Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 34: atha saptaviṃśo'dhyāyaḥ

Śaśilekhā 34

Language
Sanskrit

atha saptaviṃśo'dhyāyaḥ

34.p1

pūrve'dhyāye doṣāḥ śuddhibhirnirhriyanta ityuktam | idānīṃ tāsāṃ vamanavirecanabastyādisaṃjñitānāṃ nirdeśaḥ kriyate | tatra vamanavirecanayorekarūpatvādoṣasaṃsthānakrameṇaikenaivādhyāyena nirṇayaḥ kriyate |

34.2

athāta ityādi | tatrodhrvabhāgaṃ yadetaddoṣaharaṇaṃ śarīrapūrvabhāge prādhānyena doṣanirharaṇaṃ mukhena tadvamanaśabdavācyam | dravye vamanakāraṇe kāryāopaṃcārāt | evaṃ yadadhobhāgamaparakāyikadoṣanirharaṇaṃ gudena tadvirecanākhyam| athavobhayamapi vamanaṃ virecanaṃ malarecanāddoṣanirharaṇāddhetorvirecanamityucyate'smiñchāstre |
tatroṣṇatīkṣṇasūkṣmavyavāyivikāṣiṇyauṣadhāni svavīryeṇa hṛdayamupetya saukṣmyāt vyavāyitvācca dhamanīra-

34.3

kathaṃ hi koṣṭhastho doṣa ūrdhve prapadyate kathaṃ vādho yātītyāha | tatretyādi | tatreti nirdhāraṇe | uṣṇatvādiguṇayuktānyauṣadhāni sakalaṃ doṣasaṃghātaṃ viṣyandayanti vicchindayanti | sa viṣṇṇo vicchinno doṣasaṅghāta ūrdhve prapadyata iti sambandhaḥ | kathaṃ doṣasaṅghātaṃ viṣyandayanti vicchindayanti vetyāha | svavīryeṇa svaśaktyā hṛdayamupetya prāpyātisaukṣmyāt sūkṣmasrotaḥpraveśitvāt vyāptiśīlatvācca hetordhamanīḥ srotāṃsyanusṛtya śarīrentassnehena mṛdūkṛte sati tataḥ svedoṣmaṇā ārdradāruvadviṣṇṇe sadbhāve śarīre sati tānyauṣadhānyauṣṇyāddhetostebhyaḥ sthūlebhyo'ṇubhyaśca srotobhyo doṣasaṅghātaṃ viṣyandayanti mahānimne srāvayanti | taikṣṇyādvikāṣitvācca hetostaṃ doṣasaṅghātaṃ vicchindayanti vigatasaṃhatiṃ kurvanti | kena prakāreṇa ūrdhve pravartata ityāha | sa viṣṇṇovicchinna ityādi | sa doṣasaṅghāto viṣṇṇovicchinnaḥ san pāriplavaḥ pariplavanarūpaḥ | yathā snehābhyakte bhājane udakāñjalirasañjan na kutracitsaṅgaṃ prāpnuvan | anuprasaraṇabhāvādāmāśayamāgamyauṣadhasyāgnivāyvātmakatvādūrdhvabhāgadoṣā - panayanaprabhāvācca udānapraṇunna udānapreritaḥ ūrdhve mukhena pratipadyata iti | evamauṣadhasya salilādyātmakatvādadhobhāgaprabhāvācca sakalasrotobhyo doṣasaṅghāto'dhaḥ pratipadyata iti sambandhaḥ | auṣadhasyobhayaguṇātmakatvādauṣṇyāttaikṣṇyāditaḥ salilātmakatvāditaścobhayata ūrdhvamadhaśca yugapaddoṣasaṅghātaḥ. pratipadyata iti sambandhaḥ |

34.4

athāsminvyādhau deśe vā vamanavirecanamācaret | asminneti pradarśanārthamāha | tatretyādi | tatra kevale kaphe svasthānasthe vṛddhe vamanamācaret | tathā śleṣmaṇi stokena pittena saṃmṛṣṭe vamanameva | tathā tasya śleṣmaṇaḥ sthānaṃ gate pitte anile vā śleṣmottare sati vamanamācaret | evaṃ kevale pitte virecanamācaret | stokena śleṣmaṇā saṃsṛṣṭe pitte virecanameva | tathā pittasthānagate śleṣmaṇi prabhūtapitte virecanameva | kaphasthānagate vā prabhūte pitte iti |

34.5

tatra viṣapītādayo doṣabhedīyoktāśca ye śleṣmavyādhayaste sarve vamanasādhyāḥ | yadyapi sakaladehadoṣāpanayanātsakalarogapathyatvaṃ vamanasya | tathāpyete yathoddiṣṭā rogā viśeṣeṇātyantikaṃ nāśamupayānti | yathāniṣpannā ardhapakvāḥ śālyādayaḥ kedārātsalilāgamanenāśveva naśyanti | tadvadete'pi doṣaharaṇena | viṣapīto yena svarūpeṇaiva viṣaṃ pītam | daṣṭaḥ sarpādinā | digdhaviddho viṣopaliptasāyakādyāhataḥ | medogadāḥ sarve medohetukā vikārāḥ | rogaśabdasya pāṇḍvādibhiḥ sambandhaḥ | stanyadoṣā bālamayoktāḥ | ādigrahaṇenānyeṣaṣāṃ śleṣmajānāṃ grahaṇam | śālidṛṣṭāntaḥ eteṣāṃ rogāṇāmabhinavānāṃ vamanayogyatāpradarśanārtham |

34.6

garbhiṇīsukumārādayaḥ kṛmiṇakoṣṭhāntā avāmyāḥ vamane varjayitavyāḥ | anyatrāmādibhyaḥ | tenaitaduktaṃ bhavati | garbhiṇyādīnāmapyāmādiṣu vamanaṃ vidheyameva yata evamādayaḥ śīghrakāriṇaḥ svaṃ karma māraṇākhyaṃ śīghraṃ kurvanti | ato garbhiṇyādayo'pi vāmyā evaiteṣu | anāsthāpitaścāsau kṛmiṇakoṣṭhastathoktaḥ | sarvasyāsthāpitasya vamanaṃ niṣiddham | kṛmiṇakoṣṭhasya tvanāsthāpitasya | subodhamanyat |

34.7

garbhiṇyādayaścintāprasaktāntāḥ prāyaḥ sarvaireva dhūmāntaiḥ karmabhirvamanavirecanāsthāpananuvāsanāśirovirecanadhūmai - rvarjyāḥ | ajīrṇī tu sarvaireva vamanavarjyaiḥ karmabhirvarjyaḥ | āmadoṣabhayāt | tathā coktam | āmasanno'nalo nālaṃ paktumityādi | navajvaraśca vamanavarjyairvarjyaḥ | doṣastambhādibhayāt |

34.8

jīrṇajvarādayo'pi vāmyaprakaraṇapaṭhitāśca viṣūcikā lasakāvipākādayo doṣabhedīyoktāśca pittavyādhayaḥ | ete sarve virecanasādhyāḥ | yadyapi doṣaharaṇena sarve vyādhayaḥ śamaṃ yānti, tathāpyete viśeṣeṇa śīghraṃ śamaṃ yānti | dṛṣṭānto yathāgnigehe'gnāvapanīte tatra sthito' gnisañjāto bhṛśatāpaḥ śamaṃ yāti tadvadete'pi vyādhayognyapanayanarūpeṇa virekadoṣapanayanena dṛṣṭāntena laptaveśmadiśā paripākāvasthāyāṃ virekayogyatāṃ darśayati |

34.9

navajvarātisārādayaḥ krūrakoṣṭhāntāḥ avirecyāḥ | malabalavattvaṃ bahupurīṣattvam | tatkṣayāt purīṣakṣayānnāśaḥ garbhiṇyādīnāṃ pūrvoktā vamanoktā doṣāḥ |

34.13

athetyādinā vamanavirecanayorupayogavidhānamāha | atheti maṅgale | sādhāraṇe yathokte kāle prāṅmukhamāturamauṣadhamātrāṃ pāyayediti sambandhaḥ | sādhāraṇa iti | svasthavṛttopalakṣaṇam | āturavṛtte tu vyādhyādivaśādmanamācaret | tatkālādyanurūpeṇaiva vidhānena | kiṃbhūtamāturaṃ pāyayedityāha | samyagityādi | śvaḥ chardayitavya ityetena vamanāt pūrvamekamahaḥ śleṣmotkleśakānprayogaṃ darśayati | nirannaṃ taddivasamakṛtabhojanaṃ vamanaṃ pāyayet | athavā īṣat stokamātraṃ snigdham | kiṃbhūtabhityāha | yavāṃgūmaṇḍena ghṛtamātrāṃ pītavantam | māvāśabdaḥ stokaparyāyaḥ | athavā bhīrukṛśādīnāturān doṣānuguṇyena kṣīratakrādīnāmanyatamaṃ pāyayitvā vamanaṃ pāyayet | ākaṇṭhagrahaṇam bahutvopalakṣaṇārtham | kāmauṣadhamātrāmityāha | yathāvyādhītyādi | vyādherdoṣasya dūṣyasya ca yā yasya sveṣu prakaraṇeṣu vihitā tām | tathā madhunā saindhavena ca yuktām | brāhmaṇaprayuktābhirvedavihitābhirāśībhirabhimantritām | svasthavṛttapakṣe āturagrahaṇaṃ tatkālāvasthayā vyākhyeyam | punaśca brahmetyādyabhimantritāṃ brahmetyādivaidavādimantraḥ | oṃ nama ityādi saugataḥ |

34.14

tata āturo vamanaṃ pītvānūrunyastabhujatvādiyukto muhūrttaṃ nāḍikādvayamanupālayet pratīkṣeta | sa cāturaḥ svedaprādurbhāvādinā cihnenāpaneyadoṣāvasthaṃ viśeṣaṃ yadā jānīyāt | yathoktena tadāṅgulībhyāmutpalanālādinā vā chardayediti sambandhaḥ| anekapratigrāhasthāpanānnaikañcena vegadhāraṇaṃ bhavati | pārśvādyupagrahe pravṛttā avyapatrapaṇīyāḥ puruṣā yasya sa tathoktaḥ | apatrapaṇīyo nirnyantraṇa ityarthaḥ | vivṛtamarudvadmoṣṭhatālvādi yasya sa tathoktaḥ| svalpena vyāyāmenodīrayan svayaṃ pravṛttān vegān| suṣṭhu parilikhite chinne nakhe yayoraṅgulyostābhyām | unnatamūrdhvaśirāḥ| pārśvopavṛttaṃ tiryakśirāḥ avanato'dhaḥśirāḥ |

34.15

tatra kevale śleṣmaṇi kaṭutīkṣṇairoṣadhaiśchardayet | pittayukte śleṣmaṇi svādubhirmadhurairvamanadravyaiḥ | vāyusaṃsṛṣṭe śleṣmaṇi āmlaiḥ sasnehaiśchardayediti sambandhaḥ | kimavadhi chardayedityāha | yāvadityādi | yāvat prathamameva kaphaḥ kṣīṇastāvattanenāṅgulyādinā chardayet| athavā kaphacchedānantaraṃ kevalauṣadhapravṛttidarśanaṃ yāvat | athavā tato' pyanantaraṃ yāvat pittadarśanam | etacca vyādhyādibalāpekṣayā |

34.16

hīnavegaḥ stokaṃ pravṛtto yo doṣastaṃ pipalyādyuṣṇodakaiḥ punaḥpunaḥ pravarttayet | yastu puruṣaḥ sakṛt prabhūtaṃ vamanaṃ soḍhuṃ na śaknoti sa vyahaṃ tryahaṃ vā stokaṃ vamanamupayuñjīta | asātmyatvādiyuktaṃ vamanaṃ vidadhyāt viparītaṃ virecanam | sātmyaṃ tu virecanamadhyāyopānte pratiṣetsyate | saindhavamadhunī vilayanavicchedanayośca yathāsaṅkhyam | mukhādāgataḥ pratigrāhaprāpto vega ucyate |

34.17

tatretyādinā vamanasyāyogādilakṣaṇamucyate | apravṛttirauṣadhe pīte na kiñcit pratyāgacchati | athavā vinā doṣeṇa kevalamevauṣadhaṃ pratyāgacchati | vegānāṃ vā vibandhaḥ svalpaṃ svalpamāgamanamiti vamanāyogalakṣaṇam | tato vamanāyogādarocakagauravādayo jāyante |

34.18

samyagyogalakṣaṇaṃ punaḥ krameṇa kaphādipravṛttiḥ kāle | kāle cauṣadhapānaṃ kṛtvā yathoktānmuhūrttādanantaram | svalpā cāṅgavyathā | vegānāṃ ca svayaṃ rodhaḥ stambhananirapekṣam| tata ityauṣadhaṃ kṛtamapekṣya svasthatā | arocakādīnāma-

34.19

phenilādyudgamanamatiyogalakṣaṇam | tataścauṣadhāt pītādyā kṣāmatā sātiyogādadhikā bhavati | jihvāyā vāyuvaśāt praveśo nirgamo vā | hāniśabdasya nidrādibhiḥ sambandhaḥ | ete vamanātiyogād bhavanti | athavā vamanātiyoge jīvākhyasya raktasyātipravṛttyā maraṇaṃ bhavati| eṣāṃ ca vamanātiyogajānāṃ rogāṇāṃ sādhanaṃ cikitsitaṃ siddhiṣu kalpasthāne vamanavirecanavyāpatsiddhau vakṣyate | viśeṣeṇa tu vamanātiyoga ityādinā granthena |

34.20

evamāturaṃ yogena samyagyogena charditavantaṃ snehoktenācāravidhinānuśiṣyāditi sambandhaḥ | dhūmatrayasyānyatamaṃ mṛdu madhyaṃ virecanaṃ vā āturādyapekṣayā | snehokta ācāra uṣṇodakopacārī syādityādi |

34.21

tato yadyasyāturasyāgnirbalavāṃstataḥ sāyāhne tasminnevāhni taṃ bhojayet | atha svalpabalastato dvitīye'hni bhojayet | annaṃ raktaśālitaṇḍulānāṃ sambandhi | imaṃ vidhimavekṣeta | kathamityāha |

34.22

peyāmityādi | pradhānaśuddhiśuddho madhyaśuddhiśuddhovaraśuddhiśuddhaśca naro yathāsaṅkhyena trīnannakālānubhayaṃ cānnakālamekaṃ cānnakālaṃ peyādīn pañca krameṇa seveta | tenaitaduktaṃ bhavati | bhojanaṃ hi pratyahamubhayakālaṃ pratiṣṭhitam | tatra yaḥ pradhānarūpayā vakṣyamāṇalakṣaṇayā śudhyā śuddhaḥ sa prathame divase sāyamekamannakālaṃ peyāmupayuñjīta | dvitīye divase dvāvannakālau peyāmupayuñjīta | evaṃ trīnannakālāt peyopayuktā bhavati | tatastṛtīye divase dvāvannakālau vilepīmupayuñjīta | caturthe divase prātarekamannakālaṃ vilepīṃ seveta | evaṃ trīnannakālān vilepyupayuktā bhavati | caturthe divase sāyamekamannakālamakṛtayūṣamupayuñjīta | pañcame dvāvannakālāvakṛtayūṣamupayuñjīta | evamakṛto yūṣastrīnannakālānupayukto bhavati | ṣaṣṭhe divase dvāvannakālau kṛtaṃ yūṣamupabhuñjīta | saptame divase prātarekamannakālaṃ kṛtaṃ yūṣamupayuñjīta | evaṃ kṛtayūṣastrīnannakālānupayukto bhavati | saptame sāyamekamannakālaṃ māṃlarasamupayuñjīta | aṣṭame dvāvannakālau māṃsarasaṃ seveta | evaṃ māṃsarasastrīnannakālān sevito bhavati | iti pradhānaśuddhiśuddhasya peyādīnāṃ krameṇa pratyekamannakālatrayasevane kramaḥ | evaṃ madhyaśuddhiśuddhena peyādayaḥ krameṇa pratyekamannakāladvayamāsevyāḥ | tathā svalpaśuddhiśuddhena peyādayaḥ krameṇaika mannakālamāsevyāḥ| kimanena peyādikrameṇa bhavatītyāha |

34.23

yathetyādi | yathā bāhyo'gniraṇuḥ svalpaḥ san tṛṇagomayādyaiḥ sūkṣmaiḥ krameṇa sandhukṣyamāṇo mahān bhavati sthiraśca bhavati | sarvaṃ ca paktuṃ śaknoti | tadvacchuddhasya śodhanenāntarāgniralpaḥ san peyādibhiḥ krameṇa gurubhirmahān sthiraḥ sarvapacaśca bhavati | nanu pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddha ityuktam | atra na jñāyate kā pradhānā śuddhiḥ| kā madhyā kāvareti | ato dvayorapi vamanavirecanayorvergasaṅkhyayā mānataḥ pravṛttadoṣadarśanāttaśca jaghanyetyādinā śuddhitrayasya lakṣaṇamucyate |

34.24

tatra jaghanye vamane catvāro vegā iṣṭā ācāryaiḥ | madhye vamane ṣaḍ vegāḥ | pravare vamane'ṣṭau vegāḥ | vireke tu jaghanye vegāḥ daśeṣṭāḥ | madhye vireke dviguṇā daśa viṃśatirvegā iṣṭāḥ | pravare tu vireke triguṇā daśa triṃśadvegā iṣṭāḥ | iti vamanavirecanayorvegasaṅkhyayā jaghanyamadhyapravaratvam | tathā jaghanyamadhyapravare vireke yathāsaṅkhyena prasthaḥ dviguṇaścaturguṇaśca syāditi sambandhaḥ |

34.25

anye punarācāryāḥ pittāvasānamutkṛṣṭaṃ vamanamāhuḥ | virekācca prasthaparimāṇenādharmāhuḥ | tena jaghanye vamane'rdhaprasthaḥ madhye prasthaḥ | pravare prasthau dvāviti | tathā kaphāntaṃ virekamāhuḥ | ta evamāhurādāveva kaphānte vireke pravaratvam | tatra vireke sapurīṣān dvitrān vegānapanīyāgyanmeyaṃ prasthādinā | vamane tu yat parimāṇaṃ pītaṃ tadapanīya meyam |

34.26

atha vamitavantaṃ vidhinā saṃsnehya saṃsvedya ca śva ayamāturo virecya iti rasaudanaṃ bhojayet | kiṃbhūtamityāha sujaramityādi | phalena dāḍimādināmlam | tato rasaudanaṃ bhuktvā rātrau sukhenāryānāsenoṣitaṃ prātarnirannaṃ śleṣmakāle dinasya prathamatribhāge gate koṣṭhaṃ mṛdvādibhedena vimajya vikalpya yathārhāmauṣadhamātrāṃ pāyayet pūrvoktenaiva vamanoktena maṅgalapūrveṇa vidhinā | akṛtavamanamāturaṃ virecanaṃ na pāyayet | krūrakoṣṭhamakṛtavamanameva virecanaṃ pāyayet | kuta evamityāha |

34.27

akṛtavamanasyetyādi | akṛtavamanasya snehādinā hṛdi śleṣmāvaśyameva bhavatīti | tena śleṣmaṇā upahataṃ virekauṣadhaṃ pītaṃ mukhena pratyāgacchati | athavā vakṣasi ruddhaṃ virekāya na paryāptaṃ bhavati | taikṣṇyāt paryāptamapi vā virekāya tathā viriktasya śleṣmā hṛdayāt kukṣāvadhassrasto grahaṇīṃ chādayitvā koṣṭhagauravaṃ pravāhikāṃ vāpādayati | krūrakoṣṭhasya tu vātakoṣṭhatvāt śleṣmā koṣṭhe na kiñcicchaknoti |
śleṣmakāle tvakṛtavamanoktadoṣāḥ śūlādhmānagauravāṇi vā kṛtvā chardikṣīṇe śleṣmaṇyaparāhṇe rātrau vā virecayet | tenānāvṛtamapi tulyam | chardiṃ ca punassañjanayati | aviriktasya tu śleṣmakāle ca

34.28

ya evākṛtavamanasya virecanena doṣa uktaḥ | sa eva kṛtavamanasyāpi śleṣmakālapītena | athavā śleṣmakālapītaṃ virecanaṃ śūlādīni kṛtvāgnibalāt kṣīṇe śleṣmaṇi sāyāhne rātrau vā virecayet | tenaiva śleṣmakālapītena virecanenānnādṛtamapi virecanaṃ tulyam | tenaitaduktaṃ bhavati | yad bhukte virecanaṃ pīyate tadannādṛtaṃ virecanaṃ kṣīṇe'nne sāyāhne rātrau vā virecayet | tadannādṛtaṃ punaśchardiṃ janayatīti śleṣmakālapītādviśeṣaḥ | yaḥ punaḥ pūrvamaviriktastasyāviriktasya śleṣmakālapītaṃ vamanaṃ sukhena svakāryaṃ karoti |

34.29

ko'yaṃ vibhajyetyuktaṃ, tatra na jñāyate katividhaḥ koṣṭhaḥ kīdṛśaścetyāha | koṣṭhastvityādi subodham | tathā yo'cchapeyasnehena trirātreṇa snihyati sa mṛdukoṣṭhaḥ | yaḥ saptarātreṇa snihyati sa krūraḥ | yaḥ pañcarātreṇa snihyati sa madhya iti lakṣaṇāntaram |

34.30

tatra kaṣāyatvādiyuktairdravyaiḥ pitte virecanaṃ yojyam | mūtrādibhiḥ śleṣmaṇi | snigdhatvādiyuktairvāte | subodham | anukaṇṭhayaṃstokamātraṃ piban | yathā ca vamane svedādīni krameṇa pravartante, tadvadvirecane vātādīni | kuto'yaṃ vamanavirecanayordoṣanirgame parasparaviparīta: krama ityāha | doṣāṇāmityādi | mukhena vamanamūrdhvabhāganaiṛtyādādaukaphaṃ nirharati | tataḥ pittam | paścādānilam | virecanaṃ vaiparītyādadhobhāganaiṛtyādādāvānilam | madhye pittam | antaṃ kapham | tatra ca punarante'nilamapatarpaṇāditi viśeṣam |

34.31

virecane ca vegāpravṛttāvuṣṇodakaṃ ca pānāya yojayet | jaṭharaṃ ca svedayet | dīptāgneḥ snigdhaśarīrasya bahudoṣasya cauṣadhenālpe doṣe pravṛtte naiva vā pravṛtte yogyaṃ divasaśeṣaṃ dṛṣṭvā balaṃ ca punarauṣadhamātrāṃ vidadhyāt | alpadoṣasyāpi dīptāgnitvādakṛtavireka eva bheṣaje jīrṇe bhūyo mātrāṃ vidadhyāt | alpadoṣasya punaryadyajīrṇa evauṣadhe punarauṣadhaṃ dīyate tato virecanātiyogamutpādayati |

34.32

athavā yasya saprayojanāya bhūya auṣadhamātrā na sambhavati | tasyānyedyudvitīyeṃ'hani deyaḥ | athavā adṛḍhasnehamabahusnigdhaṃ mātrāṃ daśarātrādūrdhvaṃ bhūyaḥ pāyayet | kīdṛśamupaskṛtadehaṃ snehādisaṃskṛtadehamityarthaḥ | kīdṛśo bhiṣak pāyayet | avahito'vahitagrahaṇaṃ pūrvoyogakāraṇatyāgārtham |

34.33

hriyā lajjayā striyo bhayena ca rājasamīpasthā lobhena ca vaṇijaḥ prāyo vegāghātaśīlā bhavanti | atasteṣāṃ vegadhāraṇena pravṛddhavātatvāt sadātustvaṃ durvirecyatvaṃ ca | atastānatisnigdhān kṛtvā śodhayet |

34.34

apicceti samuccaye | na kevalaṃ stryādīnevaivaṃ śodhayet | yāvadanyānapyevaṃ śodhayet | kānityāha | akāletyādi | akāle aprāpte'tikrānte kāle nirhārādayo yeṣāṃ te tathoktāḥ | nirhāro mūtrādyutsargaḥ | vihāraścaṅkramaṇādiḥ| āhāraḥ prasiddhaḥ | teṣāṃ stryādīnāṃ kriyāvidhiḥ snehavyāpatsiddhāvadhyāye kalpasthāna upadekṣyate |

34.35

tatretyādinā virecanasyāsamyagyogayogātiyogānāṃ lakṣaṇamāha | asamyagyogo virecanasyāyogaḥ | tena kukṣyaviśudhyādīnāṃ mūtrasaṅgāntānāmudbhavaḥ | samyagyogādvirecanasādhyasya vyādherupaśamaḥ | svasthasyāpyayogādivyādhīnāṃ vaiparītyaṃ kukṣiśuddhirucivaktravaiśadyādikaṃ bhavati | virecanātiyogāttu doṣapravṛttyanantaraṃ doṣarahitasya kevalasyodakasya raktasya vā medomāṃsadhāvanatulyasya kṛṣṇasya vā pravṛttiḥ | parikartikādayo vamanātiyogoktāśca kṣāmatāmlarakṣayādayo vyādhayo jāyante |

34.36

enaṃ puruṣaṃ yogena yathoktalakṣaṇena viriktaṃ vamanoktena vidhinopacaret | atra dhūmo varjya iti viśeṣaḥ | yacca vamitasya peyādyannagaṇopayogakrameṇa prakṛtibhojanāgamanamuktaṃ tadviriktasyāpi vidheyam | bhavati cātreti gadyabandhopasaṃhāre rītiḥ |

34.38

hyastane'nne jīrṇe vamanaṃ deyam | śleṣmaṇi ca jīrṇe virecanam | tenaitaduktaṃ bhavati | vamanaṃ jīrṇe'nne hyastane deyaṃ, śleṣmaṇi ca sthita eva deyam | virecanaṃ punaranne śleṣmaṇi ca jīrṇe deyamiti | vamanāya virecanāya ca pītauṣadhaṃ mandāgnimasaṃśuddhamapravṛttadoṣamakṣāmaṃ doṣairduṣṭairhīnabalamadṛṣṭajīrṇauṣadhalakṣaṇaṃ ca taṃ tadaharlaṅghayet ā jīrṇaliṅgāt | etāvatā hi snehotkleśādibhirānuro na bādhyate|

34.40

saṃśodhanetyādinā prasaṅgena yathoktasya peyādikramasya viṣayaṃ darśayati | tatra saṃśodhane pravṛtte yasya pittaśleṣmāṇau alpau kṣutau dehāvasthitau | yaśca svabhāvena madyapo yaśca prakṛtyā vātapaittikastān peyāṃ na pāyayet | teṣāṃ hi tarpaṇādikramo hitaḥ | peyāsthāne tarpaṇā deyā ityarthaḥ | tarpaṇā lājasaktavaḥ |

34.41

tathā vaidyo vamanasya pākāvasthāṃ na pratipālayet | ayoge śīghrameva pratikriyāṃ kuryādityarthaḥ | virecane tu pākāvasthāṃ pratipālayedeva | kuta ityāha | apakamityādi | subodham |

34.42

ūrdhvarecanaṃ vamanaṃ yuktaṃ sadyadā kenacit kāraṇena vaiparītyena virecanatayā jāyate | tathādhorecanaṃ virecanaṃ yadā kutaścinnimittādvaiparītyena vamanatvena jāyate tadā virecanena vaiparītyācchardayataḥ uṣṇena vāriṇā pādau siñcet | śītena cordhvāṅgaṃ siñcet yadā tu vamane vaiparī tyādvirekastadā viricyataḥ pūrvaviparītaṃ kārye pādau śītodakena siñceduṣṇodakena cordhvāṅgamityarthaḥ |

34.43

daurbalyādiyukto doṣapākena yaḥ svayaṃ viricyate | taṃ bhedanīyairāhārairupapādayet | na tasmai virecanamauṣadhaṃ deyaṃ nāpi stambhanamityarthaḥ |

34.44

durbalaḥ san pūrve śuddhaḥ tathālyadoṣastathā kṛśaḥ tathā mṛdvādiviśeṣeṇāparijñātakoṣṭhaḥ sa mṛdvalpaṃ cauṣadhaṃ pibet yatastadauṣadhaṃ prayojanāpekṣāyāmasamṛdanekavāraṃ pītaṃ varaṃ | na tvanyathā sakṛt saṃśayāvahaṃ pītaṃ varamatiyogabhayāt |

34.45

tathā durbalasya calān doṣān bahūn prabhūtān sataḥ stokaṃ stokaṃ kṛtvā mṛdubhirdravyairharet punaḥpunaḥ | tāṃstu durbalasya calān doṣānalpān sataḥ anirhṛtāneva śamanaiḥ śamayet | yataste doṣā vahavaḥ pracalitā enamāturamanirhṛtāḥ mantāściraṃ vyādhibhiḥ kleśayanti | hanyureva vā |

34.46

mandāgniṃ puruṣaṃ śodhanaprasaṅge sati sakṣāraiśca ghṛtairyathoktaiḥ sandhukṣitāgniṃ vijitaśleṣmāṇaṃ ca śodhayet | tathā krūrakoṣṭhaṃ salavaṇairghṛtaiḥ sandhukṣitāgniṃ vijitavātaṃ ca śodhayet |

34.48

rūkṣatvādiyuktānāṃ virecanaṃ bhaiṣajyamavirecyaiva jarāṃ yāti | atasteṣāṃ prathamaṃ bastiṃ datvā snigdhaṃ virecanaṃ deyam | athavā teṣāṃ tīkṣṇābhiḥ phalavartibhiḥ kiñcit purīṣaṃ nirhṛtya snigdhaṃ virecanaṃ deyamiti sambandhaḥ | yataḥ phalavartibhirbastinā vā pravṛttaṃ malaṃ snigdho virekaḥ sukhaṃ nirharet |

34.49

viṣādimataḥ kāmalāyārtāṃśca nātisnigdhān viśodhayet | stokasnigdhān viśodhayedityarthaḥ |

34.50

etān sarvān viśodhyavyādhyārtān snehavirecanaiḥ śodhayet | snehabhāvitadehān vā rūkṣaireva virecanaiḥ śodhayet | snehabhāvitadehā yeṣāṃ sañcitasnehasaṃskāro dehasya vidyate |

34.51

tathā vamanādīnāṃ vamanavirecanārathāpanānuvāsanaśirovirecanānāmantare'ntare madhye madhye snehasvedau prayuñjīta | ante ca balārthaṃ snehamupayuñjīta | kutaḥ kimarthaṃ snehasvedau yuñjītetyāha |

34.52

ūṣetyādi | yathā vāsasaḥ ūṣādibhirutkleśya malo driyate | tadvadvapuṣaḥ snehādibhirhiyata iti sambandhaḥ | ūṣā syāt kṣāramṛttikā |

34.53

anyacca snehasvedāvanabhyasya yastu saṃśodhanaṃ kuryāt tasya śarīraṃ dīryate naśyati | yathā śuṣkaṃ dārvānamane |

34.55

virecanaṃ nirūho vā yat sukhaṃ kṣiprādiyogena kṛtsnaṃ doṣaṃ nirasyati tattīkṣṇamucyate | nanu tīkṣṇatvaṃ kathaṃ yātītyāha |

34.57

jalāgnītyādi | jalādibhiraspṛṣṭaṃ yogye deśe kāle ca jātaṃ guṇaiśca pūrṇaṃ tulyavīryaiḥ sādhu bhāvita bheṣajaṃ tīkṣṇatvaṃ yātīti sambandhaḥ | ato yathoktaistīkṣṇalakṣaṇairviparyaye sati mandaṃ jñeyam | taikṣṇyahetuviparyayācca bheṣajaṃ mandatāṃ prapadyate | sukhaṃ kṣipramityādi tīkṣṇalakṣaṇaṃ sarvamapi | jalāgnyaspṛṣṭādistaikṣṇyahetustayorvaiparītye madhyam | trividhabheṣajaviṣayapradarśanaprasaṅgenocyate |

34.58

tīkṣṇa ityādi | yo vyādhiḥ svanidānoktairlakṣaṇaiḥ sampūrṇaḥ sa tīkṣṇaḥ | yo madhyalakṣaṇaḥ sa madhyo vyādhiḥ | svalpalakṣaṇo mṛduriti | tatra tīkṣṇavyādhestīkṣṇamauṣadhaṃ deyam | madhyaṃ madhyasya | mṛdurmṛdoriti | etaccāturabalāpekṣayā yojyam | tanataduktaṃ bhavati | svalpabalasya tīkṣṇavyādherapi tīkṣṇaṃ na yojyamiti sarvatra vyabhicāraḥ |

34.59

tathā vamanaṃ bhavatu vireko vā bhavatu yadyasya sātmyamāhārarūpeṇābhyastaṃ tadvamanāya virecanāya vā na yojyam | yataḥ sātmībhūtaṃ dravyaṃ malānapravartyaiva jīryati |

34.60

tacca śodhanaṃ śāstroktena vidhānenāvahitaḥ pibet | yatastasya śodhanasya vibhraṃśo viparītā sevā viṣavat | samyagyogaśca yasyāmṛtopamaḥ | nanu kadācidupekṣya ityata āha | kāle'vaśyaṃ prayovyañca vyādhibhayāt | upasaṃharannāha|

34.61

buddhiprasādamityādi | saṃśodhanaṃ samyak sādhukṛtvā upāsyamānamāsevyamānaṃ buddhiprasādādikaṃ karoti | itisaptaviṃśo'dhyāyaḥ ||

Linked texts (1)