Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 26

Śaśilekhā 26

Language
Sanskrit

26.p1

dravyaṃ dehe doṣādivṛddhikṣayadvāreṇaivopayujyate | te ca doṣādayaḥ prākṛtena vaikṛtena ca svarūpeṇa na jñātāḥ | atastadvijñānārthamadhyāyyārambhaḥ |

26.1

doṣetyādi | doṣādayo mūlaṃ kāraṇaṃ yasya sa tathā | doṣādīn varjayitvā nāmyaccharīrasambaddhaṃ śarīre dṛśyate | ta eva saṃyuktā deha iti yāvat | tatra doṣā vātādayaḥ | dhātavo rasādayaḥ | malā mūtraśakṛtsvedādayaḥ | eṣāṃ prākṛtānāṃ yathāsvaṃ nānāvidhaiḥ karmabhiḥ krameṇa tamucchśvāsetyādinā dehopakāritvamucyate na hyanupakārakaḥ kāraṇatāṃ yāti | taṃ dehamucchvāsādibhirvāyuranugṛhṇāti | ucchvāsaḥ śvāsasyodgamanam | niśvāso'ntaḥpraveśanam | utsāhaḥ kāryātthānaśaktiḥ | praspando'ṅgaceṣṭā | indriyapāṭavaṃ cakṣurādīnāṃ svaviṣayagrahaṇeṣu sphuṭatvam | vegānāṃ pūrvoktānāṃ mūtrapurīṣādīnāṃ pravartanam | ādigrahaṇenānyat sarve dehasthitaṃ kriyāsvarūpaṃ bhāvaṃ gṛhyate | tathā taṃ dehaṃ paktyūṣmādibhiḥ pittamanugṛhṇāti | paktiḥ pākaḥ pacanakriyā | tatphalaṃ coṣmā tejaḥ | abhilāṣaḥ priyopabhogecchā | prabhāprasādaḥ kāntivaiśadyam | darśanaṃ svarūpagrahaṇaśaktiḥ| medhā prajñā | ādigrahaṇādanyāni tejaskarāṇi dehe gṛhyante | taṃ dehaṃ sthairyādibhiḥ śleṣmānugṛhṇāti | sandhivandhaḥ parvaśleṣaḥ | vṛṣatā strīgamanaśaktatā | ādigrahaṇāt saumyabhāvaparigrahaḥ |

26.2

dehaṃ tuṣṭyādibhiḥ raso'nugṛhṇāti | tuṣṭiḥ manaḥ prītiḥ | prīṇanaṃ hṛdayāśvāsanam | raktasya puṣṭirddhātavāhāraśceti smaraṇīyaṃ sarvadhātuṣu | asṛk jīvanatvādibhiḥ | jīvanatvaṃ prāṇasandhārakatvam | lepādibhiḥ māṃsaṃ dehamanugṛhṇāti | netrasnigdhatādibhirmedaḥ | dehordhvatādhāraṇenāsthi | dehasyordhvatayā dhāraṇaṃ dehordhvatādhāraṇam | utthitāsanamiti yāvat | anyathā asthābhāvāddehe māṃsaṃ piṇḍībhūtaṃ syāt | snehādibhirmajjā | harṣādibhiḥ śukram | avaṣṭambhādibhiḥ śakṛt | avaṣṭambhaḥ śarīradhāraṇaśaktiḥ | annakledavāhanena mūtram | kledādidhāraṇena svedaḥ anyathā śoṣa eva syāt | iti doṣādīnāṃ prākṛtaṃ svarūpam |

26.3

vaikṛtamucyate | vikṛtirdvividhā vṛdhyā hīnatayā ca | tatra prathamaṃ vṛddhirucyate | taṃ dehaṃ vṛddho vāyuḥ kārśyādibhiḥ pīḍayati | gātrāṇāṃ kampaḥ sarvāṅgacalanam | sphuraṇaṃ gātraikadeśe svalpaṃ calanam | atrāpyādigrahaṇāddoṣasvarūparogagrahaṇāryāni vyākhyeyāni | pittaṃ vṛddhaṃ pītatvaktvādibhirdehaṃ pīḍayati | śleṣmā vṛddhaḥ śaityādibhiḥ| śaityaṃ gātraśvetatā !

26.4

prasekādibhī rasaḥ | atrāpyādigrahaṇāni pūrvavat | praseko mukhasrāvaḥ | hṛllāsaḥ sapraseko hṛdayotkleśaḥ | raktaṃ kuṣṭhādibhiḥ | dāhaśabdasyākṣyādibhiḥ sambandhaḥ | tamaḥpraveśo'tamasi tamasīva praveśaḥ | galagaṇḍādibhirmāṃsam | pramehapūrvarūpādibhirmedoṃ vṛddhaṃ pīḍayati | pramehapūrvarūpāṇi svedoṅgagandha ityādinā pramehanidāne vakṣyante | sthaulyopadravāṇyatiksthaulyādatiśruttāḍetyādinā dvividhopakramaṇīye vakṣyamāṇāni | adhyasthyādibhirasthi | asthani yadadhikamasthi tadadhyasthi | netragauravādibhirmajjā | arūṃṣi piṭakāviśeṣāḥ | anyatsubodham |

26.5

kṣīṇo vāyuḥ prasekādibhirdehaṃ pīḍayati | kṣīṇaṃ pittaṃ stambhanādibhirdehaṃ pīḍayati | aṅge toda iva todaḥ | aniyate deśe vā kāle vā todo'niyatatodaḥ | śleṣmā kṣīṇo bhramādibhiḥ pīḍayati | rajvādināṅga udveṣṭanamivodveṣṭanam | paritoṣaḥ santāpāt svalpastvagdāhaḥ | anye rogā vakṣyamāṇalakṣaṇāḥ | dhūmāyanaṃ kaṇṭhe dhūma iva | śleṣmāśayā uraḥkaṇṭhādayaḥ |

26.6

rasaḥ kṣīṇaḥ śabdāsahatvādibhiḥ pīḍayati | svalpenāpi karmaṇā śramatarṣaśca bhavati | asṛk kṣīṇaṃ tvagraukṣyādibhiḥ pīḍayati | māṃsaṃ kṣīṇaṃ sphikaśuṣkatādibhiḥ pīḍayati | dhamanyo'ṅgavibhāge vakṣyante | tāsāṃ śaithilyaṃ nibiḍatvanāśaḥ | plīhavṛddhyādibhiḥ sphikaśuṣkatādibhirmāṃsakṣayoktairmedaḥ kṣīṇaṃ pīḍayati | medurasya māṃse bhojanābhilāṣaḥ | dantaśātanādibhirasthi kṣīṇaṃ pīḍayati | asthibadde māṃse mṛgaparaśukādau rucistadabhilāṣaḥ | majjāsthisauṣiryādibhiḥ pīḍayati | nistodo vṛddhastodaḥ | tamodarśanamatamasa eva tamaso'nubhavaḥ | śuklaṃ kṣīṇaṃ śramādibhiḥ pīḍayati | sadanamaṅgasādaḥ | klaibyaṃ ratyanabhimukhatā | meḍhrasya śephaso dhūmāyanamantaḥ sadhūmateva | śakṛt kṣīṇaṃ kukṣau tiryagūrdhvaṃ saśaddasyāpānavāyorbhramaṇenāntraveṣṭanena hṛtpārśvapīḍanādinā ca pīḍayati | veṣṭanamiva rajjvādinā veṣṭanam | mūtraṃ kṣīṇaṃ bastinistodādinā pīḍayati | bastermūtrādhārasya śalākādibhirnistoda iva nistodaḥ | athavā kevalayaiva sarudhiramūtratayā mūtraṃ kṣīṇaṃ pīḍayati | mūtrakṣayātsarudhiramūtratā bhavatīti yāvat | svedaḥ kṣīṇe romakūpastambhanādinā dehaṃ pīḍayati | tvacaḥ svāpa upaghātādyacaitanyam |

