Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 24: atha saptadaśo'dhyāyaḥ

Śaśilekhā 24

Language
Sanskrit

atha saptadaśo'dhyāyaḥ

24.p1

pūrveṣvadhyāyeṣu rasādiviśeṣairdravyakāryasvarūpamuktaṃ, te ca dravyarasādayo na jñātāḥ, atastadvijñānārthamadhyāyārambhaḥ | tatra rasādīnāmāśnayatvena prādhānyād dravyamevādāvucyate | rasasya tu bahuvaktavyatvādasminnadhyāye kiñcit sūtraṇam | dvitīye tu nirṇayaḥ | vīryādīnāṃ tvatraiva | tacca dravyaṃ pañcabhūtātmakaṃ pañcabhirmahābhūtairārabdhamityarthaḥ | pañca bhūtāni pṛthivyaptejovāyvākāśāni loke prasiddhāni | ākāśasya tu śūnyātmano'pi guṇāśrayatvāt pṛthivyādivadeva bhūtatvaṃ dravyārambhakatvaṃ ca vijñeyam | tathā ca nabhobhāgādhike dravye'vayavanibiḍabhāvādyabhāvena svarūpamajahadeva nabhaḥ kāraṇatāṃ yāti | eṣāṃ ca bhūtānāṃ parasparavailakṣaṇyaṃ bhāvahetutvaṃ pañcasaṅkhyāvattvaṃ ca bhāvasvarūpānvayavyatirekasamadhigamyam | nanu pṛthivyādayaḥ kena prakāreṇa kāraṇatāṃ tatra gacchantītyāha | tasya dravyasyādhiṣṭhānamāśrayaḥ pṛthivī | sā hi guṅgucyāderāhārānupayogino dravyasyopalambhena pradhānaṃ kāraṇam | tasya ca guṅgucyādeḥ sarvasyaiva dravyasyāmbu yoniḥ | yu miśraṇe dhātuḥ tasminyoniriti rūpaṃ bhavati | kāraṇaṃ svabhāvasambandhaheturityarthaḥ | nabhovākhanalānāṃ samavāyāt pṛthivyudakābhyāmavinābhāvavṛttitvāttasya dravyasya nirvṛttiviśeṣaubhavataḥ | nirvṛttirniṣpattirātmalābhaḥ | viśeṣo dravyāntareṇāsādṛśyam | tathā ca saṃsthānaviśeṣalābhāyāvayavavyūhane nabhaḥ kāraṇatāṃ yāti | kāṭhiṇyādike vāyuḥ | tejaḥ prasādalabhyāścāṅkurādyavasthāviśeṣāḥ | tenaitaduktaṃ bhavati | pañcānāmeva bhūtānāṃ saṃyogāt sarvadravyāṇāmāhārānupayogināṃ sambhavaḥ | teṣāmeva bhūtānāmekāditāratamyādisaṃyogaviśeṣeṇa dravyāṇāṃ parasparavyāvṛttiḥ | yaśca pārthivaṃ dravyamāpyamityādivyapadeśaḥ sa bhūyasā prabhūtena mahābhūtena janyate | tena pañcasu madhye yadadhikaṃ tadīyaṃ vyapadeśaṃ prāpnotītyarthaḥ | evaṃ sarvasya dravyasya pañcabhūtātmakatvāt sarvarasatvam | yato yeyaṃ ṣaṭsaṃkhyā parasparavilakṣaṇā rasānāṃ niṣpattiḥ sā mahābhūtānāṃ viśeṣakṛtā | tathā ca bhūjalayorityādinā vakṣyati | yaśca sarvasya dravyasyāpi ṣaḍrasatve'pi mādhuryādivyapadeśaḥ sa bhūyasā bhūtena kriyate | evaṃ yataḥ sarvasya dravyasya sarvarasatvaṃ tatastena dravyeṇa janitatvāt sarvarogāṇāmapi tridoṣajatvam | yasmādrogāṇāṃ doṣāḥ kāraṇaṃ teṣāṃ ca rasāste ca rasāḥ sarva evaikasmin dravye sthitāḥ dravyasya rasajanakabhūtaniṣpāditatvāt | ata eva saṃsargasannipātabhedānāmānantyam | yattu katipayānāṃ bhedānāṃ nidānādiṣu kīrtanaṃ tadanyapekṣayā prādhānyāccikitsāsukhapradarśanārtham | yā tu rogāṇāmekadoṣoktiḥ sā sātiśayaprādhānyahetukā | tathā caikadoṣāmibhaviteṣvapi rogeṣu vivakṣitadoṣapratīkāropayogasādhāraṇaṃ taddoṣaviparītaguṇamekaṃ dravyaṃ duṣprāpamiti sthitam | naikadoṣā rogā iti | atha caivaṃ vyākhyāyate dravyāṇāṃ pañcabhūtātmakatve sati viśeṣavyapadeśo yato bhūyasā prabhūtena bhavati | tata eva hetornaikarasaṃ dravyaṃ na sadṛśarasaṃ bhinnarasamityarthaḥ | bhūtasaṅghātasambhavāddhetoryadekarasatvaṃ sarvasya prāptaṃ tat pratiṣidhyate | anyathā yadi viśeṣavyapadeśavadbhinnarasatvamapi na syāt | tataḥ sarvasya dravyasya pañcabhūtātmakatvāt sādṛśyādekarasatvameva syāt | tataśca sarvāṇi dravyāṇi madhurādyanyatamarasāni syuḥ | tasmānnaikarasaṃ dravyam | ata eva heto rogā api doṣasya vyavadhānena dravyahetutvāt dravyaviśeṣavadbhinnarasatvacca te'pi naikadoṣāḥ | anyathā jvarāṇāmanyeṣāṃ dravyahetutvasāmānyāt sadṛśadoṣāparaparyāyamekadoṣatvaṃ syāt |

