Ashtangasamgraha 24.p1
Śaśilekhā 24.p1
- Language
- Sanskrit
24.p1
pūrveṣvadhyāyeṣu rasādiviśeṣairdravyakāryasvarūpamuktaṃ, te ca dravyarasādayo na jñātāḥ, atastadvijñānārthamadhyāyārambhaḥ | tatra rasādīnāmāśnayatvena prādhānyād dravyamevādāvucyate | rasasya tu bahuvaktavyatvādasminnadhyāye kiñcit sūtraṇam | dvitīye tu nirṇayaḥ | vīryādīnāṃ tvatraiva | tacca dravyaṃ pañcabhūtātmakaṃ pañcabhirmahābhūtairārabdhamityarthaḥ | pañca bhūtāni pṛthivyaptejovāyvākāśāni loke prasiddhāni | ākāśasya tu śūnyātmano'pi guṇāśrayatvāt pṛthivyādivadeva bhūtatvaṃ dravyārambhakatvaṃ ca vijñeyam | tathā ca nabhobhāgādhike dravye'vayavanibiḍabhāvādyabhāvena svarūpamajahadeva nabhaḥ kāraṇatāṃ yāti | eṣāṃ ca bhūtānāṃ parasparavailakṣaṇyaṃ bhāvahetutvaṃ pañcasaṅkhyāvattvaṃ ca bhāvasvarūpānvayavyatirekasamadhigamyam | nanu pṛthivyādayaḥ kena prakāreṇa kāraṇatāṃ tatra gacchantītyāha | tasya dravyasyādhiṣṭhānamāśrayaḥ pṛthivī | sā hi guṅgucyāderāhārānupayogino dravyasyopalambhena pradhānaṃ kāraṇam | tasya ca guṅgucyādeḥ sarvasyaiva dravyasyāmbu yoniḥ | yu miśraṇe dhātuḥ tasminyoniriti rūpaṃ bhavati | kāraṇaṃ svabhāvasambandhaheturityarthaḥ | nabhovākhanalānāṃ samavāyāt pṛthivyudakābhyāmavinābhāvavṛttitvāttasya dravyasya nirvṛttiviśeṣaubhavataḥ | nirvṛttirniṣpattirātmalābhaḥ | viśeṣo dravyāntareṇāsādṛśyam | tathā ca saṃsthānaviśeṣalābhāyāvayavavyūhane nabhaḥ kāraṇatāṃ yāti | kāṭhiṇyādike vāyuḥ | tejaḥ prasādalabhyāścāṅkurādyavasthāviśeṣāḥ | tenaitaduktaṃ bhavati | pañcānāmeva bhūtānāṃ saṃyogāt sarvadravyāṇāmāhārānupayogināṃ sambhavaḥ | teṣāmeva bhūtānāmekāditāratamyādisaṃyogaviśeṣeṇa dravyāṇāṃ parasparavyāvṛttiḥ | yaśca pārthivaṃ dravyamāpyamityādivyapadeśaḥ sa bhūyasā prabhūtena mahābhūtena janyate | tena pañcasu madhye yadadhikaṃ tadīyaṃ vyapadeśaṃ prāpnotītyarthaḥ | evaṃ sarvasya dravyasya pañcabhūtātmakatvāt sarvarasatvam | yato yeyaṃ ṣaṭsaṃkhyā parasparavilakṣaṇā rasānāṃ niṣpattiḥ sā mahābhūtānāṃ viśeṣakṛtā | tathā ca bhūjalayorityādinā vakṣyati | yaśca sarvasya dravyasyāpi ṣaḍrasatve'pi mādhuryādivyapadeśaḥ sa bhūyasā bhūtena kriyate | evaṃ yataḥ sarvasya dravyasya sarvarasatvaṃ tatastena dravyeṇa janitatvāt sarvarogāṇāmapi tridoṣajatvam | yasmādrogāṇāṃ doṣāḥ kāraṇaṃ teṣāṃ ca rasāste ca rasāḥ sarva evaikasmin dravye sthitāḥ dravyasya rasajanakabhūtaniṣpāditatvāt | ata eva saṃsargasannipātabhedānāmānantyam | yattu katipayānāṃ bhedānāṃ nidānādiṣu kīrtanaṃ tadanyapekṣayā prādhānyāccikitsāsukhapradarśanārtham | yā tu rogāṇāmekadoṣoktiḥ sā sātiśayaprādhānyahetukā | tathā caikadoṣāmibhaviteṣvapi rogeṣu vivakṣitadoṣapratīkāropayogasādhāraṇaṃ taddoṣaviparītaguṇamekaṃ dravyaṃ duṣprāpamiti sthitam | naikadoṣā rogā iti | atha caivaṃ vyākhyāyate dravyāṇāṃ pañcabhūtātmakatve sati viśeṣavyapadeśo yato bhūyasā prabhūtena bhavati | tata eva hetornaikarasaṃ dravyaṃ na sadṛśarasaṃ bhinnarasamityarthaḥ | bhūtasaṅghātasambhavāddhetoryadekarasatvaṃ sarvasya prāptaṃ tat pratiṣidhyate | anyathā yadi viśeṣavyapadeśavadbhinnarasatvamapi na syāt | tataḥ sarvasya dravyasya pañcabhūtātmakatvāt sādṛśyādekarasatvameva syāt | tataśca sarvāṇi dravyāṇi madhurādyanyatamarasāni syuḥ | tasmānnaikarasaṃ dravyam | ata eva heto rogā api doṣasya vyavadhānena dravyahetutvāt dravyaviśeṣavadbhinnarasatvacca te'pi naikadoṣāḥ | anyathā jvarāṇāmanyeṣāṃ dravyahetutvasāmānyāt sadṛśadoṣāparaparyāyamekadoṣatvaṃ syāt |
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit