Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 24.28

Śaśilekhā 24.28

Language
Sanskrit

24.28

parāśaranāmā munirvipākamanyathā paṭhitavān | pākāstrayo rasānāmityādidvayaṃ parāśarapaṭhitamanupaṭhati | sarveṣāṃ rasānāṃ trayo vipākāḥ madhuro'mlaḥ kaṭuśca | tatrāmlaraso'mlavipākaḥ kaṭurasaḥ kaṭuvipākaḥ | catvāro'nye śeṣā madhuralavaṇatiktakaṣāyā madhuravipākāḥ | saṅkīrṇarasānāṃ miśrarasānāṃ saṅkīrṇavipākitvam | sa tu parāśarastiktakaṣāyayormadhuravipākitvamicchati | anye tvācāryāstāveva kaṭukavipākāvicchanti | tanmataṃ dūṣayitukāmaḥ parāśara āha | ya ācāryāḥ kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ kaṭuvipākitvamicchanti teṣāṃ tiktakaṣāyayoḥ pittaharatvaṃ na sambhavati | manmate tu tayormadhuravipākitvān pittaharatvaṃ sambhavatīti parāśaraḥ | tacca na caturasramiti manyāmahe | yataḥ pittahartṛtvaṃ rasasyaiva svarūpam | kaṭustu vipāko yatra svalpopi bhavati na tatra kaṭuḥ svakāryaṃ karoti yadyad dravye rasādīnāmiti nyāyāt | tathā ca tiktarasasya kaṭuvipākasyāpi nimbasya pittaharatvameva | yatra ca vipākasya kaṭorādhikyaṃ tatra tasya pittakartṛtvameva | yathā tiktarase'pi dravye kaṭorvipākasyādhikyād
bṛhatīdvayasya pittakaratvamevaṃ kaṣāye'pi kalpanīyam | evaṃ rasasyaiva svabhāvaḥ pittaharatvam | yataśca tiktarase kaṣāyarase ca dravye naisargikena balena rasavīryābhyāṃ vipākaḥ prāyeṇābhibhūyate | ata ucyate tiktakaṣāyau pittaharāvityasmābhirataḥ parāśaramamacaturasramiva | anantaraṃ vāgbhaṭo yanmadhuramityādinā prakṛtaṃ prastauti | yadddravyaṃ madhurarasaṃ madhuravipākaṃ śītavīryaṃ ca tathā tayoḥ rasavipākayoramlaṃ sadyaduṣṇavīrye yadvā kaṭukaṃ tayo rasavipākayoruṣṇavīrye ca teṣāṃ trayāṇāmapi yathātmīyarasaguṇān sātiśayān vidyāt | rasānurūpeṇaiva ca teṣāṃ doṣakopośamau | tenaitaduktaṃ bhavati | yatra rasavīryavipākānāmekajātyanvayatvaṃ tatraikaguṇatvamapi | tathā ca kṣīre madhurarasavipāke śītavīrye ca madhurarasavat śleṣmakopanatvaṃ vātapittaśamanatvaṃ ca | evaṃ madirāyā amlarasavipākāyā uṣṇavīryāyāścāmlarasavadvātaśamanatvaṃ pittaśleṣmaprakopanatvādikaṃ ca | kaṭukarasavipākasyoṣṇavīryasya maricasya kaṭukarasavat śleṣmaśamanatvaṃ vātapittaprakopanatvaṃ ca |
rasādisaṅkareṇa tvanyathātvam | yathā madhu madhuraṃ śleṣmāṇaṃ śamayati kaṭuvipākatayā | sakaṣāyatvādraukṣyācca vātaṃ janayati śītavīryatvācca | tathā yavo'pi | ānūpaudakapiśitaṃ śītamapi pittaṃ karotyuṣṇavīryatvāt | tathā tailaṃ kaṭuvipākatayā ca vipākata eva baddhaviṇmūtram | amlaṃ kāñjikaṃ kaphaṃ jayati rūkṣoṣṇatvāt kapitthaṃ tu raukṣyāt , pittaṃ tu śītavīryatvāt | āmalakaṃ pittaṃ śītavīryatvāt svādupākatayā ca kaphaṃ raukṣyāllāghavācca śaityaraukṣyalāghavaustu na vātam | lavaṇaṃ saindhavaṃ svādupākatayā pittaṃ jayati lāghavāt kaphaṃ jayati | kaṭukā'pi śuṇṭhī snehoṣṇyasvādupākairvātaṃ kṣapayati pippalī ca | laśuno'pi snehoṣṇyagauravaiḥ | palāṇḍuśca | sa tu snehagauravābhyāṃ janayati śleṣmāṇam | vṛddhaṃ ca mūlakaṃ svādupākatayā | snigdhāni tiktāni vyāghrīviśalyākārgarūṇyuṣṇavīryatvāt pittaṃ janayanti | kaṣāyatiktaṃ mahat pañcamūlaṃ vātaṃ jayati na tu pittaṃ uṣṇavīryatvāt | kaṣāyaśca kulattho'mlapākatayā cetyetannidarśanamātramuktam |
yatra tu rasādīnāṃ vijātyanvayatvena saṅkarastatra kvacidrasādhikyena kāryakāritvaṃ kvacidvīryādhikyena kvacidvipākādhikyena ityasyaivārthasya yathā madhu madhuramityādyudāharaṇam | subodham | vṛddhamūlakasya tridoṣakartuḥ kaṭukasya kaphakartṛtve yadācāryavāgbhaṭena madhuravipākitvaṃ kāraṇamuktaṃ tattvayaṃ hṛdayapaṭhitasyaiva vṛddhamūlakasya kaṭuvipākitvaṃ smṛtaṃ kiṃ vānyat kiñciditi na jāne |

Linked texts (1)