24.3

tatra ca dravye rasanendriyagrāhyo vyaktaḥ sphuṭo rasaśabdenoktaḥ | yaśca raso yasmin dravyenurasatvenoktaḥ sa pradhānarasenābhibhūtatvādavyakta eva tiṣṭhati | pradhānarasavijātīyakāryakartṛtvāttasya sadbhāvo'numīyate | āgamācca | athavā yo rasaḥ pradhānarasasyānte kiñcidvyakto'pyupalabhyate so'nurasaḥ | tatra ya ācāryāḥ chedanopaśamanahitāhitānāṃ caturṇāṃ rasatvamicchanti tān pratyātreyamatānu sāreṇedamucyate | rasasya chedanopaśamane karmaṇī tasyaiva hitāhitau prabhāvau | prabhāvo rasādivilakṣaṇā śaktiḥ | na tu teṣāṃ rasatvamiti | tena chedanopaśamanayorbhāve lyuḍiti chedanaṃ doṣādīnāṃ bhāgaśaḥ karaṇam | upaśamanaṃ tu doṣāṇāmanutkleśena samīkaraṇam | hitaṃ yat prabhāvādeva śarīrasya pathyam | viparītamahitam | teṣāṃ ca rasādīnāmāśrayabhūteṣu pṛthivyādiṣu pañcasu dravyasaṃjñakeṣu kāryadravyāvasthāyāṃ ye guṇā gurvādayo gurusnehoṣṇasūkṣmalaghvādayaḥ te dravyaguṇāḥ santo raseṣu guṇatvenopacārāducyante | upacārasya bahuhetudarśanāya sāhacarye viśeṣaṇam | nanu kathaṃ te dravyasyetyāśaṅkyāha prakṛtyetyādi | kvacit prakṛtyavasthāyāṃ na santo'pi nānāvidhākriyāsādhyayā vikṛtyā janyante | kecittu vicārādibhiḥ | vicāro viśiṣṭamātrādikaḥ saṃyogaḥ | deśo dvividha uktaḥ | tadvaśādgurvādiguṇayogo dravyasya | dehadeśavaśāt sakthimāṃsādguruḥ skandha ityādi | bhūmideśavaśādanyathā jāṅgale anyathānūpa iti | evaṃ kālepi | tena yatrāpi vikṛtyādivaśādrasānāṃ sambhavaḥ tatrāpi ye rasaguṇā te dravyasyaiva vijñeyāḥ | eṣā ca prakṛtyādivaśād gurvādikalpanā rasāśrayasya dravyasyaiva guṇāśrayāt sambhavati | na rasasya | tasya tu sāhacaryādupacaryate |

24.4

tatra pārthivaṃ dravyaṃ gurutvādiguṇayuktaṃ gandhaguṇena cādhikamupayuktaṃ ca deha upacayādikaram | upacayo mahattvam | saṅghātaḥ kāṭhinyam | sthairyaṃ dārḍhyam |

24.5

audakaṃ dravyaṃ dravatvādiguṇayuktaṃ rasaguṇādhikaṃ ca | dehe copakledādikaram | viṣyandaḥ srotasāṃ srāvaḥ prahlādo hṛtpuṣṭiḥ |

24.6

āgneyaṃ tīkṣṇatvādiguṇayuktaṃ rūpaguṇabahulaṃ ca dehe ca dāhādikaram |

24.7

vāyavyaṃ rūkṣatvādiguṇayuktaṃ sparśaguṇabahulaṃ ca dehe ca raukṣyādikaṃ karoti | vicāro dhātuvahanam |

24.8

nābhasaṃ sūkṣmatvādiguṇayuktaṃ śabdaguṇādhikaṃ ca | dehe ca sauṣiryalāghavakaram |

24.9

itthamevaṃ sthite jagati taddravyaṃ nāsti yadauṣadhatvena nopayujyate | kutaḥ nānāvidhārthaprayogavaśāt | arthaḥ prayojanaṃ, prayoga upayogaḥ | tenaitaduktaṃ bhavati | vicitrito bhāvaḥ svabhāvastena yadyatrāpathyaṃ tattatraiva prayojanāntareṇa pathyam | tathā yat pāne'pathyaṃ tadabhyaṅge pathyam | evaṃ mātrādiviśeṣo vikalpanīyaḥ | tena bhasmapāṃsvādīnāmapi prayojanavaśenauṣadhatvam |

