Ashtangasamgraha 34: atha saptaviṃśo'dhyāyaḥ
Śaśilekhā 34
- Language
- Sanskrit
atha saptaviṃśo'dhyāyaḥ
34.p1
pūrve'dhyāye doṣāḥ śuddhibhirnirhriyanta ityuktam | idānīṃ tāsāṃ vamanavirecanabastyādisaṃjñitānāṃ nirdeśaḥ kriyate | tatra vamanavirecanayorekarūpatvādoṣasaṃsthānakrameṇaikenaivādhyāyena nirṇayaḥ kriyate |
34.2
athāta ityādi | tatrodhrvabhāgaṃ yadetaddoṣaharaṇaṃ śarīrapūrvabhāge prādhānyena doṣanirharaṇaṃ mukhena tadvamanaśabdavācyam | dravye vamanakāraṇe kāryāopaṃcārāt | evaṃ yadadhobhāgamaparakāyikadoṣanirharaṇaṃ gudena tadvirecanākhyam| athavobhayamapi vamanaṃ virecanaṃ malarecanāddoṣanirharaṇāddhetorvirecanamityucyate'smiñchāstre |
tatroṣṇatīkṣṇasūkṣmavyavāyivikāṣiṇyauṣadhāni svavīryeṇa hṛdayamupetya saukṣmyāt vyavāyitvācca dhamanīra-
34.3
kathaṃ hi koṣṭhastho doṣa ūrdhve prapadyate kathaṃ vādho yātītyāha | tatretyādi | tatreti nirdhāraṇe | uṣṇatvādiguṇayuktānyauṣadhāni sakalaṃ doṣasaṃghātaṃ viṣyandayanti vicchindayanti | sa viṣṇṇo vicchinno doṣasaṅghāta ūrdhve prapadyata iti sambandhaḥ | kathaṃ doṣasaṅghātaṃ viṣyandayanti vicchindayanti vetyāha | svavīryeṇa svaśaktyā hṛdayamupetya prāpyātisaukṣmyāt sūkṣmasrotaḥpraveśitvāt vyāptiśīlatvācca hetordhamanīḥ srotāṃsyanusṛtya śarīrentassnehena mṛdūkṛte sati tataḥ svedoṣmaṇā ārdradāruvadviṣṇṇe sadbhāve śarīre sati tānyauṣadhānyauṣṇyāddhetostebhyaḥ sthūlebhyo'ṇubhyaśca srotobhyo doṣasaṅghātaṃ viṣyandayanti mahānimne srāvayanti | taikṣṇyādvikāṣitvācca hetostaṃ doṣasaṅghātaṃ vicchindayanti vigatasaṃhatiṃ kurvanti | kena prakāreṇa ūrdhve pravartata ityāha | sa viṣṇṇovicchinna ityādi | sa doṣasaṅghāto viṣṇṇovicchinnaḥ san pāriplavaḥ pariplavanarūpaḥ | yathā snehābhyakte bhājane udakāñjalirasañjan na kutracitsaṅgaṃ prāpnuvan | anuprasaraṇabhāvādāmāśayamāgamyauṣadhasyāgnivāyvātmakatvādūrdhvabhāgadoṣā - panayanaprabhāvācca udānapraṇunna udānapreritaḥ ūrdhve mukhena pratipadyata iti | evamauṣadhasya salilādyātmakatvādadhobhāgaprabhāvācca sakalasrotobhyo doṣasaṅghāto'dhaḥ pratipadyata iti sambandhaḥ | auṣadhasyobhayaguṇātmakatvādauṣṇyāttaikṣṇyāditaḥ salilātmakatvāditaścobhayata ūrdhvamadhaśca yugapaddoṣasaṅghātaḥ. pratipadyata iti sambandhaḥ |
34.4
athāsminvyādhau deśe vā vamanavirecanamācaret | asminneti pradarśanārthamāha | tatretyādi | tatra kevale kaphe svasthānasthe vṛddhe vamanamācaret | tathā śleṣmaṇi stokena pittena saṃmṛṣṭe vamanameva | tathā tasya śleṣmaṇaḥ sthānaṃ gate pitte anile vā śleṣmottare sati vamanamācaret | evaṃ kevale pitte virecanamācaret | stokena śleṣmaṇā saṃsṛṣṭe pitte virecanameva | tathā pittasthānagate śleṣmaṇi prabhūtapitte virecanameva | kaphasthānagate vā prabhūte pitte iti |
34.5
tatra viṣapītādayo doṣabhedīyoktāśca ye śleṣmavyādhayaste sarve vamanasādhyāḥ | yadyapi sakaladehadoṣāpanayanātsakalarogapathyatvaṃ vamanasya | tathāpyete yathoddiṣṭā rogā viśeṣeṇātyantikaṃ nāśamupayānti | yathāniṣpannā ardhapakvāḥ śālyādayaḥ kedārātsalilāgamanenāśveva naśyanti | tadvadete'pi doṣaharaṇena | viṣapīto yena svarūpeṇaiva viṣaṃ pītam | daṣṭaḥ sarpādinā | digdhaviddho viṣopaliptasāyakādyāhataḥ | medogadāḥ sarve medohetukā vikārāḥ | rogaśabdasya pāṇḍvādibhiḥ sambandhaḥ | stanyadoṣā bālamayoktāḥ | ādigrahaṇenānyeṣaṣāṃ śleṣmajānāṃ grahaṇam | śālidṛṣṭāntaḥ eteṣāṃ rogāṇāmabhinavānāṃ vamanayogyatāpradarśanārtham |
34.6
garbhiṇīsukumārādayaḥ kṛmiṇakoṣṭhāntā avāmyāḥ vamane varjayitavyāḥ | anyatrāmādibhyaḥ | tenaitaduktaṃ bhavati | garbhiṇyādīnāmapyāmādiṣu vamanaṃ vidheyameva yata evamādayaḥ śīghrakāriṇaḥ svaṃ karma māraṇākhyaṃ śīghraṃ kurvanti | ato garbhiṇyādayo'pi vāmyā evaiteṣu | anāsthāpitaścāsau kṛmiṇakoṣṭhastathoktaḥ | sarvasyāsthāpitasya vamanaṃ niṣiddham | kṛmiṇakoṣṭhasya tvanāsthāpitasya | subodhamanyat |
34.7
garbhiṇyādayaścintāprasaktāntāḥ prāyaḥ sarvaireva dhūmāntaiḥ karmabhirvamanavirecanāsthāpananuvāsanāśirovirecanadhūmai - rvarjyāḥ | ajīrṇī tu sarvaireva vamanavarjyaiḥ karmabhirvarjyaḥ | āmadoṣabhayāt | tathā coktam | āmasanno'nalo nālaṃ paktumityādi | navajvaraśca vamanavarjyairvarjyaḥ | doṣastambhādibhayāt |
34.8
jīrṇajvarādayo'pi vāmyaprakaraṇapaṭhitāśca viṣūcikā lasakāvipākādayo doṣabhedīyoktāśca pittavyādhayaḥ | ete sarve virecanasādhyāḥ | yadyapi doṣaharaṇena sarve vyādhayaḥ śamaṃ yānti, tathāpyete viśeṣeṇa śīghraṃ śamaṃ yānti | dṛṣṭānto yathāgnigehe'gnāvapanīte tatra sthito' gnisañjāto bhṛśatāpaḥ śamaṃ yāti tadvadete'pi vyādhayognyapanayanarūpeṇa virekadoṣapanayanena dṛṣṭāntena laptaveśmadiśā paripākāvasthāyāṃ virekayogyatāṃ darśayati |
34.9
navajvarātisārādayaḥ krūrakoṣṭhāntāḥ avirecyāḥ | malabalavattvaṃ bahupurīṣattvam | tatkṣayāt purīṣakṣayānnāśaḥ garbhiṇyādīnāṃ pūrvoktā vamanoktā doṣāḥ |
34.13
athetyādinā vamanavirecanayorupayogavidhānamāha | atheti maṅgale | sādhāraṇe yathokte kāle prāṅmukhamāturamauṣadhamātrāṃ pāyayediti sambandhaḥ | sādhāraṇa iti | svasthavṛttopalakṣaṇam | āturavṛtte tu vyādhyādivaśādmanamācaret | tatkālādyanurūpeṇaiva vidhānena | kiṃbhūtamāturaṃ pāyayedityāha | samyagityādi | śvaḥ chardayitavya ityetena vamanāt pūrvamekamahaḥ śleṣmotkleśakānprayogaṃ darśayati | nirannaṃ taddivasamakṛtabhojanaṃ vamanaṃ pāyayet | athavā īṣat stokamātraṃ snigdham | kiṃbhūtabhityāha | yavāṃgūmaṇḍena ghṛtamātrāṃ pītavantam | māvāśabdaḥ stokaparyāyaḥ | athavā bhīrukṛśādīnāturān doṣānuguṇyena kṣīratakrādīnāmanyatamaṃ pāyayitvā vamanaṃ pāyayet | ākaṇṭhagrahaṇam bahutvopalakṣaṇārtham | kāmauṣadhamātrāmityāha | yathāvyādhītyādi | vyādherdoṣasya dūṣyasya ca yā yasya sveṣu prakaraṇeṣu vihitā tām | tathā madhunā saindhavena ca yuktām | brāhmaṇaprayuktābhirvedavihitābhirāśībhirabhimantritām | svasthavṛttapakṣe āturagrahaṇaṃ tatkālāvasthayā vyākhyeyam | punaśca brahmetyādyabhimantritāṃ brahmetyādivaidavādimantraḥ | oṃ nama ityādi saugataḥ |
34.14
tata āturo vamanaṃ pītvānūrunyastabhujatvādiyukto muhūrttaṃ nāḍikādvayamanupālayet pratīkṣeta | sa cāturaḥ svedaprādurbhāvādinā cihnenāpaneyadoṣāvasthaṃ viśeṣaṃ yadā jānīyāt | yathoktena tadāṅgulībhyāmutpalanālādinā vā chardayediti sambandhaḥ| anekapratigrāhasthāpanānnaikañcena vegadhāraṇaṃ bhavati | pārśvādyupagrahe pravṛttā avyapatrapaṇīyāḥ puruṣā yasya sa tathoktaḥ | apatrapaṇīyo nirnyantraṇa ityarthaḥ | vivṛtamarudvadmoṣṭhatālvādi yasya sa tathoktaḥ| svalpena vyāyāmenodīrayan svayaṃ pravṛttān vegān| suṣṭhu parilikhite chinne nakhe yayoraṅgulyostābhyām | unnatamūrdhvaśirāḥ| pārśvopavṛttaṃ tiryakśirāḥ avanato'dhaḥśirāḥ |
34.15
tatra kevale śleṣmaṇi kaṭutīkṣṇairoṣadhaiśchardayet | pittayukte śleṣmaṇi svādubhirmadhurairvamanadravyaiḥ | vāyusaṃsṛṣṭe śleṣmaṇi āmlaiḥ sasnehaiśchardayediti sambandhaḥ | kimavadhi chardayedityāha | yāvadityādi | yāvat prathamameva kaphaḥ kṣīṇastāvattanenāṅgulyādinā chardayet| athavā kaphacchedānantaraṃ kevalauṣadhapravṛttidarśanaṃ yāvat | athavā tato' pyanantaraṃ yāvat pittadarśanam | etacca vyādhyādibalāpekṣayā |
34.16
hīnavegaḥ stokaṃ pravṛtto yo doṣastaṃ pipalyādyuṣṇodakaiḥ punaḥpunaḥ pravarttayet | yastu puruṣaḥ sakṛt prabhūtaṃ vamanaṃ soḍhuṃ na śaknoti sa vyahaṃ tryahaṃ vā stokaṃ vamanamupayuñjīta | asātmyatvādiyuktaṃ vamanaṃ vidadhyāt viparītaṃ virecanam | sātmyaṃ tu virecanamadhyāyopānte pratiṣetsyate | saindhavamadhunī vilayanavicchedanayośca yathāsaṅkhyam | mukhādāgataḥ pratigrāhaprāpto vega ucyate |
34.17
tatretyādinā vamanasyāyogādilakṣaṇamucyate | apravṛttirauṣadhe pīte na kiñcit pratyāgacchati | athavā vinā doṣeṇa kevalamevauṣadhaṃ pratyāgacchati | vegānāṃ vā vibandhaḥ svalpaṃ svalpamāgamanamiti vamanāyogalakṣaṇam | tato vamanāyogādarocakagauravādayo jāyante |
34.18
samyagyogalakṣaṇaṃ punaḥ krameṇa kaphādipravṛttiḥ kāle | kāle cauṣadhapānaṃ kṛtvā yathoktānmuhūrttādanantaram | svalpā cāṅgavyathā | vegānāṃ ca svayaṃ rodhaḥ stambhananirapekṣam| tata ityauṣadhaṃ kṛtamapekṣya svasthatā | arocakādīnāma-
34.19
phenilādyudgamanamatiyogalakṣaṇam | tataścauṣadhāt pītādyā kṣāmatā sātiyogādadhikā bhavati | jihvāyā vāyuvaśāt praveśo nirgamo vā | hāniśabdasya nidrādibhiḥ sambandhaḥ | ete vamanātiyogād bhavanti | athavā vamanātiyoge jīvākhyasya raktasyātipravṛttyā maraṇaṃ bhavati| eṣāṃ ca vamanātiyogajānāṃ rogāṇāṃ sādhanaṃ cikitsitaṃ siddhiṣu kalpasthāne vamanavirecanavyāpatsiddhau vakṣyate | viśeṣeṇa tu vamanātiyoga ityādinā granthena |
34.20
evamāturaṃ yogena samyagyogena charditavantaṃ snehoktenācāravidhinānuśiṣyāditi sambandhaḥ | dhūmatrayasyānyatamaṃ mṛdu madhyaṃ virecanaṃ vā āturādyapekṣayā | snehokta ācāra uṣṇodakopacārī syādityādi |
34.21
tato yadyasyāturasyāgnirbalavāṃstataḥ sāyāhne tasminnevāhni taṃ bhojayet | atha svalpabalastato dvitīye'hni bhojayet | annaṃ raktaśālitaṇḍulānāṃ sambandhi | imaṃ vidhimavekṣeta | kathamityāha |
34.22
peyāmityādi | pradhānaśuddhiśuddho madhyaśuddhiśuddhovaraśuddhiśuddhaśca naro yathāsaṅkhyena trīnannakālānubhayaṃ cānnakālamekaṃ cānnakālaṃ peyādīn pañca krameṇa seveta | tenaitaduktaṃ bhavati | bhojanaṃ hi pratyahamubhayakālaṃ pratiṣṭhitam | tatra yaḥ pradhānarūpayā vakṣyamāṇalakṣaṇayā śudhyā śuddhaḥ sa prathame divase sāyamekamannakālaṃ peyāmupayuñjīta | dvitīye divase dvāvannakālau peyāmupayuñjīta | evaṃ trīnannakālāt peyopayuktā bhavati | tatastṛtīye divase dvāvannakālau vilepīmupayuñjīta | caturthe divase prātarekamannakālaṃ vilepīṃ seveta | evaṃ trīnannakālān vilepyupayuktā bhavati | caturthe divase sāyamekamannakālamakṛtayūṣamupayuñjīta | pañcame dvāvannakālāvakṛtayūṣamupayuñjīta | evamakṛto yūṣastrīnannakālānupayukto bhavati | ṣaṣṭhe divase dvāvannakālau kṛtaṃ yūṣamupabhuñjīta | saptame divase prātarekamannakālaṃ kṛtaṃ yūṣamupayuñjīta | evaṃ kṛtayūṣastrīnannakālānupayukto bhavati | saptame sāyamekamannakālaṃ māṃlarasamupayuñjīta | aṣṭame dvāvannakālau māṃsarasaṃ seveta | evaṃ māṃsarasastrīnannakālān sevito bhavati | iti pradhānaśuddhiśuddhasya peyādīnāṃ krameṇa pratyekamannakālatrayasevane kramaḥ | evaṃ madhyaśuddhiśuddhena peyādayaḥ krameṇa pratyekamannakāladvayamāsevyāḥ | tathā svalpaśuddhiśuddhena peyādayaḥ krameṇaika mannakālamāsevyāḥ| kimanena peyādikrameṇa bhavatītyāha |
34.23
yathetyādi | yathā bāhyo'gniraṇuḥ svalpaḥ san tṛṇagomayādyaiḥ sūkṣmaiḥ krameṇa sandhukṣyamāṇo mahān bhavati sthiraśca bhavati | sarvaṃ ca paktuṃ śaknoti | tadvacchuddhasya śodhanenāntarāgniralpaḥ san peyādibhiḥ krameṇa gurubhirmahān sthiraḥ sarvapacaśca bhavati | nanu pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddha ityuktam | atra na jñāyate kā pradhānā śuddhiḥ| kā madhyā kāvareti | ato dvayorapi vamanavirecanayorvergasaṅkhyayā mānataḥ pravṛttadoṣadarśanāttaśca jaghanyetyādinā śuddhitrayasya lakṣaṇamucyate |
34.24
tatra jaghanye vamane catvāro vegā iṣṭā ācāryaiḥ | madhye vamane ṣaḍ vegāḥ | pravare vamane'ṣṭau vegāḥ | vireke tu jaghanye vegāḥ daśeṣṭāḥ | madhye vireke dviguṇā daśa viṃśatirvegā iṣṭāḥ | pravare tu vireke triguṇā daśa triṃśadvegā iṣṭāḥ | iti vamanavirecanayorvegasaṅkhyayā jaghanyamadhyapravaratvam | tathā jaghanyamadhyapravare vireke yathāsaṅkhyena prasthaḥ dviguṇaścaturguṇaśca syāditi sambandhaḥ |
34.25
anye punarācāryāḥ pittāvasānamutkṛṣṭaṃ vamanamāhuḥ | virekācca prasthaparimāṇenādharmāhuḥ | tena jaghanye vamane'rdhaprasthaḥ madhye prasthaḥ | pravare prasthau dvāviti | tathā kaphāntaṃ virekamāhuḥ | ta evamāhurādāveva kaphānte vireke pravaratvam | tatra vireke sapurīṣān dvitrān vegānapanīyāgyanmeyaṃ prasthādinā | vamane tu yat parimāṇaṃ pītaṃ tadapanīya meyam |
34.26
atha vamitavantaṃ vidhinā saṃsnehya saṃsvedya ca śva ayamāturo virecya iti rasaudanaṃ bhojayet | kiṃbhūtamityāha sujaramityādi | phalena dāḍimādināmlam | tato rasaudanaṃ bhuktvā rātrau sukhenāryānāsenoṣitaṃ prātarnirannaṃ śleṣmakāle dinasya prathamatribhāge gate koṣṭhaṃ mṛdvādibhedena vimajya vikalpya yathārhāmauṣadhamātrāṃ pāyayet pūrvoktenaiva vamanoktena maṅgalapūrveṇa vidhinā | akṛtavamanamāturaṃ virecanaṃ na pāyayet | krūrakoṣṭhamakṛtavamanameva virecanaṃ pāyayet | kuta evamityāha |
34.27
akṛtavamanasyetyādi | akṛtavamanasya snehādinā hṛdi śleṣmāvaśyameva bhavatīti | tena śleṣmaṇā upahataṃ virekauṣadhaṃ pītaṃ mukhena pratyāgacchati | athavā vakṣasi ruddhaṃ virekāya na paryāptaṃ bhavati | taikṣṇyāt paryāptamapi vā virekāya tathā viriktasya śleṣmā hṛdayāt kukṣāvadhassrasto grahaṇīṃ chādayitvā koṣṭhagauravaṃ pravāhikāṃ vāpādayati | krūrakoṣṭhasya tu vātakoṣṭhatvāt śleṣmā koṣṭhe na kiñcicchaknoti |
śleṣmakāle tvakṛtavamanoktadoṣāḥ śūlādhmānagauravāṇi vā kṛtvā chardikṣīṇe śleṣmaṇyaparāhṇe rātrau vā virecayet | tenānāvṛtamapi tulyam | chardiṃ ca punassañjanayati | aviriktasya tu śleṣmakāle ca
34.28
ya evākṛtavamanasya virecanena doṣa uktaḥ | sa eva kṛtavamanasyāpi śleṣmakālapītena | athavā śleṣmakālapītaṃ virecanaṃ śūlādīni kṛtvāgnibalāt kṣīṇe śleṣmaṇi sāyāhne rātrau vā virecayet | tenaiva śleṣmakālapītena virecanenānnādṛtamapi virecanaṃ tulyam | tenaitaduktaṃ bhavati | yad bhukte virecanaṃ pīyate tadannādṛtaṃ virecanaṃ kṣīṇe'nne sāyāhne rātrau vā virecayet | tadannādṛtaṃ punaśchardiṃ janayatīti śleṣmakālapītādviśeṣaḥ | yaḥ punaḥ pūrvamaviriktastasyāviriktasya śleṣmakālapītaṃ vamanaṃ sukhena svakāryaṃ karoti |
34.29
ko'yaṃ vibhajyetyuktaṃ, tatra na jñāyate katividhaḥ koṣṭhaḥ kīdṛśaścetyāha | koṣṭhastvityādi subodham | tathā yo'cchapeyasnehena trirātreṇa snihyati sa mṛdukoṣṭhaḥ | yaḥ saptarātreṇa snihyati sa krūraḥ | yaḥ pañcarātreṇa snihyati sa madhya iti lakṣaṇāntaram |
34.30
tatra kaṣāyatvādiyuktairdravyaiḥ pitte virecanaṃ yojyam | mūtrādibhiḥ śleṣmaṇi | snigdhatvādiyuktairvāte | subodham | anukaṇṭhayaṃstokamātraṃ piban | yathā ca vamane svedādīni krameṇa pravartante, tadvadvirecane vātādīni | kuto'yaṃ vamanavirecanayordoṣanirgame parasparaviparīta: krama ityāha | doṣāṇāmityādi | mukhena vamanamūrdhvabhāganaiṛtyādādaukaphaṃ nirharati | tataḥ pittam | paścādānilam | virecanaṃ vaiparītyādadhobhāganaiṛtyādādāvānilam | madhye pittam | antaṃ kapham | tatra ca punarante'nilamapatarpaṇāditi viśeṣam |
34.31
virecane ca vegāpravṛttāvuṣṇodakaṃ ca pānāya yojayet | jaṭharaṃ ca svedayet | dīptāgneḥ snigdhaśarīrasya bahudoṣasya cauṣadhenālpe doṣe pravṛtte naiva vā pravṛtte yogyaṃ divasaśeṣaṃ dṛṣṭvā balaṃ ca punarauṣadhamātrāṃ vidadhyāt | alpadoṣasyāpi dīptāgnitvādakṛtavireka eva bheṣaje jīrṇe bhūyo mātrāṃ vidadhyāt | alpadoṣasya punaryadyajīrṇa evauṣadhe punarauṣadhaṃ dīyate tato virecanātiyogamutpādayati |
34.32
athavā yasya saprayojanāya bhūya auṣadhamātrā na sambhavati | tasyānyedyudvitīyeṃ'hani deyaḥ | athavā adṛḍhasnehamabahusnigdhaṃ mātrāṃ daśarātrādūrdhvaṃ bhūyaḥ pāyayet | kīdṛśamupaskṛtadehaṃ snehādisaṃskṛtadehamityarthaḥ | kīdṛśo bhiṣak pāyayet | avahito'vahitagrahaṇaṃ pūrvoyogakāraṇatyāgārtham |
34.33
hriyā lajjayā striyo bhayena ca rājasamīpasthā lobhena ca vaṇijaḥ prāyo vegāghātaśīlā bhavanti | atasteṣāṃ vegadhāraṇena pravṛddhavātatvāt sadātustvaṃ durvirecyatvaṃ ca | atastānatisnigdhān kṛtvā śodhayet |
34.34
apicceti samuccaye | na kevalaṃ stryādīnevaivaṃ śodhayet | yāvadanyānapyevaṃ śodhayet | kānityāha | akāletyādi | akāle aprāpte'tikrānte kāle nirhārādayo yeṣāṃ te tathoktāḥ | nirhāro mūtrādyutsargaḥ | vihāraścaṅkramaṇādiḥ| āhāraḥ prasiddhaḥ | teṣāṃ stryādīnāṃ kriyāvidhiḥ snehavyāpatsiddhāvadhyāye kalpasthāna upadekṣyate |
34.35
tatretyādinā virecanasyāsamyagyogayogātiyogānāṃ lakṣaṇamāha | asamyagyogo virecanasyāyogaḥ | tena kukṣyaviśudhyādīnāṃ mūtrasaṅgāntānāmudbhavaḥ | samyagyogādvirecanasādhyasya vyādherupaśamaḥ | svasthasyāpyayogādivyādhīnāṃ vaiparītyaṃ kukṣiśuddhirucivaktravaiśadyādikaṃ bhavati | virecanātiyogāttu doṣapravṛttyanantaraṃ doṣarahitasya kevalasyodakasya raktasya vā medomāṃsadhāvanatulyasya kṛṣṇasya vā pravṛttiḥ | parikartikādayo vamanātiyogoktāśca kṣāmatāmlarakṣayādayo vyādhayo jāyante |
34.36
enaṃ puruṣaṃ yogena yathoktalakṣaṇena viriktaṃ vamanoktena vidhinopacaret | atra dhūmo varjya iti viśeṣaḥ | yacca vamitasya peyādyannagaṇopayogakrameṇa prakṛtibhojanāgamanamuktaṃ tadviriktasyāpi vidheyam | bhavati cātreti gadyabandhopasaṃhāre rītiḥ |
34.38
hyastane'nne jīrṇe vamanaṃ deyam | śleṣmaṇi ca jīrṇe virecanam | tenaitaduktaṃ bhavati | vamanaṃ jīrṇe'nne hyastane deyaṃ, śleṣmaṇi ca sthita eva deyam | virecanaṃ punaranne śleṣmaṇi ca jīrṇe deyamiti | vamanāya virecanāya ca pītauṣadhaṃ mandāgnimasaṃśuddhamapravṛttadoṣamakṣāmaṃ doṣairduṣṭairhīnabalamadṛṣṭajīrṇauṣadhalakṣaṇaṃ ca taṃ tadaharlaṅghayet ā jīrṇaliṅgāt | etāvatā hi snehotkleśādibhirānuro na bādhyate|
34.40
saṃśodhanetyādinā prasaṅgena yathoktasya peyādikramasya viṣayaṃ darśayati | tatra saṃśodhane pravṛtte yasya pittaśleṣmāṇau alpau kṣutau dehāvasthitau | yaśca svabhāvena madyapo yaśca prakṛtyā vātapaittikastān peyāṃ na pāyayet | teṣāṃ hi tarpaṇādikramo hitaḥ | peyāsthāne tarpaṇā deyā ityarthaḥ | tarpaṇā lājasaktavaḥ |
34.41
tathā vaidyo vamanasya pākāvasthāṃ na pratipālayet | ayoge śīghrameva pratikriyāṃ kuryādityarthaḥ | virecane tu pākāvasthāṃ pratipālayedeva | kuta ityāha | apakamityādi | subodham |
34.42
ūrdhvarecanaṃ vamanaṃ yuktaṃ sadyadā kenacit kāraṇena vaiparītyena virecanatayā jāyate | tathādhorecanaṃ virecanaṃ yadā kutaścinnimittādvaiparītyena vamanatvena jāyate tadā virecanena vaiparītyācchardayataḥ uṣṇena vāriṇā pādau siñcet | śītena cordhvāṅgaṃ siñcet yadā tu vamane vaiparī tyādvirekastadā viricyataḥ pūrvaviparītaṃ kārye pādau śītodakena siñceduṣṇodakena cordhvāṅgamityarthaḥ |
34.43
daurbalyādiyukto doṣapākena yaḥ svayaṃ viricyate | taṃ bhedanīyairāhārairupapādayet | na tasmai virecanamauṣadhaṃ deyaṃ nāpi stambhanamityarthaḥ |
34.44
durbalaḥ san pūrve śuddhaḥ tathālyadoṣastathā kṛśaḥ tathā mṛdvādiviśeṣeṇāparijñātakoṣṭhaḥ sa mṛdvalpaṃ cauṣadhaṃ pibet yatastadauṣadhaṃ prayojanāpekṣāyāmasamṛdanekavāraṃ pītaṃ varaṃ | na tvanyathā sakṛt saṃśayāvahaṃ pītaṃ varamatiyogabhayāt |
34.45
tathā durbalasya calān doṣān bahūn prabhūtān sataḥ stokaṃ stokaṃ kṛtvā mṛdubhirdravyairharet punaḥpunaḥ | tāṃstu durbalasya calān doṣānalpān sataḥ anirhṛtāneva śamanaiḥ śamayet | yataste doṣā vahavaḥ pracalitā enamāturamanirhṛtāḥ mantāściraṃ vyādhibhiḥ kleśayanti | hanyureva vā |
34.46
mandāgniṃ puruṣaṃ śodhanaprasaṅge sati sakṣāraiśca ghṛtairyathoktaiḥ sandhukṣitāgniṃ vijitaśleṣmāṇaṃ ca śodhayet | tathā krūrakoṣṭhaṃ salavaṇairghṛtaiḥ sandhukṣitāgniṃ vijitavātaṃ ca śodhayet |
34.48
rūkṣatvādiyuktānāṃ virecanaṃ bhaiṣajyamavirecyaiva jarāṃ yāti | atasteṣāṃ prathamaṃ bastiṃ datvā snigdhaṃ virecanaṃ deyam | athavā teṣāṃ tīkṣṇābhiḥ phalavartibhiḥ kiñcit purīṣaṃ nirhṛtya snigdhaṃ virecanaṃ deyamiti sambandhaḥ | yataḥ phalavartibhirbastinā vā pravṛttaṃ malaṃ snigdho virekaḥ sukhaṃ nirharet |
34.49
viṣādimataḥ kāmalāyārtāṃśca nātisnigdhān viśodhayet | stokasnigdhān viśodhayedityarthaḥ |
34.50
etān sarvān viśodhyavyādhyārtān snehavirecanaiḥ śodhayet | snehabhāvitadehān vā rūkṣaireva virecanaiḥ śodhayet | snehabhāvitadehā yeṣāṃ sañcitasnehasaṃskāro dehasya vidyate |
34.51
tathā vamanādīnāṃ vamanavirecanārathāpanānuvāsanaśirovirecanānāmantare'ntare madhye madhye snehasvedau prayuñjīta | ante ca balārthaṃ snehamupayuñjīta | kutaḥ kimarthaṃ snehasvedau yuñjītetyāha |
34.52
ūṣetyādi | yathā vāsasaḥ ūṣādibhirutkleśya malo driyate | tadvadvapuṣaḥ snehādibhirhiyata iti sambandhaḥ | ūṣā syāt kṣāramṛttikā |
34.53
anyacca snehasvedāvanabhyasya yastu saṃśodhanaṃ kuryāt tasya śarīraṃ dīryate naśyati | yathā śuṣkaṃ dārvānamane |
34.55
virecanaṃ nirūho vā yat sukhaṃ kṣiprādiyogena kṛtsnaṃ doṣaṃ nirasyati tattīkṣṇamucyate | nanu tīkṣṇatvaṃ kathaṃ yātītyāha |
34.57
jalāgnītyādi | jalādibhiraspṛṣṭaṃ yogye deśe kāle ca jātaṃ guṇaiśca pūrṇaṃ tulyavīryaiḥ sādhu bhāvita bheṣajaṃ tīkṣṇatvaṃ yātīti sambandhaḥ | ato yathoktaistīkṣṇalakṣaṇairviparyaye sati mandaṃ jñeyam | taikṣṇyahetuviparyayācca bheṣajaṃ mandatāṃ prapadyate | sukhaṃ kṣipramityādi tīkṣṇalakṣaṇaṃ sarvamapi | jalāgnyaspṛṣṭādistaikṣṇyahetustayorvaiparītye madhyam | trividhabheṣajaviṣayapradarśanaprasaṅgenocyate |
34.58
tīkṣṇa ityādi | yo vyādhiḥ svanidānoktairlakṣaṇaiḥ sampūrṇaḥ sa tīkṣṇaḥ | yo madhyalakṣaṇaḥ sa madhyo vyādhiḥ | svalpalakṣaṇo mṛduriti | tatra tīkṣṇavyādhestīkṣṇamauṣadhaṃ deyam | madhyaṃ madhyasya | mṛdurmṛdoriti | etaccāturabalāpekṣayā yojyam | tanataduktaṃ bhavati | svalpabalasya tīkṣṇavyādherapi tīkṣṇaṃ na yojyamiti sarvatra vyabhicāraḥ |
34.59
tathā vamanaṃ bhavatu vireko vā bhavatu yadyasya sātmyamāhārarūpeṇābhyastaṃ tadvamanāya virecanāya vā na yojyam | yataḥ sātmībhūtaṃ dravyaṃ malānapravartyaiva jīryati |
34.60
tacca śodhanaṃ śāstroktena vidhānenāvahitaḥ pibet | yatastasya śodhanasya vibhraṃśo viparītā sevā viṣavat | samyagyogaśca yasyāmṛtopamaḥ | nanu kadācidupekṣya ityata āha | kāle'vaśyaṃ prayovyañca vyādhibhayāt | upasaṃharannāha|
34.61
buddhiprasādamityādi | saṃśodhanaṃ samyak sādhukṛtvā upāsyamānamāsevyamānaṃ buddhiprasādādikaṃ karoti | itisaptaviṃśo'dhyāyaḥ ||
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit