamiti nibaddhaḥ | yaṃ nibandhamabhyasyataḥ puṃsastathā svārthaparārthayoḥ siddhiḥ sañjāyate | yathāmārgākhyamāryasatyamabhyasyataścatvāryapāryasatyāni duḥkhaṃ samudāyo nirodho mārgaśceti saugataprasiddhalakṣaṇāni | evaṃ ca pūrvaṃ pratijñātam | sarvatantrāṇyataḥ prāyaḥ saṃhṛtyāṣṭāṅgasaṅgrahaḥ | asthānāṃ vistarakṣepapunaruktādivarjitaḥ | heturliṅgauṣadhaskandhatrayamātranibandhanaḥ | vinigūḍhārthatattvānāṃ pradeśānāṃ prakāśakaḥ | svānyatantravirodhānāṃ bhūyiṣṭhaṃ vinivartakaḥ | yugānurūpaḥ sandarbhoṃ vibhāgena kariṣyata iti |
161.149
pitāmaha ityādi | ityanenaprakāreṇāyurvedavāṅmayaṃ pitāmahasya brahmaṇo mukhādudgīrṇaṃ jīvitādikṛttvasvarūpaṃ, ṣaṭtriṃśatā yuktipadairyuktisthānairalaṅkṛtaṃ tathā yathā sadratnaiḥ kāñcanaṃ suvarṇamalaṅkriyate ṣaṭtriṃśatā yuktipadairiti saṃkhyāsaṃkhye yayoravyatirekāpekṣayā nirdeśaḥ | kimbhūtairyuktipadairityāha | bhiṣajāmarthadurgeṣu saṅkramairiva sthitaiḥ yathā hi durgā gajādiguptāḥ parairadhigantumaśakyāḥ saṅkramaiḥ setubhiḥ śakyā bhavanti tadvatte'rthā bhiṣajāmagamyāste yuktipadairjñātuṃrgamyā bhavanti |
161.153
tetretyādināyuktaya ucyante | vākyārthānāṃ yojanaṃ yuktiḥ yābhiryojanābhirvinā tantramamasambaddhaṃ bhavati | kā yuktayaḥ tatra teṣvadhikaraṇaṃnāma adhikaraṇaṃ prastāvaḥ sāmānyenoktamapyarthajātaṃm yadvalādviśeṣe'vasthāpyate tadadhikaraṇam | yathā samāhādauṣadhaṃ kecidāhuranye daśāhata iti vākyārthaḥ sāmānyena pravṛttodhikaraṇavaśājjvarākhye viśeṣe'vasthāpyate |
161.155
sarasa ityādi subodham | tantrayuktyāvicakṣaṇaḥ etāsu ṣaṭtriṃśattantrayuktiṣvasamarthastantrārtha nādhigacchati na prāpnoti yathā bhāgyakṣaye dhanam |
161.157
etā yuktayo vākyārthasya yojanāddetoḥ sveṣṭasiddhiṃ dadati | yāni cāsadvādināmarthāsambandhapradarśanaparāṇi vākyāni teṣāṃ pratiṣedhakāḥ | līnagaditānāṃ vyatyāmag ditānāṃ leśargaditānāmuktiyaditānāṃ ca prakāśakāḥ | līnaṃ tadyat sphuṭaṃ vaktuṃ na pāryate | vyatyāsaḥ parasparavivartanam | leśoddeśena sparśaḥ | uktirvacanabhaṅgiḥ | etāśca yuktayo vākyanyāyodadhera saṅkhyaprakārasambhavinī jñeyasyeva jātayaḥ sāraṃ gṛhītvā evaṃ vyavasthitāḥ | padārthayojanāstu vyutpannānāṃ prasiddhā evetyata ācāyyeṇa noktāḥ | tāsu ca tatrabhavato hareḥ ślokau | saṃsargo viprayogaśca sāhacarye virodhitā | arthaḥ prakaraṇaṃ liṅgaṃ śabdasyānyasya sannidhiḥ | sāmarthyamaucitirdeśaḥ kālo vyaktiḥ svarādayaḥ | śabdārthasyānavacchede viśeṣasmṛtihetava iti | anayorarthaḥ yeṣāṃ pakṣe aneko gośabdo vāgādiviṣayasteṣāṃ viśeṣāvacchede saṃsargādīni hetavaḥ | yeṣāmapyeka eva gośabdo vāgādyanekaviṣayābhidhāno'nekaśaktiyuktasteṣāmapi śaktyanavacchede saṃsargādīni viśeṣasmṛtihetavaḥ | tatra saṃsargo yathā | dhenurānīyatāmityatra sarvatra pratyagraprasavābhidhāyitvādvātvarthasandehe savatsateretyādinoktaḥ kiśoratarāvantyatamasaṃsargaḥ sandehavicchede hetuḥ | kvacidviprayogaḥ | yathā karabharahitā dhenurānīyatāmityukte yaiva nirjātakarabhasambandhā dhenuḥ saiva karabharahitā''nīyate | anyasyāratta karabharahitatvāvyabhicārādviśeṣaṇaṃ nopapadyate | kvacit sāhacarye | yathā śilā ānīyatāṃ gandhadravyāṇi cetyatra peṣaṇaśilaivānīkate| yathā rāmalakṣmaṇāvityatra rāmo dāśarathirevocyate | kvacidvirodhaḥ | yathā rāmārjunāvityatrārjunaḥ kārtavīrya eva | kvacidarthaḥ | yathā gopālakamānayādhyāpayetyatrārthādyasyādhyāpanaṃ sambhavati sa nāmnā gopālaka ānīyate na gavāṃ pātā | kvacit prakaraṇam | yathā bhojyāṅgeṣvamlādiśabdakeṣūpasaṃkriyamāṇeṣvetāvaducyate saindhavamānayeti ukte ca pradīyate lavaṇaṃ na cāśvādikam | kvacilliṅgam | yathā aktāḥ śarkarā upanayetyasmin vākye kasyāpyañjanadravyasya sambhave tejo vai ghṛtamityasmin vākyāntare dṛṣṭāt liṅgāt ghṛtasādhitatvaṃ śarkarāvṛttikāyā añjikriyā nirdhāryate | kvacicchabdāntarasannidhiḥ | yathārjunaḥ kārtavīryaḥ rāmo jāmadagnya iti | kvacit sāmarthyam | yathā anudarā kanyetyudaraviśeṣapratiṣedho gamyate | abhirūpāya kanyādīyatāmityatra cābhirūpatamāyeti gamyate | kvacidaucitī | tathā ca keṣāñcit prayoktṛṇāmaucityācchabdasya nindāpraśaṃsādyabhidhāyitvaṃ gamyate | yathā bhadramukheti dasyurākṣasādau | yathā vaṇijo vārāṇasījitvarā iti ca vadanti | kvaciddeśaḥ | yasyaivaśabdasya kvaciddeśe ninditavācitvaṃ tasyaivānyatra praśaṃsāvācitvaṃ prasiddhamevaṃ rūpam | kvacit kālaḥ | yathā pūrvāhṇe pacyatāmityukte viśiṣṭasādhanaiśca vikṣittirgamyate | sā ca viśiṣṭasādhanādivācamagṛhītvā pacanāviśeṣāvagatiḥ | rātrau tu nidrākṣayo gamyate | kvacidvyaktiḥ | yathā pulliṅgo dharmaśabda ātmaguṇaṃ vakti napuṃsakastu yajñam | kvacit svarādayaḥ yathā asthaṇḍileṣvityatra pūrvapadaprakṛtisādhāraṇatatpuruṣāvagatirasthaṇḍileṣvityatracāntodāttena bahuvrīhiḥ | ādigrahaṇāt kvacidvibhaktiḥ | yathā arddhamarddhaḥ arddhamiti dvitīyā karmapratīyate arddha iti prātipadikārthamātram | kvacittaddhitaḥ | yathā dāttaḥ kūpaityatra taddhite na vipāśāta uttarakūlabhavatvam | dakṣiṇakūlabhavatvaṃ na kūpasyeti spaṣṭam | kvacidvyañjanam | yathā susiktamityatra ṣatvasya bhāvābhāvābhyā suśabdasyopasargatvaṃ karmapravacanīyatvaṃ ca gamyate | evamanekamapyūhyamiti ślokārthaḥ |
161.158
etaditi | etacca tantraṃ tantrajñānāviśāradairmantravat samprayoktavyaṃ nātra phalābhāvaśaṅkā kāryetyarthaḥ | kuta ityāha | āgamasiddhatvāt āgama evāsmin pramāṇam ! pratyakṣaphaladarśanamadhikaṃ pramāṇama !
161.159
pitāmahenetyādi | vyākhyāsamam | pitāmahena brahmaṇā alauhaṃ varma nirmitaṃ śastreṇa vinā kāritam |
161.160
sujñātaṃ sākalyena jñātametattantramamṛtaṃ svasthānāmasvasthānāṃ ca sukhasyāspadaṃ sthānam | īpsitaphalāvāpti krameṇāśeṣasya puruṣārthasya prasādhanam |
161.161
idaṃ ca śāstramevamālokakāryapi adṛṣṭīnāmabuddhimatāṃ prakāśāya na jāyate | yathā adṛṣṭīnāmacakṣuṣāṃ bhāskarasyādityasya maṇḍalam |
161.162
āyurvedānusāriṣu vaidyeṣu dhruvamavaśyaṃ kalyāṇamubhayalokaśreyaḥ | itareṣvityāyurvedānanusāriṣu itaradityavaśyamakalyāṇam | kimbhūteṣvityāha | śastrāviṣajvalanakarmasu śastraviṣāgnirūpaṃ māraṇātmakatvāt karma yeṣāmiti | aṅgakarmaṇaḥ śastrādisāmyaṃ darśayitvā śastrādita ādhikyamapi pradarśayitumāha |
161.163
kuryādityādi | śastrādi śatruuṇā prayuktaṃ saśeṣamapi rogiṇaṃ kuryāt | yat punarbheṣajamanālocitayojitamanālocitameva mohādyojitaṃ tanna tveva saśeṣaṃ kuryāt |
161.164
tasmāt dvādaśa doṣauṣadhādīni doṣadūṣyabalakālānalaprakṛtitrayaḥsatvasātmyāhārāvasthāauṣadhāni tatvataḥ parīkṣya prājñaścikitsitaṃ kuryāt | na tu kevalaireva yogaiḥ |
161.165
mātretyādi | yogaśca mātrākālasaṃyogasaṃskārādikaṃ samyagajñātvā yadṛcchayaiva pratipādito vyādhitaṃ hinasti | yathā ghṛtamākṣikayoḥ samayogaḥ |
161.166
yaśca durātmā bhavati sovadyaṃ śāstratatvaṃ vijñāya na cikitsati | viṣe māraṇātmake'pi saṃyogādivaśādamṛtatāṃ dṛṣṭvā ghṛtādau ca rasāyane māraṇātmakatāṃ dṛṣṭvā |
161.167
sugītaityādi | vyākhyāsamam |
161.168
ye mūḍhā nānāvidhaiḥ karmakauśalairāturaṃ lobhayanti tabhya ātmānaṃ sadā rakṣet yasmādātmā sudurlabhaḥ |
161.169
mūḍhāḥ kañcinniyatāyuṣaṃ ghuṇākṣaravat kākatālī - yavaduttārtha bhiṣajamātmānaṃ manyamānā aniyatāyuṣāṃ śatāni ghnanti hiṃsanti | ghuṇaiḥ kṛmibhirbhakṣite kāṣṭhe yānyakṣarāṇi dṛśyante tāni tairbuddhipūrvaṃ na kriyante |
161.171
viṣaṇṇatvādiyuktasya rogārtasya avaidya eva yo nirghṛṇaḥ krūratvāt bheṣajaṃ karoti tasya pāpādirūpasya sambhāṣaṇādapi naro narakapātī syāt |
161.173
yaistantrārtho na tantrīkṛtaḥ samyak tantrayitvā buddhau na niveśitaḥ te vyādhavṛttayo mṛgamārakā rājñāṃ pramādādrāṣṭrāṇi caranti | yadi punārājānaḥ pramattā na bhavanti tataḥ kathamiva carituṃ labhante | tān kālapāśasadṛśatvādiyuktān varjayet prājñaḥ śamādipūrṇośca bhiṣaktamān seveta |
161.176
pathyānyannapānādīni sādhu vaidyasaṃśrayāt prāpyante | arājakā ityādi vyākhyāsamam | yata evaṃ tasmāt budhaḥ prājño dayālutvādiyuktaṃ prāṇācāryamādṛtaḥ san sadā pūjayedyathā devendra āśvinau pūjayatīti |
161.184