26.7

anye'pi ca malā dūpikādayo yathāyathaṃ yathāsvaṃ malādhāraṃ śoṣyādinā kṣīṇāḥ pīḍayanti | śoṣādīnāṃ trayāṇāṃ malāyanaśabdena sambandhaḥ | nanu kimetāvadeva doṣādīnāṃ vṛddhikṣayalakṣaṇamutānyadapītyāha | viparītetyādi | doṣādīnāṃ sarveṣāṃ ye viparītā guṇāsteṣāṃ dehe yadā kṣayo dṛśyate tadā teṣāṃ doṣādīnāṃ vṛddhimupalakṣayet | yadā tu doṣādiviparītānāṃ guṇānāṃ vṛddhirdṛśyate dehe tadā doṣādīnāṃ kṣayamupalakṣayet | udāharaṇaṃ yathā vātasya guṇā rūkṣalaghuśītādayasteṣāṃ viparītā snigdhagurūṣṇādayaḥ teṣāṃ snigdhatvādīnāṃ dehe kṣayo yadā dṛśyate tadā bāyorvṛddhimupalakṣayet | yadā tu teṣāmeva snigdhādīnāṃ dehe vṛddhirdṛśyate tadā vātasya kṣayamupalakṣayet | ityevaṃ svabuddhayā vikalpya dhātūnāṃ malānāṃ ca vācyam | malānāṃ tu viśeṣataḥ atisaṅgotsargau yathāsaṅkhyena vṛddhikṣayopalakṣaṇau | malānāṃ śakṛdādīnāṃ saṅgena bahirapravṛttyā teṣāmeva vṛddhimupalakṣayet | tathotsargeṇa bahiḥ pravṛttyā teṣāṃ kṣayamupalakṣayet | malānāṃ ca vṛddhirna tathā pīḍākarī yathā kṣayaḥ | kutaḥ anaucityāt | dehino hi prāyeṇa malakṣayo'nucito'nabhyastaḥ vṛddhistūcitaiva |

26.8

tatra doṣādiṣvāśrayāśrayibhāvena vṛddhikṣayakāraṇaṃ darśayitukāma āha | tatretyādi | tatra teṣu vātādiṣu madhye vāyurasthani sthitaḥ | svede rakte ca pittaṃ sthitam | asthi svedaṃ raktaṃ ca varjayitvā śeṣeṣu rasādiṣu śleṣmā sthitaḥ | ete rasādayo doṣāṇāmavikṛtānāmāśrayāḥ | tasmoddoṣāmāśrayāṇāmāśrayiṇāṃ caikameva vṛddhikṣayakāraṇam | ekaṃ sādhāraṇamityarthaḥ | yadevāśrayasya vṛddhikṣayakāraṇaṃ tadevāśrayiṇastathā yadevāśrayiṇastadevāśrayasyāpīti | evaṃ kṣaye'pyucyate | tatrodāharaṇaṃ yathā yadevoṣṇaṃ surādikaṃ pittasya vṛddhikāraṇaṃ tadeva svedaraktayostathā śītasthirādikaṃ pittasya kṣayakāraṇaṃ tadeva raktasvedayośca | evaṃ śleṣmaṇo'pi vācyam | vāyostu svayaṃ tantrakṛnnivāraṇaṃ karoti | na tvevamasthivācyoriti | tatrānantaroktayorvṛddhikṣayayoḥ sarvetyādinā cikitsārthamāha | hiśabdo yasmādarthe | yeyaṃ śārīrāṇāṃ bhāvānāṃ vṛddhiḥ sā prāyeṇa śleṣmāṇugatā atisantarpaṇanimittatvāt | santarpaṇena hyupayujyamānena sarve śārīrā bhāvā vṛddhiṃ yānti | ato'syā vṛddherekakāraṇatvāt śleṣmānugatiṃ karoti | yaśca śārīrāṇāṃ bhāvānāṃ kṣayaḥ sa vāyunānugataḥ | kutaḥ viparyayāt pūrvoktahetutaḥ atyapatarpaṇanimittatvācchā rīra bhāvakṣayasyetyarthaḥ | tasmāt sarvān doṣādivṛddhijān rogān vakṣyamāṇena laṅghanenopacaret | sarvāṃśca śārīrabhāvakṣayajān rogān bṛṃhaṇenopacaret | ityatra hetuvṛddhikṣayayoryathāsaṅkhyena śleṣmavāyvanugatatvam | vāte tu vaiparītyam | vātasya vṛddhiṃ bṛṃhaṇenopacaret kṣayaṃ laṅghaneneti | tathā sarvatra doṣādivarge vṛddhikṣayau yathāsaṅkhyena dravyādīnāmaviruddhena viparyayabhāvena tulyabhāvena copacaret | tenaitaduktaṃ bhavati | sarvasya doṣādervṛddhiṃ dravyādiviparyayabhāvenopacaret dravyaviparyayabhāvo yad guṇaviśeṣānapekṣyaiva dravyasya śārīrasya bāhyadravyādvaiparītyam | yathā māṃsasya gavedhukānnāt | guṇaviparyayabhāvo viparītaguṇatvam | yathā māṃsasya madhunaḥ śleṣmaṇaḥ śīdhvāranālābhyām | karmaṇo bāhyasya śārīrād dravyataḥ phale vaiparītyam | yathā māṃsasya śokādvayośca svapnādityevaṃ sarvatra vācyam | tulyabhāvaḥ śārīrāṇāṃ bhāvānāṃ bāhyairdravyādibhiḥ sādṛśyam | yathā māṃsasya māṃsena raktasya rakteneti | guṇānāṃ tulyabhāvo yad dravyajātyasādṛśye'pi guṇasādṛśyaṃ yathā śukrasya kṣīrasarpirbhyām | karma kriyā tasyāśca śārīreṇa dravyeṇa tulyabhāvaḥ kriyāphaladvāreṇa | yathā vātasya dhāvanaplavanādinā karmaṇā | śleṣmaṇaśca harṣasvapnābhyām | aviruddheneti viparyayeṇa tulyabhāvena ca sambadhyate | tena yatra vṛddhiviparyayabhāvenopacaryā tatra tathāvidhaviparyayo grāhyaḥ | yastaddvijātīyavṛddhisampāda nayā na virudhyate | tathā kṣaye tulyabhāvo yogyena vṛddhena samena vā na virudhyate |

26.9

nanu doṣādīnāṃ vṛddhikṣayayorlakṣaṇaṃ cikitsā coktā kāraṇaṃ noktamatastatpratipādanārthamāha | dhātava ityādi dhātuśabdena dehadhāraṇasāmānyāt sarve doṣādaya ucyante | tena dhātavaḥ śārīrāḥ śarīrasthitāḥ samānairjātyā sadṛśairāhārairvihāraiśca vṛddhimāpnuvanti | athavā samānaguṇabhūyiṣṭhairjātivisadṛśairapi bāhulyena sadṛśaguṇairityarthaḥ | evaṃ dhātavo jātiviparītairviparītaguṇabhūyiṣṭhairvā hrāsaṃ prāpnuvanti | tathā hītyādinā tantrakāra evodāharaṇapūrvakaṃ darśayati | dehe śarīre ye māṃsakaphādyā guravo dhātavaḥ te tathāvidhairgurubhireva bāhyairupacīyante | viparītaistu laghubhiḥ pṛthaksvakāribhirvijātīyairapacīyante | pṛthaktvaṃ tajjātyaparipoṣaḥ | evaṃ laghudhātūnāmapi vātādīnāṃ vācyam | tasmādyata evamata eva na tathānye bhāvā māṃsasya vṛddhikāraṇaṃ yathā māṃsaṃ yataḥ sarveṇa prakāreṇa tayoreva sādṛśyam | evaṃ sarvadhātūnāṃ vācyam | yatra tvanantaroktaṃ samānaṃ dhātorna sannihitaṃ, sannihitamapi kenaciddhetunā nābhyavahartuṃ na pāryate | tatrānyaprakṛtīnāṃ jātyā samānānāṃ samānaguṇabhūyiṣṭhānāmāhāravihārāṇāṃ nānāvidhānāmabhyavahāro vidheyaḥ | nanu kathaṃ sannihitānāmabhyavaharaṇamaśakyamata āha viruddhatvāt, ghṛṇitvādaruceśca | viruddhatvaṃ vivakṣitadhātuvijātīyadhātuvṛddhidvāreṇa dehe'pathyatvaṃ dhātusāmānye'pi | ghṛṇitvamāhāraviśeṣajugupsāvatvam | arucairyatra na kiñcidrocate | na ca jugupsā vidyate | evaṃ tatra dhātuvijātīyasya sadṛśaguṇasya tvabhyavahāraḥ śreyān |
tadyathā śukrakṣaye kṣīrasarṣiporupayogo madhurasnigdhaśītānāmapareṣāṃ ca dravyāṇām | karmāpi yadyasya dhātoḥ samānakriyatayā vṛddhikaraṃ tasya tasya vṛddhimabhilaṣatā tattadāsevyam | tathaiva cātulyakriyatayā hrāsakaraṃ tadarthineti | api ca | viśeṣato raktavṛddhijān raktanirharaṇaprasādanakāyavirecanena | māṃsavṛddhijān saṃśodhanaśastrakṣārāgnikarmabhiḥ | medojān sthaulyakāryakriyākrameṇa | rasakṣayajān māṃsarasamadyakṣīraiḥ | asthikṣayajān bastimiktikopaditaiḥ kṣīrabastibhiśca | śakṛdvṛddhijñānatīsāravidhānena | śakṛtkṣayajānyavamāṣakulmāṣājameṣamadhyādibhiḥ | mūtravṛddhikṣayajān mehakṛcchracikitsayā | svedakṣayajānabhyaṅgavyāyāmamadyasvapranivātaśaraṇasvedairiti | bhavati cātra |
karoti | viśeṣagrahaṇaṃ yadyapi vṛddhadhātūjānāṃ kṣīṇadhātūjānāṃ ca rogāṇāṃ dhātorvisadṛśaiḥ sadṛśaiśca dravyādibhirupaśamo bhavati | tathāpyasādhāraṇyena teṣāṃ raktādijānāṃ rogāṇāṃ viśeṣeṇedaṃ kāryamiti pradarśanārtham | ata eva viśeṣagrahaṇādanuktaśeṣadhātuvṛddhikṣayarogacikitsā'nārambho na doṣāya tantrakṛtaḥ | raktasya nirharaṇaṃ sirāvyadhādinā | prasādanaṃ sāmarthyādraktasyaiva svalpaduṣṭau | medojānāṃ dvaividhyaṃ vṛddhikṣayakṛtam | tatra medovṛddhijān sthaulyakriyākrameṇa sthaulyacikitsayopacaret | medaḥkṣayajāna kārśyacikitsayā | eṣā ca dvividhāpi cikitsā dvividhopakramaṇīye vakṣyate | asthikṣayajān rogān bastibhi stathā tiktopahitairthathāyogyatiktadravyasahitaiḥ kalpe vakṣyamāṇaiḥ kṣīrabastibhiśceti prādhānyakhyāpanam | kulmāṣaḥ sasyānnam | ajameṣayormadhyamantarjaṭharamāṃsam | ādigrahaṇādanyāni purīṣajananāni gṛhyante | mūtravṛddhijān pramehacikitsayā mūtrakṣayajān mūtrakṛcchracikitsayeti | svedakṣayajānabhyaṅgādibhiḥ svedāntaiścikitset | bhavati cātretyanekaśa uktam |

