Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 26.9

Śaśilekhā 26.9

Language
Sanskrit

26.9

nanu doṣādīnāṃ vṛddhikṣayayorlakṣaṇaṃ cikitsā coktā kāraṇaṃ noktamatastatpratipādanārthamāha | dhātava ityādi dhātuśabdena dehadhāraṇasāmānyāt sarve doṣādaya ucyante | tena dhātavaḥ śārīrāḥ śarīrasthitāḥ samānairjātyā sadṛśairāhārairvihāraiśca vṛddhimāpnuvanti | athavā samānaguṇabhūyiṣṭhairjātivisadṛśairapi bāhulyena sadṛśaguṇairityarthaḥ | evaṃ dhātavo jātiviparītairviparītaguṇabhūyiṣṭhairvā hrāsaṃ prāpnuvanti | tathā hītyādinā tantrakāra evodāharaṇapūrvakaṃ darśayati | dehe śarīre ye māṃsakaphādyā guravo dhātavaḥ te tathāvidhairgurubhireva bāhyairupacīyante | viparītaistu laghubhiḥ pṛthaksvakāribhirvijātīyairapacīyante | pṛthaktvaṃ tajjātyaparipoṣaḥ | evaṃ laghudhātūnāmapi vātādīnāṃ vācyam | tasmādyata evamata eva na tathānye bhāvā māṃsasya vṛddhikāraṇaṃ yathā māṃsaṃ yataḥ sarveṇa prakāreṇa tayoreva sādṛśyam | evaṃ sarvadhātūnāṃ vācyam | yatra tvanantaroktaṃ samānaṃ dhātorna sannihitaṃ, sannihitamapi kenaciddhetunā nābhyavahartuṃ na pāryate | tatrānyaprakṛtīnāṃ jātyā samānānāṃ samānaguṇabhūyiṣṭhānāmāhāravihārāṇāṃ nānāvidhānāmabhyavahāro vidheyaḥ | nanu kathaṃ sannihitānāmabhyavaharaṇamaśakyamata āha viruddhatvāt, ghṛṇitvādaruceśca | viruddhatvaṃ vivakṣitadhātuvijātīyadhātuvṛddhidvāreṇa dehe'pathyatvaṃ dhātusāmānye'pi | ghṛṇitvamāhāraviśeṣajugupsāvatvam | arucairyatra na kiñcidrocate | na ca jugupsā vidyate | evaṃ tatra dhātuvijātīyasya sadṛśaguṇasya tvabhyavahāraḥ śreyān |
tadyathā śukrakṣaye kṣīrasarṣiporupayogo madhurasnigdhaśītānāmapareṣāṃ ca dravyāṇām | karmāpi yadyasya dhātoḥ samānakriyatayā vṛddhikaraṃ tasya tasya vṛddhimabhilaṣatā tattadāsevyam | tathaiva cātulyakriyatayā hrāsakaraṃ tadarthineti | api ca | viśeṣato raktavṛddhijān raktanirharaṇaprasādanakāyavirecanena | māṃsavṛddhijān saṃśodhanaśastrakṣārāgnikarmabhiḥ | medojān sthaulyakāryakriyākrameṇa | rasakṣayajān māṃsarasamadyakṣīraiḥ | asthikṣayajān bastimiktikopaditaiḥ kṣīrabastibhiśca | śakṛdvṛddhijñānatīsāravidhānena | śakṛtkṣayajānyavamāṣakulmāṣājameṣamadhyādibhiḥ | mūtravṛddhikṣayajān mehakṛcchracikitsayā | svedakṣayajānabhyaṅgavyāyāmamadyasvapranivātaśaraṇasvedairiti | bhavati cātra |
karoti | viśeṣagrahaṇaṃ yadyapi vṛddhadhātūjānāṃ kṣīṇadhātūjānāṃ ca rogāṇāṃ dhātorvisadṛśaiḥ sadṛśaiśca dravyādibhirupaśamo bhavati | tathāpyasādhāraṇyena teṣāṃ raktādijānāṃ rogāṇāṃ viśeṣeṇedaṃ kāryamiti pradarśanārtham | ata eva viśeṣagrahaṇādanuktaśeṣadhātuvṛddhikṣayarogacikitsā'nārambho na doṣāya tantrakṛtaḥ | raktasya nirharaṇaṃ sirāvyadhādinā | prasādanaṃ sāmarthyādraktasyaiva svalpaduṣṭau | medojānāṃ dvaividhyaṃ vṛddhikṣayakṛtam | tatra medovṛddhijān sthaulyakriyākrameṇa sthaulyacikitsayopacaret | medaḥkṣayajāna kārśyacikitsayā | eṣā ca dvividhāpi cikitsā dvividhopakramaṇīye vakṣyate | asthikṣayajān rogān bastibhi stathā tiktopahitairthathāyogyatiktadravyasahitaiḥ kalpe vakṣyamāṇaiḥ kṣīrabastibhiśceti prādhānyakhyāpanam | kulmāṣaḥ sasyānnam | ajameṣayormadhyamantarjaṭharamāṃsam | ādigrahaṇādanyāni purīṣajananāni gṛhyante | mūtravṛddhijān pramehacikitsayā mūtrakṣayajān mūtrakṛcchracikitsayeti | svedakṣayajānabhyaṅgādibhiḥ svedāntaiścikitset | bhavati cātretyanekaśa uktam |

Linked texts (1)