24.10

tasya ca dravyasya ye śodhanaśamanagrāhidīpanatvādayo viśeṣāste'pyekādimahābhūtotkarṣāpakarṣakṛtā eveti pradarśanārthamāha | tatretyādi | ūrdhvabhāgikaṃ yasyātiśayo vamanaṃ tadagnimārutātmakaṃ agnimārutayorlaghutvād‌agnerūrdhvagamanasambhavādvāyośca plavanatvāt |

24.11

pṛthivyudakātmakamadhobhāgikaṃ yasyātiśayo virecanam | pṛthivyudakayorgurutvādadhogamanaṃ toyasya nimnagatvāddhi |

24.12

vyāmiśrabhūtacatuṣṭayādhikyenobhayātmakaṃ vamanavirecanam |

24.13

śamanaṃ yaduktabhūtādhikyarahitaṃ nādho gacchati nāpyūrdhvameti kevalaṃ doṣaviparītaguṇameva tacca prakṛtivighātatvena pūrvamuktam | tenaitaduktam | śamanatvaṃ doṣaguṇavaiparītyāpekṣayā sarvasmin dravye sambhavati | na tvevaṃ śodhanatvam | tasya viśiṣṭabhūtādhikyahetutvāt | yatra tvekasminneva dravya ūrdhvagatvādhogatvaśamanatvānāṃ sambhavaḥ tatra yato bāhulyena kāryakartṛtvaṃ bhavati tato yadevādhikaṃ tadeva kāryakaramiti vyapadeśa ityarthaḥ | anyatsubodham |

24.14

tatra rasānāṃ guṇaniyamaḥ kaṭvamlalavaṇā vīryeṇa yathottaramuṣṇāḥ | śītāḥ śeṣāḥ |

24.16

tiktakaṭukaṣāyā rūkṣā baddhaviṇmūtramārutāśca | śeṣā etadviparītā lavaṇakaṣāyamadhurā guravaḥ | śeṣā laghavaḥ | yathottaramiti sarvatrābhisambadhyate | pūrvāddhattaro yathoktaguṇādhika ityarthaḥ | anye punarācāryā gurutvalaghutvasnigdhatvarūkṣatvasādhāraṇaṃ lavaṇamicchanti | iti dravyarasāyuktau vīryamucyate |

24.17

kecidācāryā aṣṭāvidhaṃ gurvādivibhedena vīryamāhuḥ | anye bahuvidham | anye dvividhamiti | ye tu bahuvīryavādinaste paṭhanti vīrye dravyasyetyādi |

24.18

dravyasya tadvīryaṃ jñeyaṃ yasya yogāddravyaṃ kāryaṃ kartuṃ kṣamam | na ca dravyamavīryaṃ vīryeṇa vinā kiñcit karma kurute | ataḥ sarvāḥ kriyāḥ vīryakṛtāḥ | evaṃ vīrye śaktiḥ kāraṇamiti bahuvīryavādinaḥ | tairapi caivamatiprakṛṣṭaśaktiyuktānāmaśepaudhaguṇasārabhūtānāmaṣṭānāmeva gurvādīnāṃ vīryasaṃjñā viśiṣṭāmnāyavihitāpi laukikīti samudāhriyate | tathā hi | tayā rasavipākaguṇāntaravijayino bhūyāṃsaśca variṣṭhāśca guṇāḥ saṅgṛhītāḥ | viśeṣavṛttyā ca tatra tatra dravyasvarūpakathane vyavahāraḥ pravṛttito bhavati | ata eva sarvātiśāyī dravyasvabhāvaḥ prabhāva ityāmnātaḥ | satyapi ca kriyānirvarttanasāmānye tadviparītā rasādayo vīryākhyayā prabhāvasaṃjñayā vā na parāmṛśyante| taiścānantarauktairnānāvidhaśaktitvādadravyasya bahuvīryavādibhirgurvādīnāmaṣṭānāṃ vīryasaṃjñā viśiṣṭāgamavihitāpi laukikīti kathyate | yataḥ śaktirvīryam | sā ca nānāvidhā | tat gurvādon ko niyamayituṃ śaknoti | kevalaṃ prakṛṣṭaśaktitvādaśeṣāṇāmauṣadhaguṇānāṃ madhye sārabhūtatvāśloka evaṃ kathyate'ṣṭāveva vīryāṇīti | ato bahuvīryavādibhirgurvādivigunaniyama āgamavihitopi laukika iti kathyate | etadevāha tathetyādi | tayā vīryasaṃjñayā rasavipākaguṇāntaravijayina eteṣṭāveva guṇāḥ saṅgṛhītā bhūyāṃsaśca variṣṭhāśca | tenaitaduktaṃ bhavati | eṣāmaṣṭānāmeva vīryasaṃjñā bhūyiṣṭhatvādvariṣṭhatvādarasādivijayitvācceti bahuvīryavādibhirapi balādaṅgīkṛtameva | dravye hi na tathānye guṇāḥ prabhūtatvena bhavanti yathā gurvādaya iti prabhūtatvam, anye ca guṇā na tathā dehopayogitve varāḥ yathā gurvādaya iti variṣṭhatvam | rasakārye vipākakārye guṇāntarañca dravyasthitaṃ vīryatvenābhibhavantīti rasādivijayitvam | tatra rasavijayitvaṃ yathā kiñcid dravyaṃ madhurarasaṃ tīkṣṇaguṇaṃ ca tatra tīkṣṇagunenopalepādi madhurakāryamabhibhūyate | evaṃ vipākakārye guṇāntare ca | evaṃ teṣāṃ prādhānyena tatra tatra harītakyādidravyasvarūpakathane gurvādīnāṃ viśeṣavṛttitvena guruladhvityādivyavahāraḥ pravartito bhavati | evamutkṛṣṭā śaktirvīryam | anayaiva yuktyā yo dravyasya sarvaguṇātiśāyī svabhāvaḥ sa prabhāvaśabdenoktaḥ | tenaitaduktaṃ bhavati | yathaiva gurvādīnāṃ kāryakartṛtve prādhānyāpekṣayā vīryatvaṃ tathaiva gurvādīnāmaprādhānyāpekṣayā kasyāścicchakteḥ sarvātiśāyitvāt saṃjñā prabhāva iti | nahi tadvyatirikteṣu rasādiṣu kalpyamāneṣu dṛśyate | ataḥ svabhāvaviśeṣa eva saḥ | rasādyo rasavīryavipākaguṇāntarāṇi yadyapi svāṃ svāṃ kriyāṃ kurvanti tatrāpi gurvāyuktaprakāravaiparītyāt vīryasaṃjñayā na parāmṛśyante | evaṃ bahuvīryagadināmapyaṣṭavidhavīryavāditvaṃ yuktyā sādhitaṃ tairapītyādinā |