yajñasyetyādinetihāsenāśvinoḥ prabhāvakīrtanam | vyākhyāsamama | bhiṣaguttamāvāśvinau mahātmanāmindrādīnāṃ bhṛśaṃ pūjyau babhūvatuḥ | tasmādvibudhairdevairapyāśvinau vaidyāviti pūjyete | kimbhūtairvibudhairityāha ajarairityādi evaṃguṇairapi | kiṃ punarmayairmānuṣaistatrāpi vyādhyādigrastairbhiṣajo yathāśaktito na pūjyāḥ syuḥ |
161.185
śīlavatvādimān vaidyaḥ prāṇibhiḥ pitṛvat pūjyaḥ sa hi prāṇācāryaḥ smṛto nānyaḥ |'
161.187
vidyāsamāptāvityādi | vyākhyāsamam | ārṣaṃ vā brāhmaṃ vā satvaṃ kartṛ vidyāsamāptau bhiṣajaṃ karmabhūtamāviśati |
161.188
taṃ ca budhaḥ āyuranaśvaramicchan nāvadhyāyet avadhyāna - mahitakalpanam | na cākrośayet prāṇācāryam |
161.189
bhiṣajāpi sarva āturāḥ svasutā iva pālyāḥ |
161.190
ye manuṣyā vṛtyarye cikitsāpaṇyasya vikrayaṃ kurvate ta svarṇarāśiṃ tyaktvā pāṃsurāśimupāsate sevante |
161.191
kiñca | vaidyena samo dātā nāsti | yo rogākhyān dāruṇān pāśān chitvā prāṇān yacchati dadāti | kimbhūtān pāśān antakarhya mṛtyorantikaṃ nikaṭaṃ ye karṣanti tān |
161.192
na jīvitapradānādityādi vyākhyāsamam | jīvitapradānādanyaddānaṃ na viśiṣyam | yasmādevaṃ tasmānniḥsvān tapasvinaśca svena svakīyena svena dhanena vaidya upacaret |
161.193
evaṃ satvārthaṃ natvātmārthamīhamānasya ceṣṭamānasya mahāmatervaidyasya sidhyākhyā devatāḥ niyataṃ sannidhānena vartante |
161.195
kvaciddharma ityādi vyākhyāsamam | eṣāmātīnāṃ prāṇān nihantīti sambandhaḥ |
161.196
sarvatra maitryādikaṃ vaidyasya sādhuvṛttaṃ paryāptaṃ vistārayati | āturaviṣaye karuṇā | nirāmadeheṣu svastheṣu pramodaḥ |
161.197
yo vaidyaḥ sāmiṣeṇa salobhenāpi cittena jīvitasyocchedakāriṇa āmayān nihanti sopi kenopamīyatām |
161.198
yo vaidyaḥ karuṇāmṛdutvādiguṇena manasā mithaḥ parasparamativirodhi rogajālaṃ śamayati sa kimuta | āmiṣaṃ bhogyavastu, kṛpaṇaḥ kṣudraḥ, viśiṣṭaḥ kṛpaṇādanyaḥ | tayorubhayorapi samamādaramudvahatā | kimbhṛto vaidyaḥ yaḥ sadaivautiguru bodhisattvānāṃ caritaṃ vidadhat |
ativirodhi rogajālamityetadeva dāhaḥ śūlamityādinā pradarśyate |
161.199
dāhe'tiśītā kriyā śūle sā svalpāpi mahāvikārakarī | evaṃ tṛḍādiṣvapi yathāyathaṃ virodho vācyaḥ |
161.200
mārutādīṃśca susadṛśalakṣaṇān sudūravibhinnakriyākramāṃśca ko bāliśo yathāvastu jānīyāt | jñātvā vā kaścikitsituṃ śaknuyāt |
161.201
prāṇācāryamiti | asmāt kāraṇādāyurvedapāraṃgata budhyā yuktaṃ ca prāṇācārya nityameva dhanadānādinā pūjayet | yasya dhanino yasmin prāṇācārye sarvā prāṇayātrā nibaddhā sthitā tasminyacchan dhanāni ko mūḍho dhanānāṃ dhanāyedvanāśāṃ kuryāt | dhanāyedityaśanāyādisūtre nipātyate |
161.202
pūrvaṃ brahmā ślokānāṃ lakṣeṇāyurvedamāmnāsīt | tasmādagniveśādayaḥ kṛtsnajñeyaprāptasārāḥ svatantrāśca santastasyāyurvedasya kāyabālādyaṅgamekaika manekadhā vitenuriti sthitam |
161.203
