Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 3

Śaśilekhā 3

Language
Sanskrit

3.1

asmiṃstantre āyuṣaḥ pālanaṃ prakṛtaṃ tacca dvividhaṃ svasthavṛttamāturavṛttaṃ ca | maṅgalyatvāt svalpavaktavyatvavādāturopayogitvācca svasthavṛttamevādāvucyate athātodinacaryāmityādi | pratidinaṃ karttavyā caryā dinacaryā ||
kiṃ tadityāha brāhma iti | svastho nīrogaḥ | āyuṣopāyopacitasya rakṣārthaṃ brāhme muhūrtta uttiṣṭhet | muhūrttonāḍikādvayaṃ | brahmaṇo'yaṃ brāhmaḥ | brahmajñānaṃ tadarthamamadhyayanādyāpi brahma tasya yogyo muhūrtto brāhmaḥ brahmayogyaśca kālo yogaśāstreṣu niśāyāḥ paścimo yāmo niścitaḥ | tena niśāśraye nidrāntāśaprayuktatvādutthānasyāprāptasaṃdhyāsaṃbhargo muhūrtto'bhimataḥ | sandhyāyāṃ svapnapratiṣedhāt | yadyapi ca jyotiśśāstreṣu sūryodayāt prabhṛti ṣaḍviṃśo muhūrtto nāḍikāṣṭakavyavahitadvitīyasūryodayo brāhma ityucyate tathāpi nāmāvidyābhiprataḥ | annasya jaraṇakāle jāgaraṇaprasaṅgāt | tasmātsandhāyāḥ pūrvo muhūrtto brahmopāsanayogyatvāt brāhmaḥ | abhyāsādyapekṣaṃ tatpūrvopi vā | tasmin śayyāta uttiṣṭhet | kecittu jyotiḥśāstravidaḥ viriñcaprabhavaṃ muhūrttaṃ niśāntabhavamāhuḥ | kiṃ kurvannuttiṣṭhet jīrṇājīrṇe nirūpayan hyastanamāhāraṃ mayā bhuktaṃ jīrṇe na veti | vikalpayan etāvatā hi kadācitsvapyādajīrṇīti nottiṣṭhet | athavā ṣaḍviṃśa eva brāhmo muhūrttaḥ atragṛhyate | jīrṇājīrṇe nirūpayannityetacca doṣaparihārāya bhaviṣyati ||

3.5

utthitaśca kiṃ kuryādityāha jātavega ityādi | mūtrapurīṣamudgaṅmukhaḥ uttarāṃ diśaṃ prekṣamāṇaḥ utsṛjet tyajet | kiṃbhūtaḥ prāptavegaḥ nodīritevega iti | etāvatā hi vātādīnāṃ kopo bhavati | niśi rātrau dakṣiṇadigabhimukhaḥ mūtraśakṛdutsṛjet | kiṃ kṛtvā mūtrapurīṣamutsṛjet vācaṃ niyamya kṛtamaunaḥ | prayataḥ ananyakāryaḥ | saṃvītāṅgo gṛhītaparidhānaḥ | avaguṇṭhitaḥ | anagnaśirāḥ | sthānāt pracalitaṃ mūtraśakṛt stokaṃ stokaṃ pravarttayet prerayet | na tvaritatvenācālitamevodīrayet | nāmedhye atyantāśucau sthāne | mārgo rathyā | tatrāpi notsṛjet | na mṛdi rāśībhūtāyāmapi | na bhasmani | na gosthāne | na ākīrṇe janasaṃsadi | na gomayasyopari | na puranikaṭe | nāgninikaṭe | na valmīkopari | mṛdā pipīlikādikṛtaṃ sthāṇvākāraṃ valmīkaśabdenocyate | nātiramaṇīye, bhūmibhāge, na halalikhite, na kṛtādhvarāgniścaye, na vṛkṣasyādhaḥ upari vā | na ca nāryādyabhimukhaṃ | pūjyo gurvādiḥ | gavādayaḥ prasiddhāḥ | na ca mahīṃ bhūmimatiraskṛtya tṛṇādibhiranavacchādya | utsṛjediti sarvatrānuvartate | yadā tu svāmicorādibhayaṃ yadā vā śarīrāśaktatā tadā kāmato yatheccham ||

3.6

tathā vegitaḥ prāptamūtrādivego nānyakāryo bhavet | anya kāryapratiṣedhaprasaṅgenāha sādhyamapi rogamajitvā nānyakāryo bhavediti ||

3.7

utsṛṣṭavegaśca śaucaṃ yojayet kuryāt | kiṃbhūtaḥ kuryā data āha | niḥśalyā kāṣṭhādiśalyarahitā | aduṣṭayā yoggayā | mṛtpiṇḍyā parimṛṣṭamalāyanaḥ sammārjitagudaḥ| kena śaucaṃ yojayedata āha| abhyuddhṛtābhi radbhiḥ nadītaṭākāditaḥ kalaśāpāṇyādinā utdhṛdbhītābhiḥ | na tu kaṭīmeva nadyāmavagāhya śaucayet | na cāśucinā kareṇa mṛtsahitābhiradbhiḥ | kiṃbhūtaṃ śaucamityāha lepagandhāpahamiti | lepagandhāpahaṃ malāyane lepagandhau lepaśca gandhaśca yena naśyati | etena mṛdo'pāṃ śaucasya ca mānamuktaṃ bhavati | anutpatitabindubhiradbhiḥ yata utpatitā bindavo' spṛśyāḥ ||

3.11

anyaccedaṃ kuryāt | ācāmet jalena sparśanena | kiṃ kṛtvā'ha dhātvādikāna spṛṣṭvā | kiṃbhūtān śarīrāccalitān dhātavo raktādayaḥ | malā mūtraśakṛtakarṇamalādayaḥ aśru dṛśojalam | asadṛśāṃ medaso bhāgo vasā | tathāca “ śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikī rttitā ” iti carakaḥ | snātvācā'cāmet | bhoktu manā bubhukṣuḥ | bhuktvā ca, suptvā ca, kṣutvā ca kṣutaṃ kṛtvā, surārcane devārcanārambhe, rathyāmākramya mārga parikramya, cakārāt prakṛtaṃ śaucaṃ kṛtvā | kiṃbhūtaḥ pūrvāmuttarāṃ vā diśamīkṣamāṇaḥ upaviṣṭaḥ | na bahirjānu jānubhyāṃ bahiḥ pāṇī akṛtvā | nānyadṛk ācamanaṃ kṛtvā danyatra na dṛṣṭiṃ kurvan | ajalpan kṛtamaunaḥ| uttarāsaṅgī gṛhītoparivasanaḥ | kairācāmet ? jalaiḥ | ki bhūtaiḥ ? svacchaiḥ nirmalaiḥ aṅguṣṭhamūlagaiḥ brāhmatīrthopaveśibhiḥ | noddhṛtairācāmet kiṃ tarhi avicchinnadhārayā dattaiḥ | nā'nataḥ na namitāṅgaḥ| nordhva utthito na| nāgnipakvaiḥ, na durgandhibhiḥ, na phenilaiḥ, na budbudādibhiḥ, na kṣāreḥ, na virasaiḥ, nābhyekahastadattaiḥ | ārdrakapāṇirnācāmet yāvat dvāvapi pāṇī na prakṣālitau | nā'śucihastapādaḥ | jalapāne śabdaṃ na kurvan |

3.15

ahno'pyevaṃ rātreśca | bhuktaṃ nigīrṇa āhāraḥ | tasyānto jīrṇaprāyāvasthā vāyoḥ kopakālaḥ | madhyaṃ vidāhāvasthā pittasya | pūrvāvasthā bhuktamātra evānne śleṣmaṇaḥ ||
taiśca vātādibhiḥ puruṣasyāgniścaturvidho bhavati | na hyekenāpi doṣeṇa hīnā vātādayaḥ śarīrajanane samarthāḥ | avaśyaṃ ca sarvaireva bhavitavyaṃ | yaścaiṣāmekavyapadeśaḥ sa utkarṣakṛtaḥ vātotkarṣeṇa viṣamaḥ pittotkarṣeṇa tīkṣṇaḥ kaphotkarṣeṇa mandaḥ samairhānyutkarṣavarjitaiḥ samaḥ | viṣamādīnāṃ lakṣaṇaṃ śārīre vakṣyate | yatra tu dvāvutkṛṣṭau tatra bhiṣajā svabuddhyā parikalpanīyaḥ | vayaṃ diśaṃ darśayāmaḥ | dvau doṣau vātapitte vā vātakaphau vā pittakaphau vā | tatra vātasya yogavāhilvādvātapitte tīkṣṇatvotkarṣaḥ | vātakaphe mandatvotkarṣaḥ | pittakaphe tvāhāraviśeṣāt kadācittaikṣṇyaṃ kadācinmāndyam | prakṛtyā vikṛtyā caivameva ||

3.17

an paścāt tenaiva lekhanayogyakṛtena dantapavanena jihvāṃ sukhaṃ likhet, jihvānirlekhanena lohādikṛtena vā jihvāṃ sukhaṃ likhet | svalpamapi māṃsamabādhamānastāṃ likhet | evaṃ hi dantapavanajihvānirlekhanābhyāmasya puṃso malādayo jihvādijā na bhavanti | yathāsaṅkhyaṃ vivakṣitā rucyādayo laghutāntāśca bhavanti |

3.18

tacca dantapavanaṃ ajīrṇādiyutaḥ puruṣo nādyāt | vamathuḥ cchardiḥ, śvāsādayo vakṣyamāṇalakṣaṇāḥ | āmayaśbdena rogaparyāyeṇa hṛdādīnāṃ sambandhaḥ ||

3.20

śleṣmātakādikaṃ dantapavanamavaśyameva nādyāt | tathā prathamarasatrayayuktaṃ, durgandhi picchilaṃ ca, śuṣkaṃ nīrasaṃ, suṣiramantaśśūnyam | śleṣmātakādīnāṃ śaṇāntānāṃ paryāyāṇi nocyante viśiṣṭadeśaprasiddhatvāt | yā cātrākāṅkṣā sā nighaṇṭujñānādeva naśyati ||

3.21

dantapavanaprasaṅgenāha palāśavṛkṣajātamāsanaṃ, dantadhāvanaṃ, pāduke ca tyajet ||

3.22

dantapavane cāthotdantān pūrvaṃ gharṣet | pratidinaṃ prātarddinārambhe akṣiṇī siñcet toyapūrṇamukhaḥ san | kena siñcet śītavāriṇā | kiṃ nityameva ? śītavāriṇā grīṣmaśaradoreva | anyasminnṛtau koṣṇavāriṇetyarthāt labhyate||

3.23

idañcānantaraṃ kuryāt | devān vṛddhāṃśca praṇamya maṅgalāṣṭaśataṃ śubhaṃ śṛṇvan sauvarṇabhāṇḍasthaṃ ghṛtamavāṅmukhaḥ paśyet | maṅgalāṣṭaśataṃ dūtādivijñānīye vakṣyate ||

3.24

taiśca vātādibhiḥ koṣṭhaścaturvidho bhavati | prakṛtyā vikṛtyā ca | vātotkarṣeṇa krūraḥ pittotkarṣeṇa mṛduḥ śleṣmotkarṣeṇa madhyaḥ sarvaiḥ samairmadhya eva | krūrādīnāṃ ca lakṣaṇaṃ vakṣyate ||
tataḥ sauvīramañjanamākṣbhyāṃ hitaṃ nityaṃ bhajet | tena cāñjanena locane netre, manojñe darśanīye, bhavataḥ | sūkṣmaṃ ca rūpaṃ paśyataḥ | vyaktatrivarṇetvācca nirmale, raktaśuklakṛṣṇaṃ varṇatrayam | susnigdhāni ca sughanāni pakṣmāṇi yayoste tathāvidhe |

3.25

taiśca vātādibhiḥ prakṛtayo bhavanti | prakṛtiḥ śarīrasvarūpam | kiṃbhūtairvātādibhiḥ prakṛtiḥ sampadyate ata āha śukrārtavasthairityādi | tathāca vakṣyati ‘śukrāsṛggarbhiṇībhojye'tyādi | janmādau garbhādhānakāle piṇḍībhūtaśukrārttavasthaiḥ | śukraṃ retaḥ ārtavaṃ śoṇitam | dṛṣṭāntaḥ viṣeṇeva viṣakrimeḥ yathā viṣakrimeḥ viṣadyoneḥ kīṭasya anyamāraṇasvabhāvenāpi viṣeṇa prakṛtiḥ svarūpaṃ sampadyate | evaṃ puruṣasya doṣaiḥ prakṛtiḥ sampadyate| anena dṛṣṭāntenaitaddarśayati | vātādīnāmupaghātakatve'pi śukrārttavasthāvasthāyāṃ prakṛtiniṣpādanaṃ pratyanupahantṛtvam | taiśca prakṛtaya ityuktam tāstu kiyantya ityāha tisra iti | pṛthagdoṣaiḥ prakṛtayastisro bhavanti | miśradoṣāṇāṃ tu uddeśakathane pṛthaggrahaṇaṃ liṅgam | doṣāṇāṃ pṛthaktvaṃ miśrībhāvaśca saptaprakṛtihetuḥ | tatra ca vātotkarṣeṇa hīnā prakṛtirucyate | pittotkarṣeṇa madhyā | śleṣmotkarṣeṇottamā ||
yāśca miśradoṣajāḥ prakṛtayaḥ tāḥ sarvā nindyā garhaṇīyāḥ | sarvāsu prakṛtiṣu madhye samadhātuḥ śreṣṭhā | yā sarvaireva samairdoṣairnonena kenacinnā'pyadhikena | dhātuśabdo doṣaparyāyaḥ | dhāraṇāddhātava iti ||
tathā satarātrāntareṇa cakṣuṣaḥ śleṣmastrāvaṇārthaṃ rasāñjanaṃ yojayet | kutaḥ yataścakṣustejomayaṃ, cakṣuṣastejomayavyapadeśo
bhūyasā | yataḥ pañcabhūtātmakamindriyaṃ tasya ca vātādito viśeṣātcchleṣmaṇo viparītatvāt bhayamiti ||