24.21

anye vīryadvayavādinaḥ agnīṣomātmakatvād guṇānāṃ kālasya coṣṇaśītadvaividhyāddvividhameva vīryamuṣṇaṃ śītaṃ ceti vadanti | tathā hi gurvādīnāṃ kecana saumyāḥ kecanāgneyāḥ mahābhūtaparāyattatvādguṇānām | te gurvādayo dvividhe kāle sambhavantyādāne visarge ca | tatrādānakālabhavānāmāgneyatvaṃ gurvādīnāṃ visargabhavānāṃ tu saumyatvamiti sthitameva | etasyaivāgnīṣomadvayātmakatvasya tairdṛṣṭāntopapattirucyate nānātmakamityādinā | nānātmakaṃ parasparaṇa vyāvṛttamapi dravyajātaṃ mahābalāvupakṛṣṭaśaktī agnīṣomau nātikrāmati nātivartate | avaśyaṃ kiñcidāgneyaṃ bhavati kiñcitsaumyam | dṛṣṭānto yathā nānātmakamapi jagad vyaktamavyaktaṃ ca nātikrāmati | vyaktaṃ taruparvatajalādi avyaktaṃ kālabhūtagrāmādi | asmin pakṣe pūrvayorapi pakṣayorantarbhāvaḥ | viśeṣasya sāmānye'ntarbhāvāt |

24.22

tatroṣṇavīryasya dahanādīni karmāṇi |

24.23

śītasya hlādanādīni |

24.24

svādvamlakaṭukākhyau vipākāḥ | tatra madhuradravyasya sarvasya madhuravipākitvam | tadvallavaṇasya | amlo vipāko'mlasyaiva | śeṣāṇāṃ kaṭuḥ | vipākastu jaṭharāgnisaṃyoge pariṇāmavaśāt dravyasya rasasya svarūpāntaraprādurbhāvaḥ| asau vipāko rasairmadhurāmlakaṭu kaistulyaphalaḥ sadṛśaphalaḥ | tena madhurasya vipākasya te guṇā ye madhurasya rasasya | evamamlakaṭukayorapi |

24.25

asya ca vipākasya svalpatvaṃ madhyatvaṃ bhūyastvaṃ ca dravyaguṇaviśeṣeṇopalakṣayet | kimuktaṃ bhavati ? ucyate | yatra rasena sadṛśo vipāko madhurāmlakaṭukānāṃ dravyāṇāṃ tatra pradhānarasasamānaguṇānāmutkṛṣṭatvāddvipākasyotkṛṣṭatvaṃ kalpanīyam| evaṃ madhyatvānmadhyatvam | svalpatvācca svalpatvam| yatra tu rasādviparīto vipāko lavaṇatiktakaṣāyāṇāṃ tatra rasaviparītānāṃ guṇānāmutkṛṣṭatvāddutkṛṣṭatvaṃ kalpayedvipākasadṛśānāmityarthaḥ | evaṃ madhyatvamalpatvaṃ ca | vipākamevamūcuścarakavidaḥ |

