Ashtangasamgraha 3.32
Śaśilekhā 3.32
- Language
- Sanskrit
3.32
doṣādīnāṃ vṛddhikṣānikāraṇavādaprasaṅgena sarvabhāvānāmapi vṛddhikṣānikāraṇamāha vṛddhisttyādi | samānaiḥ sarvaiḥ sarveṣāṃ vṛddhiḥ | yo yo yena yāvatā bhāṃgena yasya samānaḥ tenaiva tāvatā cāṃśena sadṛśena sa tasya vṛddhikāraṇam | yathā vāyorabhyo vāyurdravyasvabhāvenaiva samānaḥ | tathā maricaṃ lāghavaśaityaguṇataḥ | tathaiva saraṇādikā kriyā calanādisādharmyāt| evaṃ sarvabhāvānāmuhyam | etatsamānamasamānaṃ ca sāmānyaviśeṣarūpaṃ gotvādivyaktyādeśca vijñeyam | na tu dravyatvasattādibhirvācirayaṃ sāmānyam | tato vyavahārāsiddheḥ | tathāca mahāsāmānyāpekṣā na kasyacidapi vastuno vastvantaraṃ samānatvavyabhicāraṃ na cāsamānatvasambhavaḥ yataścakasyaiva vastunaḥ kaiścittathā dṛśyamanyena vaiparītyamataḥ sakṛdevobhayasya vṛddhikṣānilakṣaṇasya pravṛttirna virudhyate | yadyapi vastuno yenaiva rūpeṇāṃ'śena sādṛśyaṃ tenaivāṃśena vaiparītyamapi | tathāpi tayorvyastanobhaya rūpatvādvṛddhihānilakṣaṇamubhayaṃ pratyekameva kāraṇatvam | kathameko viruddhakāryakara iti cenna | viruddhayoḥ kāryakārakasmin dravye niveśāt | na hi viruddhayorjjane'nnayoratra dravye na sambhavaḥ pañcabhūtātmakatvāttasya | ayamabhyupete yathā surayā dravatvena samānasya stanyasya vṛddhiḥ kriyate tathaiva kathamamlatvāduṣṇatvācca viparītatve tasyaiva na kṣaya ityetadapi na | tathāvidhasvabhāvatvāt | na hi svabhāvaḥ paryanuyoktavyaḥ | tathā ca vakṣyati śāstrakāraḥ “kaṭupākarasasnigdhagurutvaiḥ kaphavātajit | laśuno vātakaphakṛnna tu taireva yat guṇai” riti | tacca tatraiva vyākhyātam | sādṛśyasāmānyayoścātra na kaścidviśeṣaḥ ekena rūpeṇa vinā sādṛśyamapi na sambhavati | tathā sāmānyasyāpyarthakriyāsu vyaktyanuvidhāyitvātsāmānyaṃ vṛddhikāraṇamityukte'pi na gosparśavadvyaktiviśeṣānapekṣā | na hi sāmānyamanālambanavadvṛddhihetutāṃ yāti | apitvāśrayayormiśrībhāvaviśeṣeṇeti ||
nanvañjanādīnāmevambhūtaḥ kramaḥ kimarthamāśrita ityāha añjanotkleśitamityādi | gandhamālyādikamabhyaṅgāyanaṃ vṛṣyamalakṣmīghnaṃ kāntikaraṃ ca bhavati ||