26.13

pācakanāmno'gnirūpasya pittasya ye'ṃśā bhāgāḥ saptasu dhātuṣu sthitāsteṣāṃ dhātusthānāmamalānāṃ māndyato dhātuvṛddhiḥ | pākenottaradhātavāpādanāyāsya pūrvadhātoḥ kṣapaṇakāraṇasyāgneralpatvāttathā teṣāmeva taikṣṇyād dhātūnāṃ kṣayo jāyate | tenaitaduktaṃ bhavati | yadyapyannapācakāgniparāyattavṛddhikṣayā dhātvagnayaḥ, tathāpyāpyāhāradravyaśaktivaśādya evānyatamo dhātvagnirmandībhavati sa eva svasya dhātoḥ kṣapaṇāśaktatvāt vṛddhimeva janayati | evaṃ tīkṣṇo'gniḥ svasya dhātoḥ kṣayam | śṛṇu cāparamityanena dṛṣṭāntaṃ vaktumasyārthasyopakramate | kiṃ śṛṇomīti śiṣyeṇa pṛṣṭha māha pāramparyetyādi | dāvāgneḥ sambandhinī śikhā pāramparye'pyavyucchinnavanadāhapravṛttattve'pi yathā tattadviśiṣṭamindhanaṃ prāpya vṛddhiṃ kṣayaṃ ca yāti tathaiva dhātuparamparā dhātusamūhaḥ | ko'sya bhāṣitasyārthaḥ | ucyate | dāvāgniryadyapi sakalaṃ vanaṃ dahati tathāpi tatsambandhinī śikhā jvālā yadā mahadvṛkṣādīndhanamāśrayati tadā sā jvālā vṛddhiṃ yāti | yadā tu svalpamindhanaṃ prāpnoti tadā sā jvālā kṣayaṃ yāti | evaṃ dhātuparamparāpi | tasyā indhanamāhārasāraḥ | yatra tu dhātvagnimāndyādakṣapaṇātta āhārasāraḥ santataṃ srotaḥpravāhānanupraveśena vṛddho bhavati | tatra sa dhātuvṛddhiṃ yāti | evaṃ kṣaye'pi vikalpya vācyam | dhātuvṛddhikṣayakāraṇenedamucyate | dravyamityādi | sarve dravyaṃ bāhyamābhyantareṇa tulyaṃ sat bhṛśamāśu ca vṛddhyai jāyate | bhṛśamatyarthamāśu śīghameva | viśiṣṭaṃ visadṛśaṃ kṣayāya jāyate | kuta āha pratyātmabījaniyatattvāt pratisvarūpaṃ 'niyatakāraṇatvādityarthaḥ | tathā hi māṃsameva yathā māṃsakāraṇaṃ na tathānyat | idamapi dhātuvṛddhikṣayakāraṇamucyate |

26.24

pūrvaṃ ityādi | yo dhāturyasmāt pūrvaḥ sa vṛddhaḥ san paramanantaraṃ tathāvidhamātmasadṛśaṃ vṛddhameva kuryādityarthaḥ | evaṃ pūrvaḥ kāraṇāntareṇa kṣīṇa uttaraṃ tathāvidhaṃ kṣīṇameva karoti | yato dhātvāhārā hi dhātava ityuktam | iti doṣādīnāṃ vṛddhikṣayakāraṇamuktam | te ca doṣādayo duṣṭā rogakāraṇatāmeva yāntītyucyate | doṣā duṣṭā ityādi | doṣā vātādayo duṣṭā dhātūn rasādīn dūṣayanti | te tu doṣāḥ kathaṃ duṣyantītyāha | rasairmadhurādibhirbhuktairityarthaḥ | ubhaye doṣāśca dhātavaśca duṣṭā malān dūṣayanti | te ca malā duṣṭā malāyanāni malamārgān dūṣayanti | kāni tānītyāha | adho dve ityādi | adho dve gudameḍhre | śirasi sapta | dvau karṇau | dvau nāsāpuṭau | dve akṣiṇī | āsyaṃ ceti | tathā svedavahāni sakalaromakūūpāni iti malānāṃ śakṛdādīnāmayanāni mārgāḥ | ataḥ kāraṇādyato duṣṭadoṣadūṣitamalānāmāśrayabhūtāni malāyanānyatasteṣu yathāsvaṃ gadāḥ syuḥ | ya eva malo duṣṭastadayamasyaiva rogotpattirityarthaḥ | ete doṣādayo duṣṭā yato rogān kurvanti atasteṣāṃ doṣāṇāṃ viśiṣṭasthānāśrayeṇa rogā ucyante | tatra vātajā rogā vātavyādhinidāne vakṣyante | pittamityādi subodham | masūrikā masūravarṇapramāṇāḥ piṭakāḥ | kothanaṃ kledaḥ | svedasyātyudgamanaṃ bahirnirgamanam| asthisaṃsthitaṃ pittaṃ bhṛśaṃ dehe dāhaṃ karoti | vyāpino'pi yakṣmāṇaḥ sarvaśarīracarā vyādhayo raktapittādayaḥ | anantaraṃ śleṣmaṇo rogakartṛtvamāśrayaviśeṣeṇāha | śleṣmā tvacītyādi | śvetāvabhāsatā śvetavarṇadarśitvam | medasi sthitaḥ sthaulyaṃ pramehaṃ ca karoti | asthigataḥ svāśrayāṇāmasthnāṃ stabdhatvaṃ karoti | śukrasthitaḥ śukrasya sañcayaṃ dhāraṇena bahutvaṃ karoti | vibandho bahiṣpravṛttinirodhaḥ śukrasya | tasyaivātigurutvaṃ ca karoti | koṣṭhago jaṭharonnatyādīn karoti | tāṃstān kaphajān śleṣmajvaraśleṣmagulmakāmalādīn sarvān śleṣmodbhavān gadān karoti | viśi purīṣe mūtre ca tayorāśraye sthitā doṣā yat kurvanti tattatra tatra mūtrāghātātisārādāvupadekṣyate | ete ca malā vātādayo yadā indriyaṃ prāpnuvanti tadā tasya malopattaptasyendriyasya cakṣurāderya āśrayaḥ akṣyādistatra svāśraye upatāpaṃ vopaghātaṃ vā kurvanti svalpatvādupatāpamādhikyādupaghātamiti malānāmāśrayabhedena rogakartṛtvam |