24.28

parāśaranāmā munirvipākamanyathā paṭhitavān | pākāstrayo rasānāmityādidvayaṃ parāśarapaṭhitamanupaṭhati | sarveṣāṃ rasānāṃ trayo vipākāḥ madhuro'mlaḥ kaṭuśca | tatrāmlaraso'mlavipākaḥ kaṭurasaḥ kaṭuvipākaḥ | catvāro'nye śeṣā madhuralavaṇatiktakaṣāyā madhuravipākāḥ | saṅkīrṇarasānāṃ miśrarasānāṃ saṅkīrṇavipākitvam | sa tu parāśarastiktakaṣāyayormadhuravipākitvamicchati | anye tvācāryāstāveva kaṭukavipākāvicchanti | tanmataṃ dūṣayitukāmaḥ parāśara āha | ya ācāryāḥ kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ kaṭuvipākitvamicchanti teṣāṃ tiktakaṣāyayoḥ pittaharatvaṃ na sambhavati | manmate tu tayormadhuravipākitvān pittaharatvaṃ sambhavatīti parāśaraḥ | tacca na caturasramiti manyāmahe | yataḥ pittahartṛtvaṃ rasasyaiva svarūpam | kaṭustu vipāko yatra svalpopi bhavati na tatra kaṭuḥ svakāryaṃ karoti yadyad dravye rasādīnāmiti nyāyāt | tathā ca tiktarasasya kaṭuvipākasyāpi nimbasya pittaharatvameva | yatra ca vipākasya kaṭorādhikyaṃ tatra tasya pittakartṛtvameva | yathā tiktarase'pi dravye kaṭorvipākasyādhikyād
bṛhatīdvayasya pittakaratvamevaṃ kaṣāye'pi kalpanīyam | evaṃ rasasyaiva svabhāvaḥ pittaharatvam | yataśca tiktarase kaṣāyarase ca dravye naisargikena balena rasavīryābhyāṃ vipākaḥ prāyeṇābhibhūyate | ata ucyate tiktakaṣāyau pittaharāvityasmābhirataḥ parāśaramamacaturasramiva | anantaraṃ vāgbhaṭo yanmadhuramityādinā prakṛtaṃ prastauti | yadddravyaṃ madhurarasaṃ madhuravipākaṃ śītavīryaṃ ca tathā tayoḥ rasavipākayoramlaṃ sadyaduṣṇavīrye yadvā kaṭukaṃ tayo rasavipākayoruṣṇavīrye ca teṣāṃ trayāṇāmapi yathātmīyarasaguṇān sātiśayān vidyāt | rasānurūpeṇaiva ca teṣāṃ doṣakopośamau | tenaitaduktaṃ bhavati | yatra rasavīryavipākānāmekajātyanvayatvaṃ tatraikaguṇatvamapi | tathā ca kṣīre madhurarasavipāke śītavīrye ca madhurarasavat śleṣmakopanatvaṃ vātapittaśamanatvaṃ ca | evaṃ madirāyā amlarasavipākāyā uṣṇavīryāyāścāmlarasavadvātaśamanatvaṃ pittaśleṣmaprakopanatvādikaṃ ca | kaṭukarasavipākasyoṣṇavīryasya maricasya kaṭukarasavat śleṣmaśamanatvaṃ vātapittaprakopanatvaṃ ca |
rasādisaṅkareṇa tvanyathātvam | yathā madhu madhuraṃ śleṣmāṇaṃ śamayati kaṭuvipākatayā | sakaṣāyatvādraukṣyācca vātaṃ janayati śītavīryatvācca | tathā yavo'pi | ānūpaudakapiśitaṃ śītamapi pittaṃ karotyuṣṇavīryatvāt | tathā tailaṃ kaṭuvipākatayā ca vipākata eva baddhaviṇmūtram | amlaṃ kāñjikaṃ kaphaṃ jayati rūkṣoṣṇatvāt kapitthaṃ tu raukṣyāt , pittaṃ tu śītavīryatvāt | āmalakaṃ pittaṃ śītavīryatvāt svādupākatayā ca kaphaṃ raukṣyāllāghavācca śaityaraukṣyalāghavaustu na vātam | lavaṇaṃ saindhavaṃ svādupākatayā pittaṃ jayati lāghavāt kaphaṃ jayati | kaṭukā'pi śuṇṭhī snehoṣṇyasvādupākairvātaṃ kṣapayati pippalī ca | laśuno'pi snehoṣṇyagauravaiḥ | palāṇḍuśca | sa tu snehagauravābhyāṃ janayati śleṣmāṇam | vṛddhaṃ ca mūlakaṃ svādupākatayā | snigdhāni tiktāni vyāghrīviśalyākārgarūṇyuṣṇavīryatvāt pittaṃ janayanti | kaṣāyatiktaṃ mahat pañcamūlaṃ vātaṃ jayati na tu pittaṃ uṣṇavīryatvāt | kaṣāyaśca kulattho'mlapākatayā cetyetannidarśanamātramuktam |
yatra tu rasādīnāṃ vijātyanvayatvena saṅkarastatra kvacidrasādhikyena kāryakāritvaṃ kvacidvīryādhikyena kvacidvipākādhikyena ityasyaivārthasya yathā madhu madhuramityādyudāharaṇam | subodham | vṛddhamūlakasya tridoṣakartuḥ kaṭukasya kaphakartṛtve yadācāryavāgbhaṭena madhuravipākitvaṃ kāraṇamuktaṃ tattvayaṃ hṛdayapaṭhitasyaiva vṛddhamūlakasya kaṭuvipākitvaṃ smṛtaṃ kiṃ vānyat kiñciditi na jāne |

24.30

evaṃ sthite'nantaraprakrāntamevārthaṃ sphuṭayannāha tasmādityādi | dravyaṃ madhvādi kiñcit karmākṣāpittopaśamanādikaṃ rasena kurute | kiñcit śleṣmaśamanādikaṃ vipākenāparaṃ vātavṛddhyādi laghvādinā guṇenāparaṃ tṛṭśamanādi vīryeṇa śītena kiñcana viṣāpanutyādi prabhāveṇeti |
nanu ca yatra dravyāśritānāṃ rasavīryaguṇavipākaprabhāvānāṃ virodhaḥ tatra teṣāṃ kāryaniṣpādane samaśaktitvaṃ navetyāśaṅkānivṛtyaryamāha | yadyaddravya iti |

24.31

rasādīnāṃ rasavīryaguṇavipākaprabhāvānāṃ yadraso vā vīrye vā vipāko guṇaḥ prabhāvo vā balavattvena vijātīyādhikyena vartate tattat kāraṇatvaṃ kāryasādhakatvaṃ pratipadyate | kiṃ kṛtvā itarān dravyāśritān hīnānabhibhūya viphalīkṛtya |
yatra tu dravye rasāddvārako viruddhānāṃ guṇānāṃ gurvādīnāmeva saṃyogo na tu rasādayo'pekṣyante | tatra kathaṃ kāryakartṛtvamiti pṛṣṭa āha | viruddhetyādi | athavā rasādikalpanāviśeṣeṇaiva yatra viruddhaguṇopanipātaḥ tatra kathaṃ kāryakāraṇatvamityāha | viruddhetyādi |

24.32

tatra bhūyasā prabhūtena gunenālpaṃ jīyate niṣphalīkriyate | dvividhaśca virodhaḥ | svarūpataḥ kāryataśca | svarūpavirodho yathā guruladhvoḥ śītoṣṇayośca | kāryavirodho yathā gururūkṣayoruṣṇasnigdhayośca | tathā hi guruḥ śleṣmavṛddhikaraḥ rūkṣaśca gurorviruddhaḥ kāryeṇa śleṣmavṛddhyāsahyena viruddhayate | evamuṣṇasya śleṣmahantṛtvaṃ snigdhasya śleṣmakartṛtvena | iha cobhayorapi virodhayorgrahaṇam | ekatra dravye svarūpakāryaviruddhayorbhāva āgamalabdhaḥ pañcabhūtātmakatvād dravyasyopapadyate |
nanu yadyaddravye rasādīnāṃ balavattattatkāryakaraṇaśaktamityuktam | yatra tu dravye rasādīnāmuktaprakāro'sambhavaḥ parasparasāmyaṃ tatra kasya kāryakāraṇatvamityucyate rasāmityādi |

24.33

vipākaḥ kartā rasaṃ karmāpohati kāryakāraṇe kuṇṭhayati | tau rasavipākau karmaṇī vīryaṃ kartṛ apohati | tāni rasavipākavīryāṇi prabhāvo vakṣyamāṇaḥ apohatītyetadrasādīnāṃ balasāmye naisargikaṃ svābhāvikaṃ valam | tenaitaduktaṃ bhavati | rasādīnāṃ samabalānāmati tathāvidho balasvabhāvo yat pūrvasya balamuttarasya balena samenāpyabhibhūyate | rasabalaṃ vipākabalena samenāpi svabhāvādevābhibhūyate | evaṃ rasavipākayorbalaṃ vīryabalena | rasavipākavīryabalaṃ prabhāvabaleneti | tena rasādīnāṃ viṣamatve'pi svabhāvabalamapekṣyādhikasya sāmarthyaṃ vijñeyam |
nanu yatra rasādīnāmanyatamasya kāryamitarasya kāryeṇa viruddhayate tatra kasya kāryakartṛtvaṃ bhavati yadi tu prabhūtasya svabhāvabalavataścetyucyate | tatrālpo'lpabalaśca kiñcit kartuṃ śakto na vetyevaṃ pṛṣṭa idamāha viruddhā ityādi |

24.34

rasādyā rasavīryavipākaguṇaprabhāvā anyonyaṃ parasparaṃ viruddhā api na nāśāya bhavanti kāryasādhanakāle | dṛṣṭānto guṇadoṣā mitho yatheti | guṇāḥ satvarajastamāṃsi parasparaṃ puruṣādyabhidhānakāryasādhane viruddhā api yathā vighātāya na bhavanti | doṣāśca vātapittakaphā viruddhā api deharogādisādhane yathā mitho vighātāya na bhavanti | tadvadrasādayopi | nanu dravye rasādīnāṃ parasparasamaviṣamatayā kāryakaratvamuktaṃ tasyāśca rasādimaviṣamatāyāḥ kāraṇaṃ na jñāyate | ata ucyate rasavīryetyādi |