bhiṣagvara iti | me tantrakarturvāgbhaṭanāmā pitāmaho bhiṣajāṃ jyeṣṭho'bhūt | yasyāhamasmi nāmadharaḥ | tasya vāgbhaṭasya siṃhaguptanāmā suto'bhavat | tasyāpi siṃhaguptasyāhaṃ sutaḥ sindhudeśe labdhajanmā |
161.204
samadhigamya iti | mayā ca agniveśādikṛtāyurvedāṅgavibhāgaviniścayo racitaḥ | kathamityatrāha | avalokitākhyādādiguroḥ pratibhāṃ buddhivikāsaṃ samadhigamya | na kevalaṃ tasmādeva guroryāvat gurutarācca pituḥ | kimbhūtāt piturāha | subahubheṣajaṃ yacchāstraṃ tadevāśeṣārthaparijñānahetutvādvilocanaṃ yasya |
161.205
mayā ca sa evāgniveśādipraṇīto'ṅgānāṃ kṛtsnaḥ sarvaḥ sādhukṛtvā na dṛṣṭo nibaddhaḥ | yataḥ pūrvoditameva viśiṣṭameva vadatā na kiñciduditaṃ bhavati | alpenāpyapūrva nocyamānaṃ śraddhāḷūnāṃ tuṣṭijananaṃ na bhavatyataḥ mayā'ya sādhu dṛṣṭaḥ | yatasteṣāmagniveśādīnāmartharāśaḥ saṃkṣipatasaṃśayitatvādiradoṣayuktaḥ anyathābhūto'pi pratyabhijñātaḥ sa eva mayā sādhu dṛṣṭaḥ |
161.206
eṣa cāsmattantro viśvasya jagato vyādhīnāmauṣadhānāṃ ca sāra utkṛṣṭo bhāgaḥ samuddhṛtaḥ | kṛtsnasya tvāyurvedasāgarasyāpārasyānantasya kaḥ pāraṃ prayāti |
161.207
idaṃ cārthajātamekena brahmādinā smṛtvoditaṃ pūrvakāle coditam | anyena tvasmadādinā śrutvoditamuktaṃ samprati coktam | etayorubhayoḥ kasya śraddhāṃnuṃ yujyate | asākṣātkāratve same ekasyopari kaḥ pakṣapātaḥ | athavā ubhayoḥ śraddhāṃtuṃ kasya yujyata iti kākvāṃ yena śrutvedānīṃ coktaṃ tasyaiva śraddhāṃtuṃ yuktaṃ na tvitarasya | yasmādyathānubhavāvasthā smṛtirdurupapādā | kasyāpi kālātikramāt saṃskārabhraṃśa iti kaṇṭhoktyā tu samamevānāṅgaṃtvena śrutaṃ bhaviṣyatītyūrdhvametītyādinā pradarśayate |
161.208
athaivaṃ kaścidāha | yadyatanasya śrutaṃ tat smartureva sambandhinaḥ kramādāyātam | tataḥ smarturdoṣobhāvasūcanā...ṃ ........ .................................... pañcāśanmana .. ḥ ......... ... ....... .. .. .............panā bhavatā .......................hā svāditan āṭa | ābhi.......| ............kaḥ praśaṃta.na bhavān | ............ ..................... yā |
161.210
sātramābhivati vivekarahito lokapaṅktyaivaikatra kṛtabhaktiviśeṣo bāliśa evaivaṃ bhavati na tu vidvān | asya tu viduṣaḥ pakṣapātena vinā sūkta eva matī ramate |
161.211
ityetene niḥśeṣatantroprakāreṇa munivacanānāmanukurvato mama yat puṇyamuditaṃ sañjātaṃ tena puṇyena loko vigatarogo nirvṛtaśca bhavatu | kimbhūtānāṃ munivacanānāmāha | jīvitasyāvaṣṭambhakānāṃ tathā kalpavṛkṣasadṛśānāmabhilaṣitasamṛddhāviti |
161.289
atra bhīṣeṇāna gandhamātrayādāṃ vastumātraṃ pratipādye māḥ saṃśviṃto maṃdeśyavā'trirmadaṃt kathyatāṃ karmaṇi ko viśeṣaḥ |
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit