Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 33: atha ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ

Śaśilekhā 33

Language
Sanskrit

atha ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ

33.p1

śodhanaprasaṅge sneha upayujyate | tena ca snigdhe dehe doṣāṇāṃ mārdavāya svedasya prasaṅgāttatparijñānārthamadhyāya ārabhyate |

33.2

athāta ityādi | tatra svedo'gnikṛto'nagnikṛtaśca | tatrāgnikṛtastāpādibhedena caturvidho bhavati | tatra tāpasvedo'gnitaptaiḥ pāṇyādibhiḥ sākṣādvyavadhānenāgninā vā prayoktavyaḥ | kāṃsyaḥ kāṃsyamayaḥ paṭṭaḥ | phālaḥ śastrapaṭṭaḥ | vālukā sikatā | ghaṭikābhittā gulmocucchedyojyā | iti tāpasvedaḥ |

33.3

upanāhasvedaḥ punaḥ sarvagandhāyaiḥ | upanāha uṣṇapiṇḍabandhaḥ | gandhāḥ kuṣṭhādayaḥ | dhānyānyuṣṇavīryāṇi tilādīni | kiṇvaṃ prasiddham | surākiṭṭaṃ jagalaḥ | anyeṣām vātaharāṇāṃ dravyāṇāṃ śodhanādipaṭhitānāṃ cūrṇaiḥ | yavagodhūmaśakalairityaślakṣṇapiṣṭairityarthaḥ | tathā ānūpodbhavairasūkūpiṣṭaiḥ śiraḥ prabhṛtibhiḥ māṃsaiḥ | veśavāraiśca | veśavāraḥ sūkṣmacchinnaṃ māṃsam | tathā śleṣmasaṃyukte vāyau surasādibhirupanāhaḥ | tathā pittasaṃssṛṣṭe vāyau padmakādibhireva sālvalābhidhānairauṣadhaiḥ | punaḥ punaraṅgaṃ śarīraṃ pradihya carmabhirbaddhaṃ vidāhaparihārārthamahorātramadhye dvau vārau muñcet | kimbhūtaiḥ sālvalābhidhānairāha | pṛthagbhūtaiḥ sahitairvā | kṣīrādipragāḍhaiḥ | pragāḍho ghanapiṣṭaḥ | tathā susnigdhaiḥ snehamiśratvāt | sukhoṣṇaiśca | evaṃbhūtaiḥ sālvalādibhirbahuśo'nekavāramaṅgaṃ pradihyālipya | evaṃvidhāni padmakādīnyeva sālvalābhidhānāni | carmabhiḥ kimbhūtairūṣṇavīryairapūtibhiradurgandhairmṛduromabhiśca | tadabhāve tathāvidhacarmābhāve ghanapiṣṭānāṃ nibiḍānāṃ vātaharaṇānāṃ dravyāṇāṃ mātrayā saṃyuktaiḥ patraiḥ | kauśeyairūpanaddhamaṅgaṃ kasmin kāle muñcet āha | ahaḥsthitamaṅgalagnaṃ niśi muñcet | niśi sthitaṃ divā muñcet | deśakālādyapekṣya yathā vidāho notpadyate tathā athavā muñcet | ityupanāhasvedaḥ |

33.4

dravasvedaḥ pariṣekāvagāhabhedena dvividhaḥ | tatra pariṣekaḥ śigruvādivātaharairmastusalinnādidravadravyakathitaiḥ | tathā na kevalaṃ śigruvādibhiḥ yāvat pūrvoktarūpanāhasvedapaṭhitaiḥ sarvagandhādibhiretaiśca sarvairyathādoṣaṃ doṣaviśeṣāpekṣayā kadācit pṛthagbhūtaiḥ | kadācidviṣayaviśeṣeṇa dvitrādisahitaiḥ sarvairvā | teṣāṃ kvāthaiḥ kumbhādyanyatamaṃ pūrayitvā svedyaṃ prayojanāpekṣayā ekāṅge śarīraikadeśe sarvāṅge vā vastreṇāvacchādite | tena tathāvidhena kvāthena pariṣeṣayet | kiṃbhūtaṃ svedyam | vātaharadravyasiddhena snehenābhyaktaṃ doṣādyapekṣayānabhyaktaṃ vā | tathā āsana upaviṣṭam | kiliñje vā śayānam | kumbhīḥ syālīḥ | varṣalikā ādhūtāḥ | praṇālikā ūrdhvatāviśiṣṭaṃ bhāṇḍam | kiliñjaṃ tṛṇairbaddhā śayyeti pariṣekaḥ | avagāhaḥ punastaireva pariṣekakvāthaiḥ pūrṇe kaṭāhe kārya ityubhayathā dravasvedaḥ |

33.5

ūṣmasvedaḥ punarvakṣyamāṇapiṇḍādibhedenāṣṭavidhaḥ | ūṣmā bāṣpaḥ | tatra mṛtkapālapāṣāṇādīnagnivarṇān sandaṃśenādāyāyaskārataptapiṇḍagrahaṇayantreṇa gṛhītvā svedyadoṣādyapekṣayā'mbhasyamle vā kāñjikaśuktādau nimajjayet | atha tairnimajjanajātabāṣpairādreṇa dhānyāmlādisiktenāvikavastreṇorṇapaṭṭena samantādveṣṭitairaṅgaṃ dehaṃ sarūjaṃ rujāyuktaṃ granthimā svadayobhyaṃ svedayet | śleṣmamedobhūyiṣṭhamaṅgaṃ sarujaṃ granthimā pāṃśvādibhiramlotkvāthitaiḥ piṇḍībhūtaiḥ pūrvavadevārdrāvikavastraveṣṭitaiḥ svedayet | athavā tathāvidhamaṅgaṃ gavāśvādiśakṛttārtreṇāśuṣkeṇa svedayediti sambandhaḥ | vātarogeṣu vā punarupanāhotkārikādibhiḥ svedayet | vikalpaḥ pūrvāpekṣaḥ | gavādikarīṣaṃ gavāśvādiśakṛt | pullākākhyadhānyaviśeṣasya palālaḥ kaścam kevalaina vā gavādyanyatamena śakṛtā | ādigrahaṇenāśvagardabhahastyādīnāṃ graha ṇam | upanāhadravyotkārikāḥ pūrvoktāḥ māṃsaveśavārādi kṛtā iti piṇḍasvedaḥ prathamastasyaiva ca piṇḍasvedasya saṅkara ityākhyā | ākhyā nāma |

33.6

saṃstara ucyate | doṣādyapekṣayā yathārhaṃ svedadravyāṇye.. raṇḍamūlādīni māṃsādīni ca pihitamukhāyāṃ sthagitamukhāyāṃ nirvivaramukhāyāṃ ukhāyāṃ sthālyāṃ svedayet | svedasya ca nirvāte śaraṇe gṛhe śayanaṃ kalpayet | tasya śayanasyopari kiliñjaḥ tṛṇaśayyā kalpanīyā | tasmiṃśca kiliñje tānyukhāsvinnānyauṣadhāni prastāryāṇi | teṣāṃ coparyāvikādīnāmanyatamena uttarapracchadaṃ kalpanīyam | evaṃ saṃstṛte kiliñje sthitaṃ svedyaṃ kauśeyādibhiḥ śobhanaṃ kṛttvoparyavacchannaṃ svedayet | āvikamūrṇākṛtam | kauśeyaṃ paṭṭam | vātaharāṇāmeraṇḍādīnāṃ patrāṇi tathoktāni | rauravaṃ paṭṭaviśeṣaḥ iti saṃstarasvedo dvitīyaḥ | saṃstaraṇarūpeṇa svedanāt |

33.7

nāḍīsveda ucyate | pūrvavat saṃstarasvedavadupasvedyadravadravyapūrṇāya ukhāyā mukhe'nyāṃ dvitīyāmukhāmupasandhāya tasyāḥ pārśvacchidrasthayā nāḍyā sañcāriṇaṃ bāṣpamupaharet | sa bāṣpaḥ sukhaṃ svedayediti sambandhaḥ | tenaitaduktaṃ bhavati | vātaharadravadravyapūrṇāmikāmukhāṃ kārayet | tasyā adho'gniṃ prajvālayet | tasyā ukhāyā upari dvitīyokhā kalpanīyā | tasyāścoparibhavāyā adhaḥ chidrāṇi dvitīyokhāto bāṣpasañcaraṇāya kāryāṇi | ukhayośca sandhiḥ śālipiṣṭādinā lepyaḥ | tasyāścoparisthitatāyā ukhāyāḥ pārśve dvitīyaṃ vakṣyamāṇanāḍīmūlapramāṇacchidraṃ kārayet | tathā śareṣikādisaṃstaraṇaracitā dairyeṇa kevalavyāmadīrghā sārdhavyāmadīrghā vā nāḍī kāryā | tasyāśca nāḍyāḥ svadīrghacaturbhāgapramāṇavṛttatayā mūle'ntaśrotaḥ kāryam | sā ca nāḍī yathākrameṇa gajāgrahastasadṛśī kāryā | yathā svāyāmādaṣṭabhāgavṛttaṃ agraśrotaḥ tasyā bhavati | mūlasrotaso'rdhapariṇāhamagraśrota ityarthaḥ | gajāgrahastasadṛśamukhānāḍī vartulatvādajñānānnaiva bāṣpāyate| tathāvidhā nāḍī uparitanokhāpārśvacchidreniveśyā | tasyāścokhāyāḥ pihitamukhatvānāḍīmukhaevodhmā bhavati | tasyā nāḍyā īṣikādyudbhavatvānnāni chidrāṇi tairbāṣpanirgamaparihārāya sarvato vātaharadravyapatrairveṣṭanam | sā ca nāḍī dvau vārau trīn vā vārān vināmitā karamagrīvānukāreṇa kuṭilīkṛtā kāryā | tayaivaṃbhūtayā nāḍyā sukhopaviṣṭasya puruṣasya svedayojye'ṅge svabhyaktaprāvṛte bāṣpamupaharet | tathāvidho bāṣpo hyanṛjugāmitvādvihatacaṇḍavegatvāttvacamavidahan sukhaṃ svedayatīti nāḍīsvedastṛtīyaḥ |

33.8

ghanāśmasveda ucyate | puruṣetyādi | puruṣāyāmamātraṃ sārdhahastatrayamātramato'pi vā kicidadhikapramāṇaṃ śilātalaṃ ghanamabhaṅguraṃ samamanimnonnatamapaṃvaṃvidhaṃ vā pramāṇaguṇābhyāṃ bhūpradeśaṃ sarvatodikamuparyadhaśca vātaharadārvagninā pratāpya agnimanantaramapohyānyataḥ kṛtvā tattaptaṃ śilātalaṃ bhūpradeśaṃ vā uṣṇodakenāmlādibhiśca kāñjikamūtrādibhirabhiṣicya yathoktapracchade pūrvoktavātaharapatrapracchade saṃstarastedoktaprakāreṇa svedayediti ghanāśmasvedaścaturthaḥ |

33.9

kumbhīsveda ucyate | pūrvavadityādi | pūrvavannāḍīḥ svedavat svedadravyāṇi kumbhyāmutkvāthya tāṃ kumbhīmāśliṣya upaviṣṭaḥ san asyāḥ kumbhyā ūṣmāṇaṃ gṛhṇīyādityekaḥ prakāraḥ kumbhīsvedasya | athavā vātaharakvāthapūrṇāṃ kumbhīṃ bhūmiṃ khanitvā nidhāya tasyā upari śayanaṃ jānumātroccamāsanaṃ vā nidheyam | tasmiṃśca nātighanaṃ pracchadaṃ kuthādyanyatamaṃ sarvatodikamābhūmisaṃyogāt pralambamānaṃ kāryam | tatra tasmiñchayana āsane vā sthitasya puruṣasyoṣmāṇamadhaḥsthitakumbhīsaṃkrāntaṃ gṛhṇatastasyāṃ kumbhyāṃ bāṣpāparikṣayāya punaḥpunaragnitaptānayaḥ piṇḍān taptāṃścopalān nimajjayediti kumbhīsvedaḥ pañcamaḥ |

33.10

śayanasyetyādinā kūpasveda ucyate | śayanasyādhovistārād dviguṇamadhaḥkhātaṃ kūpaṃ kṛtvā vātaharairdravyaiḥ karīṣeṇa gomayena ca pūrṇaṃ kṛtvā tato vidagdhaṃ kṛtvā vigatadhūmaṃ ca jñātvā tasyoparisthaśayyāyāṃ tiṣṭhantaṃ svedayediti | vistārasya ca śayanāntasamatvaṃ sāmarthyalabhyamiti kūpasvedaḥ ṣaṣṭhaḥ |

33.11

kuṭīṃ nātyuccetyādinā kuṭīsveda ucyate | nātyuccavistārāṃ kuṭīṃ vidhāya tasyāśca kuḍyā madhye śayyāṃ vidhāya tatrasthaṃ puruṣaṃ svedayet | kiṃbhūtāṃ kuṭīmāha | vṛttāmantaḥ koṇarahitāṃ chidraiśca rahitām tathā pūrvoktānāṃ upanāhasvedadravyāṇāṃ kalkena ghanapradigdhamabhitaḥ kuḍyaṃ yasyāḥ sā tathāvidhā | kiṃbhūtāṃ śayyāṃ sarvatodikaṃ khadiradārvaṅgārapūrṇābhirvidhūmābhirhasantikābhiragniśakaṭībhiḥ parivṛtāmiti kuṭīsvedaḥ saptamaḥ |
sahasā jhaṭiti śītodakaṃ na praviśeccakṣuṣoḥ paripālakatvāt | tenaitaduktaṃ bhavati | svedātiyogarogodbhavastambhanāya cakṣuṣaḥ pratighātabhayāt jhaṭiti śītodakamanantaroktavyādhyādistambhanaṃ na praviśet | tasmāt svedātiyoge śītodakaṃ praviśenna tu jhaṭiti | svedasamyagyoge tu muhūrtamātreṇāpagatasvedatāpaklamaḥ san sukhoṣṇena vāriṇā yathānyāyaṃ pariṣiktaḥ snātaḥ yathocitamāhāramaśnīyāt | uṣṇāmbunāthaḥ kāyasyetyādikṣānanyāyaḥ | iti jentākasveda uktaḥ |

33.13

teṣāṃ cānantaroktānāṃ svedānāṃ madhye tāpasveda uṣmasvedaśca kaphe'dhike prayojyau | upanāhanāmā svedo'nile vāyāvadhike yojyaḥ | anyatarasmin prākṛte kaphe'nile vā kiñcit stokena pittena saṃsṛṣṭe dravasvedo yojyaḥ | ityāgneyā svedāḥ | eteṣvagninā yogaḥ |

33.14

anāgneyo'gniyogaṃ vinā śaktyaiva svedayati taṃ ca medasā kaphena vāvṛte vāyau prayojayet sa cānāgneyo nivātasadanādibhirbhavati | nivātasadanaṃ niṣiddhavāyupraveśaṃ veśma | niyuddhaṃ bāhuyuddhamasidhanuṣkāṇḍādinā | tathāvidha eva vāyau pittānvaye pittamiśre'nantaroktamupanāhamagnisaṃskārarahitaṃ yojayet | bhavati cātreti tantrarītiḥ |

33.18

nivāte deśe svedamācaret | kiṃbhūtaḥ antaḥ snehapānena bahirenderbhyaṅgādinā snigdhaḥ | tathā jīrṇānnaḥ | yasya hyastanamannaṃ jīrṇam | kiṃbhūtaṃ svedamācaredityāha vyādhītyādinā | tenaitaduktaṃ bhavati | vyādhyapekṣayā, vyādhitāpekṣayā, deśāpekṣayā, ṛtvapekṣayā ca | yathāvidha eva yogyo madhyo vā vara utkṛṣṭo vā avaro'lpo vā svedastamācarediti sambandhaḥ | tathā yaḥ puruṣaḥ kaphenārtaḥ sa rūkṣaḥ san svedamācaret | na tvantarbahisnigdhaḥ | kiṃbhūtaṃ svedamāha | rūkṣaṇaṃ kaphārte svedādā sneho na yojyaḥ | nāpi snigdhasvedaḥ | tathā kaphānile vātaśleṣmaṇi rūkṣasnigdhaṃ svedamācaredyaḥ kenacidaṃśena rūkṣaḥ kenacit snigdhastamiti | athavā paryāyeṇa rūkṣasnigdham | tathā āmāśayagate vāyau kaphe ca pakvāśayagate yathāsaṅkhyena rūkṣapūrvaṃ snigdhapūrvaṃ ca svedamācarediti sambadhyate | tenaitaduktaṃ bhavati | āmāśayagate vāyāvādau rūkṣasveda ācaraṇīyaḥ | paścāt snigdhaḥ | tathā kaphe pakvāśayagate ādau snigdhasvedaḥ paścādrūkṣa iti | kuta evaṃ niyama ityāha | sthānānurodhataḥ vāyurhyāmāśaya āgantuḥ | tacca sthānaṃ śleṣmaṇaḥ | atastadanurodhāttatrādau rūkṣaṇameva yojyam | etadviparītaṃ kaphe yojyam | alpaṃ vaṅkṣaṇayoḥ svedamācarediti sambandhaḥ | dṛśau netre muṣkahṛdayayośca svalpamatyantenālpaṃ svedamācaret | naiva vā sarvasarvikayā hṛdādiṣu svedamācaret | tathā padmotpalādibhiḥ svabhāvaśītaiḥ saktupiṇḍyā vā cakṣuṣī ācchādya svedamācarediti sambandhaḥ | tathā sarvasya svidyato muktāvalyādibhiḥ śītasaṃskāreṇa śītatarairhṛdayaṃ saṃspṛśet | svedasya samyagyogātiyogalakṣaṇaṃ cikīrṣuridamāha |

33.21

śītaśūletyādi | śīte śūle ca kṣīyamāṇe mārdave cāṅgānāṃ jāte puruṣaḥ samyak svinnaḥ syāditi samyagyogaḥ| evaṃvidhe lakṣaṇe'dhigate'nantaraṃ puruṣo mṛditaḥ snātaḥ san uṣṇodakopacārītyādikaṃ snehavidhiṃ bhajet | svedasyā'tiyogāttu pittāsrakopādayo bhavanti | sadanaśabdaḥ svarāṅgābhyāṃ sambadhyate| śyāvāni raktāni ca maṇḍalānyagrata āturaḥ paśyati | tatra svedātiyogarogodbhave vakṣyamāṇaṃ stambhanamauṣadhaṃ bhavati | na kevalaṃ svedātiyoge stambhanamauṣadhaṃ yāvadviṣādyāture'pi stambhanamauṣadham | āturagrahaṇametadrogaprasaktyupalakṣaṇārtham | tathā cāmātisāre stambhanasyāpathyatvaṃ vakṣyati | svedanamityādinā svedanastambhanayoḥ sāmānyena lakṣaṇaṃ karoti |

33.23

yad guru tīkṣṇamuṣṇaṃ ca tatsarvaṃ svedanaṃ bhavati | ato'nyathaitadviparyayeṇa laghu mandaṃ śītaṃ ca sarvaṃ stambhanaṃ bhavati | tathā dravādiyuktaṃ bheṣajaṃ svedanam | ślakṣṇatvādiyuktaṃ stambhanam | sararūkṣasūkṣmadravāṇāṃ saṃskārayogādviśeṣenobhayarūpatvam | tathā yatkiñcinmadhuraṃ tiktaṃ kaṣāyaṃ ca tat stambhanam | prāyograhaṇaṃ kacid vyabhicārapradarśanārthamiti samāsataḥ saṅkṣepataḥ stambhanalakṣaṇam | anantaraṃ prāsaṅgikasya stambhanasya samyagyogātiyogalakṣaṇamucyate |

33.24

stambhitaityādi | bale labdhe stambhyānāṃ cāmayānāṃ parikṣaye stambhanasamyagyogo vijñeyaḥ | aṅgastambhatvaksaṅkocādibhiḥ stambhanātiyogo vijñeyaḥ |

33.27

na svedayedityādinā svedapratiṣedha ucyate | yaḥ stambhanīyatvenoktaḥ sa na svedyaḥ | madyavikāro madātyayokto dhvaṃsakavikṣayādiḥ | āḍhyarogo vātaśoṇitam | pītā dugdhādayo yaistaistatkālamajīrṇe dugdhādau svedo varjanīyaḥ | kṛtavirecanasyābalalābhāt svedo na yojyaḥ tathā bhraṣṭagudāndagdhagudāṃśca kṣārādinā na svedayet | atisthūlādayaḥ sūtāntā na svedyā iti yadyapyuktaṃ tathāpyātyayike viṣṭacikādau svedāī gade atisthūlādīn mṛdu svedayet |

33.32

śvāsakāsādayastvavaśyaṃ svedyāḥ | eṣāṃ ca śvāsakāsādīnāṃ yathāyathaṃ svedaṃ kuryāt | kathaṃ āha | tadauṣadhāvibhāgatḥ | tenaitaduktaṃ bhavati | yadā śvāse sveda upayujyate tadā śvāsoktairevauṣadhaiḥ sveda upayojyaḥ | evaṃ kāsādīnāmapi svaiḥ khairauṣadhairvācyam | grahaśabdasya kaṭyādibhiḥ sambandhaḥ | śukrāghātaḥ śukrarodhaḥ | rukśabdasya karṇādibhiḥ sambandhaḥ | eteṣu ca svedyeṣu vyādhiṣu svinnaḥ san pathyamannamaśnīyādityarthaḥ | tathā yaśca jentākādinā sarvāṅgasvinnaḥ san tadahaḥ svedopayogādivasamekaṃ sutarāṃ vyāyāmaṃ varjayet | anyeṣvapyahassu ābalalābhād vyāyāmatyāgapradarśanārthaṃ sutarāṃgrahaṇam |

33.33

agnerityādinā svedaprabhāvakathanam | sarvaḥ svedo'gnidīptyādikaṃ kuryāttathā jāḍyāpahāraṃ tandrāpahāraṃ ca svedaḥ kuryāditi sambandhaḥ | tathā stabdhān vātādinā kūrparādīn sandhīnāturasya sveda āśveva ceṣṭayati kriyāsu vyāpārayatītyarthaḥ | snehetyādinādhyāyamupasaṃharannuttarādhyāyasyopodghātaṃ karotyasmin prasaṅge svedaḥ kimarthamukta iti cāha |

33.34

snehaklinnā ityādi | ye doṣā vātādayaḥ koṣṭhe mahāsrotasi sthitāḥ dhātuṣu vā raktādiṣu gatāḥ svebhyaḥ sthānebhyastathā ye srotassaṃlīnāstathā ye ca śākhāsthiṣu bāhyādinalikāsthiṣu sthitāste sarve anantaroktaprakārāvahitena snehaklinnāḥ srutiyogyatvamāpāditāḥ santo yathoktena svedena dravīkṛtya śākhādibhyaḥ koṣṭhaṃ nītāḥ tataḥ koṣṭhāt vakṣyamāṇādibhiḥ śuddhibhirnirhriyante | śākhāsthigrahaṇaṃ tatstheṣu doṣeṣvatyantasvedayogyatāpratipattyartham | athavā dhātugā ye vṛdhyā koṣṭhāddhāttuṣu gatāḥ | śākhāsthā ye dhātuṣveva sthitāḥ kopaṃ yātāḥ | atrāpyasthigrahaṇaṃ prādhānyārtham | tasmādanena svedasya doṣāṇāṃ dravīkṛtya koṣṭhānayanaṃ prayojanamuktam | || iti ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ ||

Linked texts (1)