3.27

doṣāṇāṃ vātādīnāṃ prakṛtyādikāraṇatvamuktam teṣāṃ svarūpaṃ na jñātamatastadvijñānārthamāha tatreti | evaṃ hi svarūpe jñāte vātādihetukasya rogagrāmasya svakāraṇadoṣaviśeṣaguṇasamanvayenāpratipadoktāvapi viśiṣṭadoṣakāraṇatvaṃ vṛddhahānikāraṇasya ca doṣāṇāṃ vastujātasya yathāsvaṃ doṣaiḥ sādṛśyamasādṛśyaṃ ca jñātaṃ bhavati | yasmādvakṣyati ‘vṛddhiḥ samānaiḥ sarveṣā'miti | tatrānilo vāyū rūkṣaḥ laghuḥ śītaḥ| kharaḥ amṛduḥ | sūkṣmaḥ sūkṣmasrotogāmitvātsūkṣmaḥ | calaḥ naikatra sthitiśīlaḥ | vātasya yogavāhitve'pi tāvanmātraṃ śaityaṃ svābhāvikaṃ na vinaśyati | pittamīṣatsnigdhaṃ tīkṣṇaṃ śīghrakāri uṣṇaṃ laghu visraṃ durgandhi saraṃ vyāptiśīlaṃ dravamakaṭhinam | kaphaḥ snigdhaḥ śītaḥ guruḥ mandaścirakārī ślakṣṇaḥ aparuṣaḥ mṛtsnaḥ kacakacāyamānaḥ sthiraḥ anyāpanaśīlaḥ ||

3.28

eṣāṃ doṣāṇāṃ miśrībhūtānāṃ tantravyavahārārthe saṃjñādvayaṃ cikīrṣuridamāha saṃsarga iti | dvayordvayāṇāṃ ca saṃsargasannipātau yathāsaṅkhyaṃ dvau doṣau miśrībhūtau kṣīṇau kupitau vā saṃsargavācyau evaṃ trayo doṣāḥ sannipātavācyāḥ | tau ca saṃsargasannipātau yathāsaṅkhyeena ṣoḍhā daśadhā coktau | ṣaḍbhiḥ prakāraiḥ ṣoḍhā daśabhirdaśadhā | kathaṃ utkarṣādivikalpanāt | ādigrahaṇena madhyāhvayoḥ parigrahaḥ | tenaitaduktaṃ bhavati saṃsarga utkarṣādinā vikalpitaḥ ṣoḍhā bhavati | sannipātaśca daśadhā | tatra saṃsarga eko doṣa utkṛṣṭena kopena kupitaḥ kṣayeṇa vā kṣīṇaḥ dvitīyo madhyena alpena ceti dvau bhedau | eko madhyana dvitīyo'lpeneti tṛtīyaḥ | dvāvapyutkarṣeṇeāta caturthaḥ | dvāvapi madhyeneti pañcamaḥ | dvāvalpeneti ṣaṣṭhaḥ | ititsaṃsargaḥ | sannipāte ekotkarṣeṇa dvayormadhyatvenālpatvena ceti dvau bhedau | eko madhyena dvāvalpeneti tṛtīyaḥ | dvayorutkarṣeṇaikasya madhyatvenālpatvena ceti caturthaḥ pañcamaśca | dvau madhyāveko'lpa iti ṣaṣṭhaḥ | sarva utkarṣeṇeti saptamaḥ | sarve madhyenetyaṣṭamaḥ | sarve alpeneti navamaḥ | eka utkarṣeṇa dvitīyo madhyena tṛtīyo' lpeneti daśamaḥ | iti sannipāto daśadhā ||
rasādayaḥ sapta dhātusaṃjñāḥ | śarīradhāraṇāddhātvaḥ | te ca dūṣyāḥ vātādibhirdoṣairdūṣaṇīyāḥ || anantaraṃ malā ucyante ||

3.29

doṣadhātumalasamudāyātmakatvāt kāyasya malāḥ mūtraśakṛtsvedādayaḥ | te'pi ca dūṣyāḥ | na kevalaṃ dhātava ityapiśabdārthaḥ | ādiśabdāt karṇamalādīnāṃ grahaṇam | ca śabdānmalānām dhātusaṃjñāpi dehadhārakatvāt ||

3.30

doṣā eva sarveṣāṃ rogāṇāṃ kāraṇaṃ vikṛtā na dhātumalāḥ yā tu dhātūnāṃ malānāṃ rogahetukalpakalpanā sā aupacārikī | etadevāha rasādītyādi | rasādidhātustheṣu doṣeṣu ye vyādhayaḥ sambhavanti te rasādijā ityācāryā upacāreṇa bruvanti | dṛṣṭāntaḥ ghṛtadāhavat na hi ghṛtasya dahanaśaktiḥ kadācidasti kiṃ tarhi tatsthasyāgneḥ | evaṃ cocyate ghṛtenāyaṃ dagdha iti |
anantaraṃ vakṣyamāṇamaṇutailaṃ nasyaṃ yojyaṃ anantaraṃ gaṇḍūṣadhāraṇaṃ | nasyaśīlina evaṃ bhavanti | ghanonnataprasannāstvagādayaḥ yeṣāṃ te tathāvidhāḥ | ghanatvādibhistvagādīnāṃ yathāsambhavaṃ sambandhaḥ | prasannatvacaḥ, unnataskandhāḥ ghanagrīvāḥ, prasannamukhāḥ, ghanavakṣasaḥ, sugandhāsyāḥ, madhurasvarāḥ valīpaltityaṅgarahitāśca | valyastvaksaṅkocāḥ vyaṅgāani mukhe dayāvāni maṇḍalāni | snehagaṇḍūṣadhāraṇādoṣṭhasphuṭanādayo na bhavanti | pāruṣyamoṣṭhayoreva, tathā āsyaśopaḥ, dantarogaḥ, svarahāniśca | tathā arocakādināśakāmena khadirādyambukavalagrahaḥ kāryaḥ | tathā vaktralāghabakāmena uṣṇodakagaṇḍūpaḥ | kavalagaṇḍūṣayorbhedo gaṇḍūṣādividhau vakṣyate | praseka āsyasrāvaḥ ||

3.31

eṣāṃ ca dhātūnāṃ saptānāṃ yathākramasthena prīṇanādīni sapta karmāṇi | yāni kurvanto dehaṃ dhārayanti | prīṇanaṃ rasasya karma | prīṇanaṃ cittaprītiḥ | jīvanamasṛjaḥ | jīvanaṃ jīvitaṃ prāṇanamiti yāvat | tathā ca garbhasambhavevindukamojo nāma bhāvānāṃ aṅgādhārabhāvivekakāryatvaṃ vakṣyate | lepo māṃsasya | lepanaṃ asthyādīnāṃ medaḥ | śarīrasneho medasaḥ | śarīradhāraṇamasthnaḥ | anyathā niścelambanaṃ māṃsaṃ syāt | pūraṇamasthno majnaḥ karma | garbhotpādaḥ śukrasya ||
ete cānantaroktā dhātavaḥ śarīraṃ dhārayanti | dhātvāhārāśca | āhāro yathā jantūnāṃ vṛddhikāraṇaṃ tathaiva dhātūnāṃ dhātava eva vṛddhikāraṇam | pūrvaḥ pūrvo dhāturuttarottarasyā''hāraḥ ||
anantaraṃ vakṣyamāṇalakṣaṇaṃ prāyogikaṃ dhūmaṃ gandhamālyādi cācaret | ādiśabdena vāsaḥprabhṛtīnāṃ grahaṇam | dhūmapasya kiṃ bhavati | jatrorakṣakasandherabhidhānasya, ūrdhvamupari śirasi vātakaphajā rogā na bhavanti |

3.32

doṣādīnāṃ vṛddhikṣānikāraṇavādaprasaṅgena sarvabhāvānāmapi vṛddhikṣānikāraṇamāha vṛddhisttyādi | samānaiḥ sarvaiḥ sarveṣāṃ vṛddhiḥ | yo yo yena yāvatā bhāṃgena yasya samānaḥ tenaiva tāvatā cāṃśena sadṛśena sa tasya vṛddhikāraṇam | yathā vāyorabhyo vāyurdravyasvabhāvenaiva samānaḥ | tathā maricaṃ lāghavaśaityaguṇataḥ | tathaiva saraṇādikā kriyā calanādisādharmyāt| evaṃ sarvabhāvānāmuhyam | etatsamānamasamānaṃ ca sāmānyaviśeṣarūpaṃ gotvādivyaktyādeśca vijñeyam | na tu dravyatvasattādibhirvācirayaṃ sāmānyam | tato vyavahārāsiddheḥ | tathāca mahāsāmānyāpekṣā na kasyacidapi vastuno vastvantaraṃ samānatvavyabhicāraṃ na cāsamānatvasambhavaḥ yataścakasyaiva vastunaḥ kaiścittathā dṛśyamanyena vaiparītyamataḥ sakṛdevobhayasya vṛddhikṣānilakṣaṇasya pravṛttirna virudhyate | yadyapi vastuno yenaiva rūpeṇāṃ'śena sādṛśyaṃ tenaivāṃśena vaiparītyamapi | tathāpi tayorvyastanobhaya rūpatvādvṛddhihānilakṣaṇamubhayaṃ pratyekameva kāraṇatvam | kathameko viruddhakāryakara iti cenna | viruddhayoḥ kāryakārakasmin dravye niveśāt | na hi viruddhayorjjane'nnayoratra dravye na sambhavaḥ pañcabhūtātmakatvāttasya | ayamabhyupete yathā surayā dravatvena samānasya stanyasya vṛddhiḥ kriyate tathaiva kathamamlatvāduṣṇatvācca viparītatve tasyaiva na kṣaya ityetadapi na | tathāvidhasvabhāvatvāt | na hi svabhāvaḥ paryanuyoktavyaḥ | tathā ca vakṣyati śāstrakāraḥ “kaṭupākarasasnigdhagurutvaiḥ kaphavātajit | laśuno vātakaphakṛnna tu taireva yat guṇai” riti | tacca tatraiva vyākhyātam | sādṛśyasāmānyayoścātra na kaścidviśeṣaḥ ekena rūpeṇa vinā sādṛśyamapi na sambhavati | tathā sāmānyasyāpyarthakriyāsu vyaktyanuvidhāyitvātsāmānyaṃ vṛddhikāraṇamityukte'pi na gosparśavadvyaktiviśeṣānapekṣā | na hi sāmānyamanālambanavadvṛddhihetutāṃ yāti | apitvāśrayayormiśrībhāvaviśeṣeṇeti ||
nanvañjanādīnāmevambhūtaḥ kramaḥ kimarthamāśrita ityāha añjanotkleśitamityādi | gandhamālyādikamabhyaṅgāyanaṃ vṛṣyamalakṣmīghnaṃ kāntikaraṃ ca bhavati ||

3.33

vātādīnāmādhyātmikānāṃ bāhyena dravyeṇa sādṛśyaṃ | dravyaṃ ca mahābhūtakāryaṃ rasavīryavipākaprabhāvaiḥ kāryakaram | teca rasādayo'sminneva sūtrasthāne vakṣyante | atra tvadhyāye tantrārthasūcanārthaṃ kiñciducyate rasā ityādi | svādvādayaḥ ṣaḍrasāḥ | rasanendriyagrāhyatvādrasāḥ dravyaṃ nirviśeṣaṃ pañcabhūtātmakaṃ mūrttamāśritāḥ | teṣāñca yo yasmāt pūrvaḥ sa tasmāddehino balāvahaḥ svabhāvaviśeṣāt |

3.34

eṣāṃ ca rasānāṃ doṣaviśeṣapraśamanaprakopanavibhāgaṃ tatretyādinā darśayati | anya tu kurvate ityetat ghnantītyetacca mārutādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate | teṣu raseṣu madhye ādyāstrayaḥ svādvamlalavaṇā mārutamanilaṃ ghnanti anye tu tiktoṣṇakaṣāyāḥ tameva cānilaṃ kurvate | tiktādayastrayaḥ tiktoṣṇakaṣāyāḥkaphaṃ ghnanti anye tu madhurāmlalavaṇāḥ tameva kaphaṃ kurvate | kaṣāyatiktamadhurāḥ pittaṃ ghnanti nāśayanti | anye tvamlalavaṇoṣaṇāḥ pittameva kurvate | tenaitaduktaṃ bhavati madhuro vātapittaghnaḥ śleṣmakaraḥ | amlo vātaṃ hanti kaphapitte tu janayati | lavaṇo mārutaṃ hanti kaphapitte tu kurute | tiktaḥ kaphapitte nāśayati vātaṃ tu janayati | ūṣaṇaḥ kaphaṃ nāśayati vātapitte tu janayati | kaṣāyaḥ kaphapitte hanti vātaṃ karotīti || śamanaṃ kopanaṃ svasthahitaṃ dravyamiti tridhā |
eṣāṃ ca rasānāmāśrayo dravyaṃ yadrasādīnanapekṣya prabhāvādeva kiñcit karoti|tat triprakāraṃ viśiṣṭairasādibhiryuktaṃ kupitānāṃ vātādīnāṃ śamanaṃ nāśanakaraṃ guḍūcyādi | anyairyuktaṃ kopanaṃ sāmyanāśakaraṃ yavakādi | anyaiḥ svasthahitaṃ śālyādi | yanna kupitasya samīkaraṇe samarthe nāpi samasya kopane kevalaṃ yathāsthitameva saṃvāhayati | kecittu ekasyaivadravyasya yogamātrākālādibhedāt trirūpatāmāhuḥ ||
anyaccedamidaṃ kuryāt jīrṇaṃ jīrṇaprāyaṃ vāsaḥ paridhānaṃ na dhārayet malinaṃ raktamudbaṇam | udbaṇamulbaṇaṃ, mālyaṃ puṣpaṃ, lambaṃ samdāmādi, na dhārayet | na vahiḥ rājamārge dṛśyamānaṃ vā | jalajaṃ varjayitvā raktamudbanmālyaṃ na dhārayet | prasaṅganāha anyena vivṛtaṃ vastraṃ na dhārayet | puṣpamupānahau carmapādake tathā ||

3.35

tatra dravye vīryaṃ dvividhaṃ uṣṇaśītaguṇādhikyāt | yadyapi sarvaṃ dravyaṃ pañcabhūtātmakaṃ tathāpyagnīṣomātmakatvātsarvabhāvānāṃ kiñciduṣṇaguṇotkarṣāt tanmukhenaiva kāryakaramuṣṇavīryamucyate | tadviparītaṃ śītavīryam | vīrye śaktiḥ kāryakaraṇahetuḥ ||
vipākastu tridhā | sarvadravyāṇāṃ vipāko jāṭharāgnisambandhātdravyasya svarūpāntaraprādurbhāvaḥ | tatra kiñcit svāduvipākam | kiñcidamlavipākam | kiñcit kaṭuvipākam ||

3.36

tadeva ca dravyamāśritā viṃśatirguṇā gurvādayaḥ saviparyayāḥ saviparītāḥ | gururlaghurmandastīkṣṇaḥ hima uṣṇaḥ snigdhaḥ rūkṣaḥ ślakṣṇaḥ paruṣaḥ sāndraḥ dravaḥ mṛduḥ kaṭhinaḥ sthiraścalaḥ sūkṣmaḥ sthūlaḥ viśadaḥ picchilaḥ | kharādayastvetadbhedā eva yathāsambhavaṃ vyākhyeyāḥ ||

3.37

etebhya anye guṇā indriyārthāḥ śabdādayaḥ | vyavāyī vikāṣī ca | indriyārthānāṃ prasiddhatvāt lakṣaṇaṃ nocyate ||
sarvaṃ dehaṃ vyāpya yat pākaṃ yāti sa vyavāyī vikāṣī dhātūn vikaṣan hiṃsan sandhibandhānupalepādika nmuñcati nāśayati | kaiścidācāryairvyāyī sarasyaiva prakarṣa iti parikalpitaḥ | vikāpī tīkṣṇaprakarṣastathā ||
rucyādikamicchan vaktreṇa jātīvārtābhiḥ saha pūgaphalyānvitaṃ tāmbūlīnāṃ nāgavallīnāṃ, kisalayaṃ pallavaṃ, dhārayet| raktapittādyupadatasya śoṣiṇaśca tadbheṣajabhakṣyaṃ | athavā hetunotkupitāni cakṣūṃṣi yeṣāṃ te kṣatalohitākṣanādayaḥ teṣāṃ athavā rūkṣāṇāmabhūtakupitacakṣuṣāṃ ca | subodham ||

3.39

sattvaṃ rajastamaśca tantre vyavahārārthaṃ mahāguṇaśabdenoktāḥ |

3.40

doṣādīnāṃ sadṛśena vṛddhyā visadṛśena ca hānyā rogakāraṇatvamuktam | kālādīnāṃ tvatiyogādayo doṣavṛddhikṣayamukhenaiva rogakāraṇatvenocyante kāleti | kālaḥ śītoṣṇavarṣalakṣaṇastrividho vakṣyate | tasya svarūpahānirhīnayogaḥ | svarūpātiśayo'tiyogaḥ | svarūpavaiparītyaṃ mithyāyogaḥ| arthā indriyārthāḥ śabdādayaḥ| teṣāmindriyeṇālyasaṃyogaḥ saṃyogābhāvaśca hīnayogaḥ | atyantasaṃyogo'tiyogaḥ| paruṣānabhimatādisvarūpasyārthajātasya indriyeṇa yogo mithyāyogaḥ | kāyavāṅmanasāṃ kriyā karma | tasya hīnā pravṛttirhīnayogaḥ atitravṛttiratiyogaḥ | vegodīraṇādikamuttaratra vakṣyamāṇaṃ mithyāyogaḥ | sarveṣāṃ samā pravṛttiḥ samayogaḥ | hīnādiyogāstrayo rogakāraṇam | samyagyogastvārogyakāraṇam ||
roṇārogye ke ucyete ityāha roga iti | rogo vātādīnāṃ viṣamatā svarūpāccalanam | samprāptivaśena mukhyoktirhetutvenopacārikī | viśiṣṭasamprāptayo hi doṣā eva rogāstatkāryaṃ veti pakṣadvayam | tena vyādhiviśeṣamaniṣpādyadapi doṣavaiṣamyaṃ parigṛhītaṃ bhavati | rogaviśeṣāṇāṃ jvarādīni nāmāni | vātādīnāṃ sāmyamarogatā ||
tato'nantaramarthānubandhipu dhanecchuḥ, kāryeṣvatyarthaṃ uttiṣṭheta yatnācceṣṭeta | yasmāddīrghamapyāyurasannihitasādhanaṃ dāridryayuktaṃ ninditaṃ garhitam | tathā dhanārthī kṛṣyādikamārabheta | anyāṃ ca kriyāṃ dhanalābhahetukīmubhayalokāviruddhāṃ satīmāśrayet | tathā muktavega utsṛṣṭamūtrapurīṣādivegaśca adhvagamanādikam ||

3.41

te ca rogā dvividhā nijāgantuvibhāgena | mithyāhāravihāreṇa yo doṣakopastatkṛtā pīḍā nijo rogaḥ | abhighātādinā doṣakopa āgantūrogaḥ ||
teṣāṃ rogāṇāṃ kāyamanobhedena dvividhamadhiṣṭhānaṃ sthānam| jvarāsrapittādīnāṃ kāyaḥ | rāgadveṣādīnāṃ manaḥ ||

3.42

nanu ca rogāṇāṃ vātādayaḥ kāraṇatvenoktāḥ | te ca kāyikānāmeva sambhavanti na mānasānāmata āha rajastamaśceti | manaḥ śuddhaṃ sattvam | rajastamasī doṣāvucyete | padmavāvavidyāsambhūtau ||
rogo jñātaḥ rogopahatānāmaṅgānāmupaśamārthaṃ darśanaidarśanena dṛṣṭyā varṇasaṃsthānādikam | sparśanena śītoṣṇakāṭhinyaśleṣādikam | praśnena pravāgonmādādi | evaṃ rogopahataśarīraṃ darśanādibhirjñānatavyam ||
tathā ratnādikamālabhya spṛśaṃ saṃspṛśya, kāryārthaṃ niṣkrāmet | nirgataśca cchatrapādatrāṇasaṃyukto yugamātradṛgvicaret | yugo hastadvayaṃ, anye hastacatuṣṭayaṃ yugamāhuḥ, tanmātramagrataḥ paśyan kṛmisthāṇvādibhayāt | niśi rātrāvātyayike atiprayojanavati kārye, daṇḍī maulī sahāyavāṃśca vicaret, arthabalāduktamanātyayike kārye naiva vicaret niśīti | maulī veṣṭitaśirāḥ | tathā rātrau śiraḥ pidhāya paryaṭet, na tvahani śiraḥ pidhāya paryaṭet pariśramediti ||

3.43

sāmānyena śarīrasya rogasambandhe jñāte rogāvabodhanopāyopāyāmāha | rogamiti | nidānādibhiḥ pañcabhirhetūbhī rogaṃ parīkṣeta | nidānaṃ hetuḥ | pūrvamabhyavaharaṇādinādānaṃ ? rogasya hetutvenopadiṣṭam | etannibandhaśrotavyaḥ | ato nidānāt jñāyate rogaḥ | prāgrūpaṃ bhaviṣyato vyādherupaghātārthaṃ doṣaviśeṣādhiṣṭhānamya lakṣaṇam | yathā'rucyādyupadravarūpā | upaśayaḥsukhānuvandhyāhārādyupayogaḥ | etannidānādviparītairdinā hyasya pīḍā etādṛvidhā'bhūt ata upaśayānna jñāyate'yaṃ roga iti | āptiḥ samprāptiḥ | etadduṣṭena sūtre sthānasthitena evamanugatenānayā kalpanayā etadaṅgāṅgena doṣeṇeti parikalpanam | ata āptyā jñāyate'yaṃ roga iti ||
upaśayādiprasaṅgena ca deśakālādyupayuktameveti athavā vapi sūtrayati | ihāyurvedaśāstre ācāryā dvividhaṃ deśamāhuḥ | bhūmibhedena dehabhedena ca | deśadeśaḥ sthiraḥ pāṇyādiḥ prasiddhaḥ ||
caityādīnāṃ cchāyāṃ nākrāmet padābhyāṃ na laṅghayet | caityaḥ prasiddhaḥ, pūjyo gurvādiḥ, aśastamamaṅgalyaṃ vastu, tathā bhasmādikamapi | tathā śarkarādikamapi | śarkarā śilācūrṇaṃ, balirbhṛtopahāraḥ, snānabhūḥ yatra kaścit snātaḥ|

3.44

bhūmideśa ucyate jāṅgalamityādi | jāṅgalo nāmālpodakataruparvatatvena vakṣyamāṇalakṣaṇo vātabhūyiṣṭhaḥ sadā taupadhigvagamṛgapuruṣādiyoṃ vātapradhānaḥ | ānūpastvambhā-
anyacca kiṃ kuryāt ? kṛtaśaucaḥ dantadhāvanakāṣṭhaṃ bhakṣayet | kiṃ tat vaṭādivṛkṣāṇāmanyatamasya mūlaṃ yat kaṣāyādirasasaṃyuktaṃ na tvanyarasaṃ vaṭādijaṃ mūlaṃ vaṭādimūlādanyadapīdṛśaṃ kaṣāyādirasasaṃyuktaṃ mūlaṃ vā kāṣṭhaṃ vā sarvaṃ bhakṣayet | viśātavṛkṣaṃ vṛkṣā hi mohanādinānāśaktayo dṛśyante 'gruṇāgramāpothitāgraṃ, ṛju spṛṣṭaṃ, tathā granthirahitaṃ, subhūmijaṃ śmaśānādyajātaṃ, sthūlatayā ca kanīnikāprāntasamaṃ kanīnikā kaniṣṭhāṅguliḥ mukurve aparūpakarma, parimāṇena dvādaśāṅgulaṃ | dvau kālau dantamāṃsaṃ rakṣan dantapavanaṃ bhakṣayet | dinārambhe bhojanānte ca | yatavāṅ maunī | tato dantapavanaṃ mlāpakṛtyatha bhakṣayitvā anantaraṃ śanaiḥ vāṣyādi kṣaudrāntānvitaprāntena dantakāṣṭhena dantān gharṣayet | vāṣyaṃ kuṣṭhaṃ | trivargācitayaṃ trikaṭutriphalātrijātakaṃ ca ||
tathā madhyāhnādiṣu kāleṣu catuṣpathaṃ na seveta | tathā śarvaryāṃ sarvasyāmapi rātrau, vṛkṣādikaṃ na seveta | catvaraṃ tripathamāhuḥ, grāmāt bahiravacārāśrayamanye, grāmīṇasamājasthānamityanye, yastu loke catvara iti prasiddhaḥ | sūnāṭavyādikaṃ divā'pi na seveta | sūnāṭavī vadhāraṇyam ||

3.48

śavaṃ na huṅkuryāt, mṛtaśarīraṃ huṅkāreṇa na tarjayet | pūjyādīni cāpasavyaṃ vāmaṃ, parityajya na gacchet | itarāṇi tadviparītāni, dakṣiṇaṃ tyaktvā na gacchet | catuṣpathaṃ, prajñātān prasiddhāṃśca vanaspatīn vṛkṣān , namaskuryāt | vyālādibhiśca vāhairna vrajet | vyālaḥ duṣṭaḥ kṣudraḥ| atipūrvāhnādikāle ca na vrajet | asannihitapānīyaḥ agṛhītapānīyaḥ, tūrṇaṃ vegena, na santataṃ bahukālamapi tu viśramyaiva gantavyamityabhiprāyaḥ, śatruṇā saha na vrajet , aviditairavijñātasvarūpaiḥ, saha na vrajet , ekākī na vrajet , adhārmikaiśca saha ||

3.53

tathā ārtādibhyo vartma dadyāt mārge tyajet | bhārī bhāravāhakaḥ, cakrī gantryādiḥ | vāhebhyaḥ puraḥ snānādikaṃ nācaret | pūrvaṃ svavāhānaśvādīn snāpayet bhojayet pāyayecca paścātsvayaṃ snāyāt bhuñjīta cetyarthaḥ | bāhubhyāṃ ca nadīṃ na taret | agnirakandhābhimukho na gacchet | agnirakandho mahānagniśaśiḥ| viṣamaṃ atinimnonnatapradeśaṃ, śailaṃ parvataṃ, nārohet saṃśayitāmavijñātasvarūpāṃ, nāvaṃ, vṛkṣaṃ ca sarvaṃ nārohet | drumāt vṛkṣāt, loṣṭrena phalena vā phalaṃ na pātayet | paragṛhe vāryamāṇaḥ pratiṣidhyamānapraveśo, na praviśet | aprasiddhena mārgeṇa na praviśet | praviṣṭaśca adatte āsane na svayaṃ tiṣṭhet nopaviśet | yuktā aviruddhā nidrā yasya taṃ na bodhayet | pāśyādicāpalaṃ ca nācaret | hastacāpalaṃ vādyānukaraṇādi, pādacāpalamadhyevamprakārameva, vākcāpalaṃ yatkiñcanavāditvaṃ, dṛkcāpalaṃ parayuvatyādidarśanaṃ, medūcāpālaṃ prāsaṅgikānucitayoṣitgamanādi, udaracāpālaṃ bhojanagṛdhrutā | pakṣasya madhye trīn vārān keśādīn kartayet, svahastena dantairvā na kartayet | kartayitvā ca snānamācaret ||

3.60

athānantaramanantaroktaprakāreṇa kālamativāhya utpannānnapānecchaḥ abhyaṅgamācaret | kenetyāha, taileḥ, kimbhūtaiḥ ? vātadhnraiḥ sugandhibhiśca ṛtvanatikrameṇa saṃsparśasukhakaraiśca uṣṇakāle śītaiḥ śītakāle coṣṇairityarthaḥ | abhyaṅgaguṇānāha abhyaṅgeti | dagdhāditrayasya rujayā sambandhaḥ kṣataḥ śastrādinā | tathā rathākṣādivadabhyaṅgāt guṇā bhavanti, rathākṣaṃ cakranābhiḥ, tasya cābhyaṅgāt dhāvanakleśena ślakṣṇatvaṃ yathā mārdavaṃ, yathā ca dvārtho, tathā ca goścarmaṇi, yathā ca rathākṣasya snehasarjinamāreṇa, carmaṇo madanena, ghaṭasya snehamaṃskaraṇeti | yataśca paramuccaiḥ sparśanasaṃjñakaḥ tasmādabhyaṅgamācaret | kathamityāha sparśanaṃ jñānaṃ sparśajñāne tvagāśritam | sparśane cāvaśyaṃ vāyunā bhāvitavyam | ato vātā'vādhamathādityarthaḥ | śiraḥ prabhṛtiṣu tamabhyaṅgaṃ viśeṣeṇa śīlayet | kimarthamityāha | mūrddhastho'bhyaṅgaḥ śirasi, śīlitaḥ, keśyaḥ keśebhyo hitaḥ, kapālendrindriyāṇāntra tarpaṇaḥ tṛptikaraḥ | śrotre pūraṇamabhyaṅgasya diśūlaghnam | pādārdiṣu tamabhyaṅgaṃ viśeṣeṇa śīlayet | pādābhyaṅgastu tatsthairyādikṛt pādayoḥ sthairyakaraḥ | pādānāṃ suptiḥ abhighātādyasaṃvaidyatvam | kapho'dhikaḥ kaphavyādhiḥ nirvaryyaḥ na medyaḥ | kaphagrastāḥ śreṣmarogāttaḥ, svalpavyākhyāśadyopalakṣaṇārthaṃ | kṛtasaṃśuddhiḥ vamanādisenāddopanirharaṇa kārtsnisamuttadoṣaḥ ||

3.63

anantaraṃ vyāyāmaṃ śīlayet | kaṃ vyāyāmamācakṣate | āha śarīreti | yena karmaṇā kriyamāṇena kāyāyāsaḥ tadvyāyāmaśabdena vācyam | naitāvadeva, bhāreṇa kaṇṭhāni caṅkramaṇameva vyāyāmaḥ, kasmādityāha lāghavamityādi | yena kṛtena kiṃ bhavatītyāha lāghavamityādi | gātrasya dehasya laghutvaṃ | anyat suvodhaṃ | vārtāntaraṃgāmī nāvau tyajet vyāyāmaṃ tyajet | sa ca vyāyāmaḥ kasyeṣṭaḥ ? pūrvaiḥ śītakāle hemantaśiśirayoḥ vasante ca snigdhaprāyabhojibhiḥ mandirarddhaśaktyā niṣevaṇīyāḥ yāvacchakayane tato'ddhermāga| anyasmin punartṛtau svalpameva ||

3.65

taṃ ca vyāyāmaṃ kṛtvā yathāsukhaṃ dehaṃ mardayet sarvaṃ | yathoktapramāṇātikramādativyāyāmena kāsādirogotpattiḥ | prasaṅgenāha | vyāyāmādīnāṃ sāhasamatimevāṃ bhajan puruṣo vinaśyati | yathā siṃho vikramavānatisvalpabalaḥ mahābalaṃ dantinamākarṣan svayameva vinaśyatīti ||

3.66

anantaraṃ kaṣāyadravyairudvarttanaṃ kuryāt | tadguṇānāha kaphaharamityādi ||

3.70

tadanu snānamācaret | taccāgnyudīraṇatvādiyuktaṃ kaṇḍvādinaṃ ca | uṣṇāmbunetyādi subodhaṃ | śirasyanāplute animne, na snāyāt | jale nadyādisthe svalpe śītale ca na snāyāt | nagnaḥ agṛhītaparidhānaḥ snānamudakāvataraṇaṃ ca nācaret | tathā svapnañca nagno nācaret | paravāriṇi anyakṛte taṭākādau, pañcapiṇḍānanuddhṛtya na snāyāt | pañcabhiḥ piṇḍairuddhṛtairātmanaiva snānārthaṃ jalāśayaḥ kṛto bhavati ||

3.74

darpaṇavadātmānaṃ jale nekṣeta | taṭasthaḥ kūlastho, jalāśayaṃ kṛpādikaṃ, nekṣeta | pāṇinā pādena vā jalaṃ na pratisphāālayet nābhihanyāt | snātvā ca pāṇyāsadināṅgāni na parimārjayet | keśāṃśca snātvā na dhunuyāt | ārdra eva dhautoṣṇīṣaṃ dhautavāsasī ca nivasīta paridadhyāt | uṣṇīṣaḥ śiraḥpaṭṭakaṃ | snātvā ca snānakāladhṛtaṃ vāso na spṛśet | tailaṃ vasāṃ ca snātvā na spṛśet | śayanāvasare anyadanyadvāsaḥ parivarttayet | nirgame devatārcane cānyadanyadvāso nivasīta | arditādyārttānāṃ snānaṃ garhitaṃ nindyam | ādhmānaṃ vāyunā jaṭharāpūraṇaṃ, pīnaso nāsāsrāvaḥ |

3.79

tato'nantaramannapānavidhānenānnaṃ bhuñjīta | atyaye tu yathecchameva | prāptamāhāramabhinandya prasannātmā prasannahṛdayaḥ, hutvā cāgnisukhe, śaktitaśca datvā kṛpaṇādibhyo yathāśakti datvā sarve bhūtagrāmamuddiśya, ekānte pākaṃ sarvamāhāryaṃ sodakaṃ yathāsukhamiti mantrapadamiva bruvan dadyāt | dānādivyavacchedenātmārthamannaṃ na pācayet | mumūrṣūprabhṛtīnāmannaṃ nādyāt | gaṇānnaṃ bahvāyattamannaṃ nādyāt | āpaṇiko vaṇik | utsaṅge gṛhītvā bhakṣyānna bhakṣayet | añjalinā pāṇisampuṭena, jalaṃ na pivet | ravau dinakṛti, astamite tilasambaddhaṃ sarvaṃ bhakṣyaṃ nādyāt | bhojanādutthitaḥ śarīrāyāsaṃ na kuryāt | smṛtyādipratiṣiddhaṃ sukhaṃ na seveta ||

3.80

dinasya ca madhyamiṣṭaiḥ śiṣṭaiśca sahāyairyutaḥ kathābhirgamayet | kimbhūtābhiḥ dharmapradhānābhiḥ madhyārthābhiḥ arthabalāt svalpakāmābhiḥ | evaṃ triguṇātmabhiḥ triguṇo dharmādīnāṃ sthānavṛddhikṣayalakṣaṇaḥ ||

3.85

lokadviṣṭairājadviṣṭaiśca saha saṅgatiṃ na kuryāt | nāstikaiśca | adṛṣṭaṃ nāstīti voddhāro nāstikāḥ | kalahaṃ vairaṃ ca na rocayet | sampatsvāpatsu, ca dhairyamavalambeta | śāstraśravaṇādanyatrāśanādike santuṣṭaḥ, śrutetvasantuṣṭaḥ | upanatādadhikenā''kāṅkṣā asantoṣaḥ | tatraiva ca śrute śeṣaviṣaye kutūhalavān | sarvabhūteṣu kṣāntimattvādiyukto bhavet | dakṣiṇaḥ pakṣapātī | anyatsuvodham | pūjyāṃśca pūjayet | ata āha vittetyādi | dhanavān pūjyaḥ, ato'dhikaṃ vandhuḥ ato'dhikamadhikavayāḥ, tato'dhikaṃ vidyāvān, tato'
dhikaṃ śīlavān pūjya iti yathottarārthaḥ | yo yasmātpūjyaḥ sa tasmāt pūjya iti ||

3.87

ātmadrohādiyuktamatyantaṃ kṛpayā matvā'śocanāttattvānnarāparamanukampeta | mayaisya ca dharmādinā nāma vadet | dayā danapetaṃ dharmya, arthādanepenamarthyaṃ, priyaṃ proṇanaṃ, tathyaṃ satyaṃ, mitaṃ svalpaṃ, pathyaṃ hitāvaham ||

3.95

ātmanaḥ śarīrasyāvajñāṃ na kuryāt | na cotmānaṃ stuyāt | na ca pīḍayet | vṛttādihīnānāmāvamāno na vidheyaḥ | aruntudo marmaspṛk | upatāpaḥ sarvatapanam | hetau nevādike īrṣyat | īrṣyā nāma yat paramparāgataṃ tad kathaṃ mama netyuddhiḥ | na tu tatphale arthādike, phalārthinā hi tatkāraṇe prayatitavyamityarthaḥ | pāpaśīle'pyabhadraṃ nācaret | parasya ca daṇḍaṃ nodyacchet | kruddhaśca san paramya enaṃ daṇḍaṃ na pātayet putraṃ śāsanāham̐ śiṣyaṃ cānyatra varjayitvā | aśāsanārhayostayorapi na nipātayet | hitāśayastāḍitakāmaḥ| nṛttādikriyāmṛdūṇāmatimātraṃ nā''caret| deśakālādyaprasiddhān keśādīn na dhārayet | nābherupari śarīra madhaḥkāyavāmamā na spṛśet | kṛtavyavāyaśca śīghraṃ śaucamācaret | asthagitāsyo hāsyādikaṃ nā''caret | hastadvayena yugapacchiro na kaṇḍūyet | anyatsubodham | niṣprayojanaṃ vilekhanādikaṃ nācaret | āsyādivādanaṃ sarvathaiva na kuryāt | pādena pādaṃ nā''krāmet | na ca kaṇḍūyet | na ca śaucayet tau pādau kāṃsyamaye bhājane kṛtvā na śaucayet ||

3.106

nakhādīn nirmalān dadhyāddhārayet | mukhena hutāśanamagniṃ na dhamet mukhavātena nodīrayedityarthaḥ | na skandet na vikṣiret śayanāsanādiṣvadho na kuryāt | udyadādyavasthāsthitaṃ sūryaṃ nekṣeta | uparakto rāhucchāditaḥ | anyadapyatitejoyuktaṃ nekṣeta | guroḥ kruddhasya mukhaṃ nekṣeta | sravantīṃ mūtrayamāṇāṃ, striyaṃ nekṣeta | udakyāṃ rajasvalāmapi nekṣeta | anyapuruṣamithunībhūtāṃ ca nekṣeta | bhojanādikāṃ kriyāṃ kurvantīṃ durāsane copaviṣṭāṃ svapatnīṃ nekṣeta | na ca svabhāryayā sahaikaśayane śayīta | tayā saha nāśnīyāt | īrṣyāñcākurvan svagṛhiṇīṃ rakṣet | svairiṇīṃ ca striyaṃ svagṛhe nādhivāsayet | bhartāraṃ jīvantaṃ parityajya svecchayā gṛhānnirgatā svairiṇī | ucchiṣṭaḥ aprayataḥ, tārakādīn na paśyet | yānādikaṃ ca na kuryāt | pāyayantīṃ vatsaṃ, carantīṃ bhakṣayantīṃ sasyādi, gāmanyasmai na darśayet | arkendupariveṣādikaṃ cānyasmai na darśayet | pariveṣo maṇḍalaṃ | devārcanaprasaṅge anyat karma na kurvīta | varṣati patati pānīye, na dhāvet | pakṣasya tithiṃ na brūyāt | adyāmāvāsyeti na kasmaicit kathayedityarthaḥ | pakṣasya madhye sarvāṃ tithiṃ na brūyāt iti kecit, te pakṣaśabdasya prayojanaṃ praṣṭavyāḥ | ātmanaśca janmalagnanakṣatrādikaṃ na kathayet | gṛhe malaṃ gṛhadoṣaṃ, ātmanyavamānaṃ, prabhoḥ niḥsnehatāñca na loke prakāśayet ||

3.110

purovātādīnāṃ tyajedityuttareṇa sambandhaḥ | hastādyutkṣepeṇa prāyeṇa jano vadati tat pratiṣiddham | hīnātisevāṃ ca tyajet | ārogyādīnāṃ sthirajñānaṃ viśrāmaḥ ahamarogaḥ ahaṃ gṛhītavidyaḥ ityādikaṃ tyajet upekṣayā nāśabhayāt ||

3.112

ekāhamapi vāstuvidyāgarhitaṃ gṛhaṃ nādhivaset | vyādhibahulādikaṃ deśaṃ na | upasṛṣṭaṃ sopasargaṃ mārakādinā ||

3.116

prabhūtāmbyādike pure vaset | guṇavannarādīnāṃ cājugupsakaḥ adveṣṭā | daśa karmapathān rakṣan abhyantarānarīn rāgādīn jayan trivargaṃ sādhayet | daśa karmapathāḥ kāyavāṅmānasāḥ tatra kāyikāstrayaḥ prāṇātipātaḥ, paradravyāpahāraḥ agamyāgamanamiti | vācikaṃ caturvidhaṃ asatyavacanaṃ, pareṣāṃ bhedakṛdvacanaṃ, paruṣavacanaṃ, asambandhapralāpaśca | mānasaṃ trividhaṃ abhidhyā, vyāpādo, mithyādṛṣṭiśca | parasvasyānyāyena spṛhā'bhidhyā | vyāpādaḥ satvavidveṣaḥ | dṛgviparyayaḥ śāstradṛṣṭivaiparītyaṃ nāstikatvamitiyāvat ||

3.117

paropaghātena śriya ārjanaṃ varjayet | yohyartho dānādyarthamupayujyate so'dharmeṇārjito yadi datto niṣphala eva | varaṃ dharmaparasya sādhudhanāsaṃbhavodānam | etadevāha arthānāmityādi | dharmalabdhānāmarthānāmasambhavāddadātā'pi svargādīnyatnenaivādhitiṣṭhati ||

3.121

atha sāyānhe punarbhojanaṃ kṛtvā samāhitamanāḥ śāstāraṃ maheśvarādikaṃ saṃsmṛtya svacaryāṃ ca samīkṣyaivaṃ vikalpya śayyāyāṃ saṃviśet | saṃveśanaṃ nidrāśayanam | śucyādau deśe śayanāsanaṃ ca seveta | ākīrṇaṃ bahujanādhyāsitaṃ, yuktopadhānaṃ darśanīyopadhānaṃ jānutulyamunnatyā, prācīṃ dakṣiṇāṃ vā diśaṃ prati kṛtaśirāḥ | gurūn prati ca pādāvakurvāṇaḥ | veśmanaḥ pūrve apare vā digbhāge śayanāsanaṃ seveta ||

3.123

itthamanenānantaroktaprakāreṇa sāraṃ gṛhṇīyāt asārāddehāt | etadeva hi tatsāraṃ dehe yatsādhuśīlatā | kiṃkurvannāha | ayathātathaceṣṭitādaniyatasadācāriṇo, mṛtyoḥ pratikṣaṇaṃ vibhyat bhayamākalayan mama kadācinmṛtyurāpatiṣyatīti | yaccāyurjīvitaṃ tadārogyādiyuktasya hitaṃ sukhaṃ ca sādhubhiruktam | etadviparyaye viparītamanubhamahitaṃ ca ||

3.125

tathā sakalatejonidhānaṃ rājaśabdavācyam | manasā śuddhena bhaktyā copacaret seveta | tatsannidhāne ca paryastikādīni varjayet | paryastikā vastrādinā svapṛṣṭhajānupariveṣṭanam | upaviṣṭasya upāśrayo bhityādike śarīrasaṅkramaṇam ||

3.126

satvarajastamasāṃ nānāvidhānavasthāviśeṣān parīkṣyā' tmahitaṃ karaṇīyam | dustarā hi dharmapratibandhakā rajastamovikārāḥ | tathā manubuddhādipraṇīteṣu hitopadeśaśāstreṣu yo mārgo'sti tamapi seveta ||

3.127

iti sarvabhūtopajīvyaṃ caritaṃ prāptaḥ puruṣaḥ tathā prakhyātavistīrṇaguṇasamūhaḥ devatābhīrakṣitaḥ paripūrṇasaṃvatsaraśatajīvī ca dehanāśe'pi tuṣṭiṃ apavargākhyāṃ, vrajati gacchati | kiṃbhūtaḥ sugatau suvartmani, nimnaḥ magnaḥ || iti tṛtīyo'dhyāyaḥ|

Linked texts (1)