24.35

rasavīryādīnāṃ kāryakaratve parasparasadṛśānāṃ visadṛśānāṃ vā yat dravyāśrayaṇaṃ tanmahābhūtasya pṛthivyāderutkarṣādapakarṣācca sampadyate | tenaitaduktaṃ bhavati | yat dravye rasasya vīryādibhiḥ sādṛśyamasādṛśyaṃ vā tatsarvamekādīnāṃ bhūtānāṃ keṣāñcit kiyatāpyutkarṣeṇānyeṣāṃ kiyatāpyapakarṣeṇa janyate tena dravyeṇa sadṛśasyāpi dravyasya yoṃ'śāṃśo viśeṣaḥ sa bhūtakṛta eva | etadeva mādhuryeṇetyā dyudāharaṇena sphuṭayati |

24.37

tena kṣīre mādhuryādīnāṃ samānakāryakartṛtvena yadekatra sadṛśānāmavasthānaṃ tadevānyasya mahābhūtasyotkarṣeṇānyabhūte bhyaḥ | ye hi gurutvādayo dravye sambhavanti ta eva guṇāstanoḥ śarīrasya pratyaṅgaṃ sambhavanti | doṣasya ca vātādeḥ | tasmāttanorvātādīnāṃ ca sthitivṛddhikṣayā dravyahetukāḥ | vṛddhiḥ samānairityādinyāyāt | rasādīnāṃ dravyāśritānāṃ svarūpaviśeṣaḥ kathaṃ jñāyata ityāha rasamityādi |

24.38

jihvānipātena sparśamātreṇa rasaviśeṣaṃ vidyāt dravyasya | tena nipātenādhivasanena kālaparivāsanena ca jñāyate vīryaviśeṣaḥ | nipātamātreṇauṣṇyaṃ śaityaṃ vā jñāyate | yatra tu dravye viparītatvādresenābhibhūtaṃ vīrye nipātamātrānna jñāyate tatra kālādhivāsena dehamārdavādikaraṇāt jñāyate | vipākaviśeṣastu karmaṇaḥ tatkṛtasya pariniṣṭhayā niṣpatterdoṣavṛddhikṣayeṇa |

24.43

nanu rasānāṃ madhurāditvena ṣaṭsaṅkhyāniyama uktaḥ sa na yujyate kevalamekarasatvamanekarasatvaṃ vā | tatrānekarasatve kāraṇaṃ vakṣyamāṇamadhurādiskandhanirdiṣṭānāṃ ghṛtatailaguḍadrākṣāśarkarāmadhumadhukādīnāṃ guṇasvādādibhedaḥ | tathā hi tvayā ye madhuratvena nirdiṣṭā guḍadrākṣādayaḥ āsvādanena te na parasparasadṛśāḥ | na ca gurutvādinā guṇena | na cāmlādiyuktā iti vaktuṃ yujyate | ato jñāyate anye viṃśiṣṭāṃ eva ta iti pratirasaskandhamānantyam | rasaikatve kāraṇaṃ jihvendriyāsvādanasāmānyam | tatra pratividhīyate bhūtotkarṣāpakarṣeṇetyādi | tatra prathamaṃ guṇabhedadūṣaṇaṃ parihriyate | yo'yamalpena bhūtānāmutkarṣeṇāpakarṣeṇa madhurāṇāṃ guṇabhedaḥ sa saṅkīrṇatvāt phale ca sadṛśatvāt sannapi na vivakṣyate | āsvādabhedādānantyaṃ parihriyate | gurvādīnāmityādi | gurvādonāṃ guṇānāṃ yadyapi pratidravyaṃ vailakṣaṇyamasti tathāpi gurutvādijātyanatikramāt gururgururlaghurlaghuriti saṅkhyābhedāvivakṣayā nirdiśyante | tadvanmadhurādiskandhapaṭhitānāṃ dravyāṇāṃ yadyapyāsvādavailakṣaṇyaṃ dṛśyate | tathāpi yanmukhopalepāhlādanādi ghṛtādiṣu madhurekhu dṛṣṭaṃ na tanmukhopalepādi dāḍimasaindhavādikṣvamlalavaṇādiṣu dṛśyate | nacaitān rasānatikramya jātyantaraṃ sambhavati | ataḥ ṣaḍeva rasāḥ nonādhikāḥ | yadi sadevānantyamaikyaṃ vā yathoktaprakāreṇa tantravyavahāre gṛhyate tato vicitrasya rasapṛṣṭhabhāvino vaktavyasyānekasya tantraṇasya śāstre prayogo na syāt | ata ānantyena rasānāṃ tatsvarūpatantraṇasyāpyānantyādvaktavyatā | ekarasatve ca viśeṣasyānuktatvāt svarūpatantraṇamapi na yujyata iti |
rasā upasaṃhṛtāḥ |