26.28

nanu doṣāṇāṃ sakalaśarīravyāpitve'pi koṣṭhākhyaḥ pradhāna āśrayo yatastatra bāhulyena tiṣṭhanti evaṃ ca sati kathaṃ teṣāṃ raktādyāśrayeṇa rogakartṛtvamityāha | vyāyāmetyādi| vyāyāmādibhiḥ kāraṇairdoṣāḥ koṣṭhaṃ muktvā śākhādīni yānti | śākhā bhiṣakśāstraprasiddhā raktādayo dhātavastvakca | asthāṃ marmāpyasthimarmāṇi | tatra vyāyāmena śithilībhūteṣu srotassu vāyo preraka udīrṇe tatpreritā doṣāḥ koṣṭhaṃ muktvā śākhādīni yānti | tathā ūṣmaṇo'gnestaikṣṇyāt parityaktanibiḍabhāvā vilīnā iva sarvato'bhisaranti | evamahitasyāhārāderācaraṇādapi śākhādīni yānti | doṣasya koṣṭhākhyasthānabhraṃśakaraṇasvarūpāpathyasevanāditi | mārutasya vāyośca kāraṇāntareṇa svabhāvenaiva vā drutatvāt | vāyośca vāyvantarapreraṇaṃ dṛṣṭatvānnāsambaddham | nanu tatra śākhādau sthitānāṃ yadā koṣṭhānayanaprayojanaṃ tadā kathamāgacchantītyāha | tathā tebhyaḥ ityādi tebhyaḥ śākhādibhyaḥ koṣṭhaṃ doṣā yāntīti sambandhaḥ| srotomukhānāṃ śudhyo doṣāḥ koṣṭhaṃ yānti | tathā vṛdhyā varddhanena yo'bhiṣyandaḥ srāvaḥ śākhādibhyaḥ koṣṭhe | śākhādisthā doṣāḥ pākāt parityaktasandhānāḥ koṣṭhaṃ yānti | prerakasya vāyornigrahādādhikyanāśāt | te ca . doṣāstatrasthāḥ koṣṭhasthā hetupratīkṣiṇaḥ svayaṃ vilambaran rogātna kurvantītyarthaḥ | tenaitaduktaṃ bhavati, ye bahavaḥ svarūpeṇaiva te na sadṛśaṃ deśakālādihetumapekṣante | api tu svayameva rogaṃ kurvantyeva | ye ca hetupratīkṣiṇaḥ santo vilambitāste bhūyaḥ samānāt kālādito balaṃ labdhvā kupyantyanya | śrayeṣvapītyapi śabdātsvāśraye'pi| tatra vāyuḥ kadācit sve yathokte sthāne kupyati | kadācicchleṣmaṇaḥ pittasya sthāne vā | evaṃ pittaśleṣmaṇorapi vācyam | tatra tu yā cikitsā tāmāha | tatrānyasthānasaṃstheṣvityādi | svasthānasthānāṃ cikitsā spaṣṭaiva | parasthānagatānāṃ dvaividhyam | sthāninamapekṣyā''gantaurbalavattvamabalavattvaṃ ca | tatrāgantuṣvabaleṣu tadīyā cikitsā | tadīyetyanenānyaśabdopalakṣitaḥ sthānī parāmṛśyate | yadā tvāgantavo balenānyaṃ sthāninamabhibhavanti | tadā teṣvāgantuṣu svāmeva cikitsāṃ kuryāt | yadā tu dvayoḥ sthānina āgantośca samatvaṃ tadā prathamaṃ sthāninaṃ pratikṛtya paścādāgantuṃ śamayet | balābalāmapekṣayā vā iti |

26.34

doṣāṇāṃ prākṛtaṃ vaikṛtaṃ ca svarūpamuktam | te ca doṣāḥ samā apyojasā vihīnaṃ dehaṃ saṃvāhayitumaśaktāḥ | ata ojasaḥ svarūpaṃ pālanaṃ cocyate | teja ityādi | sarvadhātūnāṃ yattejastat pradhānaṃ parabhojaḥśabdenocyate | aṣṭavindukamityarthaḥ | tacca mṛdtīkṣṇaguṇam | somātmakaṃ saumyasvarūpam | śuddhamanupahatamīṣadraktaṃ stokalohitaṃ sapītakaṃ ca | yad garbhasyādau sāraṃ sāramiva sāraṃ na hi tena vinā śukraśoṇite jīvānupraveśaḥ | yacca garbharasādrasaḥ garbhasya yo'sau rasaḥ prathamo dhātuḥ tasmādapi sāraḥ prasādamūtam | saṃvartamānaṃ yacca purā dhātordehe pravartamānaṃ prathamaṃ hṛdayamāśrayati | paścāt kramāddehavyāptiṃ ca karoti | yacca śarīrarasastasya sa sneho yatra prāṇo vyāpako'pi pratiṣṭhitā baddhaḥ | yasya tvaṣṭabindākhyasyānāśāddehasya nāśo nāsti | yena ca hṛdayasthena dehino vividhāḥ prāṇinaḥ prīṇitāstarpitāḥ | yacca hṛdayasthamapi vyāpi tadojo'nyebhyo jīvitāspadebhyaḥ śiraḥprabhṛtibhyaḥ paraṃ pradhānaṃ jīvitāspadam | taccaujaḥ kopakṣudhādibhirasaumyaiḥ kṣīyate | tatkṣaye ca dehī bibheti | akāraṇāddaurbalyādiyuktaśca bhavet | abhīkṣṇamatyarthaṃ dhyāyati dhyānaparo bhavatītyarthaḥ | vyathitendriyo'śaktendriyaḥ | duśacchāyo duṣṭakāntiḥ | tatraujaḥkṣaye bheṣajamauṣadhaṃ jīvanī yauṣadhasiddhakṣīramāṃsarasādyāḥ| ādigrahaṇena nānāvidhāmyavahāryaparigrahaḥ | evaṃvidhena ca bheṣajena ojovṛddhau satyāṃ ca dehasya śarīrasya 'tuṣṭyādyudbhavaḥ | tuṣṭirmanaḥparitoṣaḥ | puṣṭirāṅgānāṃ paripoṣa iti |

26.38

ojasaścikitsāprasaṅgena sarveṣāṃ doṣādīnāṃ sāmānyarūpeṇa vaikārikarūpavināśārthamāha | yadannamityādi | yadannamabhyavahāryaṃ dveṣṭi nāmilaṣati tadannaṃ tyajan doṣādervṛddhiṃ jayet | yacca prārthayetābhilaṣeta | tadaśnan bhuñjānaḥ kṣayaṃ doṣāderjayet | kutaḥ yato doṣā vātādayo dehe vṛddhāḥ santaḥ svaguṇairviparīta āhārajāte bhūyiṣṭhaṃ prāyo rucimābhilāṣaṃ kurvate | ta eva kṣīṇāḥ samānaguṇe'bhilāṣamāhāre kurvate | bhūyiṣṭhaṃ prāyeṇa etacca doṣasvarūpamabudhāḥ svalpaprajñā bhiṣajo na lakṣayanti | yadayaṃ doṣasvarūpānugato'bhilāṣo yanneti | na kevalamannarucireva doṣāṇāṃ vṛddhikṣayaparijñānakāraṇaṃ yāvatsvarūpamapi etatpradarśanārthamāha | yathābalamityādi | vṛddhā doṣā balānatikrameṇa ātmānatikrameṇa ca svarūpāṇi vitanvate vistārayanti | ya eva doṣo vṛddhaḥ sa eva svarūpāṇi svasya samānāni rūpāṇi darśayatīti yathāsvaśabdasyārthaḥ | yathābalamiti vṛddheravasthāviśeṣādrūpāṇāmapi viśeṣaḥ | ta eva doṣāḥ kṣīṇāḥ santastānyeva yathoktāni rūpāṇi jahati tyajanti | atrāpi yathābalaṃ yathāsvamiti cānuvartate | samāstu yathoktaṃ svameva karma kurvate | te ca doṣādayaḥ kṣayāttathā rakṣaṇīyāḥ, yathaiva vṛddhe rakṣyante | yasmādya eva doṣā vātādayaḥ samāḥ santo dehasya vṛddhadhai bhavanti | ta eva viṣamā vadhāya bhavanti | vaiṣamyaṃ svarūpādvṛddhiḥ kṣayo vā | ato vṛddhihānyoḥ samānatvāt kṣayād vṛddheriva rakṣaṇīyāḥ |

Linked texts (1)