24.51

vīryamupasaṃhriyate gurvādyā ityādi | pūrvoktā gurvādyā aṣṭau yadotkṛṣṭaśaktayaḥ santo dravyaṃ samadhiśerate tadā vīryaśabdavācyāḥ | yadā tūtkṛṣṭaśaktiyuktā na bhavanti tadā sāmānyaguṇā eva | ye ca gurvādiviśiṣṭā dvādaśa guṇāḥ te svabhāvenaiva parasāmarthyahīnā utkṛṣṭaśaktirahitāste'pi sāmānyaguṇaśabdavācyāḥ | te na kadācidapi vīryasaṃjñāṃ labhanta iti vīryamupasaṃhṛtam | vipāka upasaṃhriyate yathārasamityādi | kecidācāryā rasānatikrameṇa pākaṣaṭkaṃ jagurvadan yathārasamiti yathāvidho rasaḥ svarūpeṇa tathāvidha eva tasya vipākaḥ tena madhurasya madhuro vipākaḥ amlo'mlasya paṭurlavaṇasya tiktastiktasya kaṭuḥ kaṭoḥ kaṣāyaḥ kaṣāyasyeti | taccācāryamatamasāmpratamayuktamiti | kutaḥ ? vyabhicārāt | etadevodāharaṇena darśayati yatsvādvityādi | yadi hi rasasadṛśaḥ sarvasya vipākaḥ syāt tata evaṃ viparyayo na syāt | te ca rasādayo dravyāt pṛthagbhāvena kāryakārakatvena vikalpyamānā apradhānā yataste sthitā api yasmin dravye na taddravye tattatsadṛśameva kāryaṃ kurvanti | etadeva yasmāddṛṣṭa ityādinidarśanena darśayati | evaṃ yathā madhurarase viparyayo dṛṣṭastathānyeṣvapi raseṣu dṛśyata ityapradhānā rasādyāḥ | dravye tu śreṣṭhamityācāryāṇāṃ mataṃ, yataste rasādyā rasavīryavipākāḥ prabhāvaśca dravyasaṃśritāḥ tatparatantrā ityarthaḥ |

24.52

evaṃ rasādyā jñātāḥ, prabhāvastu na jñātaḥ, atastadvijñānārthamucyate rasādītyādi | rasavīryavipākānāṃ parasparasāmye'pi yadyadviśiṣṭaṃ karma dṛśyate tattat prabhāvajaṃ viddhi | etāvattaitaduktaṃ bhavati viśiṣṭā sarvātiśāyinī dravyaśaktiḥ prabhāvaśabdavācyā |

24.59

tasya ca prabhāvajasya karmaṇa udāharaṇamucyate dantītyādi | dantī rasādyaiścitrakasya tulyāpi virecanī na tu citrakamapi virecanamiti prabhāvakarma | madhukasya rasādyaiḥ sadṛśāpi drākṣā virecanī na madhukamiti prabhāvakarma | kṣīrasya rasādyaiḥ sadṛśamapi ghṛtaṃ dīpanaṃ na kṣīramiti prabhāvaḥ | laśunaḥ kaṭurasatvena kaṭuvipāktitvena kaphājit snigdhatvena gurutvena vātajit sa laghunaḥ svaireva guṇairvātakaphau na karotīti prabhāvaḥ | tenaitaduktaṃ bhavati | kaṭukarasavipākau tu laśune kaphacchitve dravyaprabhāvāt paryāptau | na tu vātakaratve | tathā tatra snigdhatvaṃ gurutvaṃ ca vātajittve dravyaprabhāvādeva paryāptam | na tu śleṣmakaratva iti | parasparaviruddhānapi vātādīn doṣān raktaśāliḥ snigdhatvena gurutvena nāśayati | yavakaśca tāneva karotīti prabhāvakarma | śirīṣaharidrādikaṃ viṣaṃ nāśayati svapnameghādicca tadeva viṣaṃ varddhayati tat prabhāvakarma | vṛṣyaṃ ca dravyaṃ yacchīghrameva śuklaṃ varddhayati bahirvirecayati vā tat prabhāvakarma | yacca dravyaṃ madanaphalādi ūrdhvaṃ dehe gacchati harītakyādi vādhastat prabhāvāt | anyacca śamanaṃ prabhāvādeva | yacca mātrādiprakaraṇe prapañcena vistāreṇa varṇitaṃ tat prabhāvajaṃ viddhi | ataḥ prabhāvasya tatsvabhāvatvāt sa prabhāvo'cintyaḥ kīdṛkadā kutastya iti jñātuṃ na śakyate | sadapi tatkāraṇaṃ mahābhūtaviśeṣapariṇāmākhyamasmādvidhaistatrādhigantuṃ na śakyata ityarthaḥ |

24.60

etameva prabhāvārthamupasaṃharati rasenetyādi | rasādibhiḥ karaṇairdravyaṃ yat karma karoti tat prabhāvenānyathā kurute viparītayatītyarthaḥ | atastasya prabhāvahetormārgaṇā na śakyate | tathāvidhabhāvasvabhāvatvāt | iti saptadaśo'dhyāyaḥ |

Linked texts (1)