Ashtangasamgraha 8
Śaśilekhā 8
- Language
- Sanskrit
8.77
ikṣurasavargo dravaprasaṅgenocyate | ikṣo rasaḥ sarattvādiguṇayuktaḥ bṛṃhaṇo vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ pavanajidvātanāśanaḥ | bhukte bhuktamātre pīto vātaprakopanaḥ ||
sa ca rasaḥ agre ikṣoḥ prānte jātaḥ | salavaṇaḥ īṣallavaṇaḥ dantapīḍito yantrakālādyanupahatatvāt guṇaiḥ śarkarayā samaḥ ||
8.78
yastu yāntriko yantrapīḍito mūlādimiśrapīḍanāt malasaṅkarāt vaikṛtyaṃ prāpnotyato'sau yāntriko vidāhī viṣṭambhakaraśca | jantujagdhaḥ krimibhakṣitaḥ vidāhī saumyabhāvavidahanaśīlaḥ | hetunirdeśo hetvabhāvāt kāryābhāvapratipādanārthaḥ raktapitte ca viśiṣṭe viśeṣeṇa vidahanaśīlasyāpi prayogo na viruddhaḥ ||
8.80
tatra cekṣuraseṣu madhye pauṇḍrakaḥ śaityena prasannatvena mādhuryeṇa ca śreṣṭhaḥ sarvekṣurasebhyaḥ | tamanu vāṃśikaḥ śaityādibhiḥ pauṇḍrakāddhīno vāṃśika ityarthaḥ | śātaparvakādayaśca rasāḥ kramāduttarottaraṃ śaityādibhirhīnāḥ | te ca śātaparvakādayaḥ īṣatkṣāratvena yuktāḥ īṣat kaṣāyaraptā īṣadūṣṇavīryāḥ kiñcidvidāhinaśca ||
8.82
phāṇitaṃ śradvaguḍībhūtamicurasaḥ | tat gurvabhiṣyandi tridoṣasañcayakṛt mūtrasaṃśodhanaṃ mūtramativāhayati | guḍaḥ saṃskāravaśena nirmalaḥ nātiśleṣmakara īṣatśleṣmakara ityarthaḥ tathā mūtraṃ śakṛcca sṛjati vahiḥ kṣipati tathā aparaḥ adhautaḥ prabhūtān krimyādīn karotītyupacārāt sa evoktaḥ | sa eva ca guḍaḥ purāṇo hṛdyaḥ śarīrasya ca pathyaḥ | navastu kaphamagnisādaṃ ca karoti ||
8.84
matsyaṇḍikādayastrayo vṛṣyatvādiyuktāḥ krameṇa | pūrvasmāduttaro vṛṣyatvādibhiratiśayena yuktaḥ| matsyaṇḍikā guḍā nirmalāḥ prasiddhāśca loke | tato'pi saṃskāreṇa guṇaiścādhikaḥ khaṇḍaḥ | tato'pi sitā śarkarā | yāpaśarkarā tu tadguṇā matsyaṇḍikādiguṇā tiktamadhurakaṣāyaraptā ca yāṣaśarkarā loke yavāśarkareti prasiddhā | kecit bruvanti durālabhārasena sā kriyata iti | etā anyāśca kāścana sarvāḥ śarkarāḥ dāhārināśānāḥ ||
vargāthaṃ nirdhārayati |
8.85
ikṣuvikārāṇāṃ madhye śarkarā śreṣṭhā | phāṇitamaśreṣṭhaṃ iti |
8.93
śarkarāyānisaprasaṅgena madhuno'pi guṇā ucyante | madhu mākṣikaṃ vātalaṃ cakṣuṣaśca pathyam | cchedi vicchedi yattaikṣṇyāddehe piṇḍitān bhāvān cchinatti vibhajati tṛḍādīṃśca nāśayati | vraṇānāṃ śodhanaṃ tat yat pūyapaicchilyādiprerakam | sandhānaṃ tat | yat dvau vraṇoṣṭhāvekīkaroti| ropaṇaṃ prasiddham | tathā madhu rūkṣam | rasena ca kaṣāyamadhuram asya ca sarvātmakasyāpi kāraṇaviśeṣāt prabhāvādrā'numīyate vātalatvādiyogaḥ | tattulyā madhusamā guṇairmadhuśarkarā | tacca madhu uṣṇaṃ nihanti mārayati | uṣṇārtaṃ ca puruṣaṃ mārayati | ata ucyate viṣānvayatvena | kuto viṣānvayatvaṃ madhunaḥ ata āha viṣapuṣpebhyo'pi yato madhu kurvanti tatkṛtaḥ | na kevalamanyapuṣpebhyaḥ ityapiśabdasyārthaḥ | yadvāsmācca bhramarādayaḥ svayaṃ śarīreṇaiva saviṣā madhu kurvantyataḥ uṣṇādiyuktaṃ mārayati | tacca madhu pracchardane vamane nirūhe ca uṣṇamapi na nivāryate | yataḥapakramāccaiva prayuktaṃ nivartate punarāgacchati | gurutvādito hetoḥ śarīre cālpaṃ pathyam | tathā ca madhunaḥ ajīrṇādanyat kaṣṭatamaṃ na vidyate | kutaḥ yato viruddhopakramatvādviṣavannaraṃ nāśayati | ajīrṇehyuṣṇodakapānādikaṃ vihitam | tacca madhuno viruddham | atha ca śītā kriyā kriyate | sā hyajīrṇe'pyapathyā | ata upakramavirodhaḥ tacca madhu nānādravyasvarūpatvādatyarthaṃ yogavāhitvena yuktam | tenaitaduktaṃ bhavati sarvāḥ śaktayaḥ prasevakavattatra sthitāḥ kevalaṃ yā yā śaktiḥ sadṛśī saṃyogidravye śaktiṃ sahāyabhūtāmāsādayati sā sā tāmatiśayenā'bhivyanakti | etadeva hi yogavāhitvaṃ yat svaguṇaparityāgenāśena sādṛśyāt parasya ca śaktiparipūrṇam | ata eva kāraṇādṛṣṭairyogairyuktaṃ madhu vṛṣyatāṃ yāti | etāvatā hi vṛṣyayogasya tu śaktiḥ tena paripūritā bhavati | bhramarādibhiśca kṛtaṃ madhu yathottaraṃ śreṣṭham | yadyasmāduttaraṃ tatttasmācchreṣṭhamiti | jīrṇe purāṇaṃ madhu śreṣṭham | teṣu bhramarādiṣu madhye dve evāntye kṣaudraṃ mākṣikaṃ ca pathyatvādupayojayet | iti ikṣuvargaḥ ||
8.96
dravatvāttailamucyate | tailaṃ svayonivat | sarve tailaṃ svakāraṇasamaguṇam | tatra taileṣu madhye mukhyaṃ tilodbhavaṃ tīkṣṇam | vyavāyi vyāptiśīlam | yaddehaṃ vyāpya pākaṃ yāti | tvagdoṣakṛt pānābhyāsena tvacaṃ dūṣayati | yaistu tvagdoṣaharamityuktaṃ tairvātādike abhyaṅgena | athavā tvagdoṣaṃ kṛntatīti tvagdoṣakṛditi | kṛti cchedana ityasya dhātoḥ prayogaḥ cakṣuṣyañcāhitam | sūkṣmasrotaḥpraveśi | uṣṇavīryam | tilodbhavatvāt śleṣmakaratvaṃ prāptamata ucyate kaphakṛnna ceti | saṃskāravaśāt kṛśasya bṛṃhaṇāyālaṃ paryāptam | sthūlānāṃ ca karśanāya | athavā kevalamapi yenaiva hetunā srotaḥśodhakatvādinā kṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālaṃ paryāptam | tenaiva hetunā sthūlānāṃ karśanāyeti na kaścidvirodhaḥ | asyaiva ca pakṣasya yuktatvaṃ saṃskārāt sarvarogajiditi svayaṃ pāṭhāt | viśaṃ purīṣaṃ badhnāti grathayatīti baddhaviṭkam | saṃskāraṃ pratirogaṃ viśiṣṭamāśritya sarvarogajit | tailaprayogānitihāsarūpeṇa kathayati tailaprayogādityādinā | daityādhipatayaḥ purā yuddhe'tibalāḥ jarādirahitāścā'san ||
8.97
airaṇḍaṃ tailaṃ tu īṣattiktakaṭukaṃ rasena madhuraṃ vardhmādīn jayet kaṭyādisthitau tu rukchophau nāśayati ||
8.98
lohitairaṇḍatailamatiśayena taikṣṇyādiyuktam ||
umātailaṃ kusumbhatailaṃ coṣṇavīrye tvagdoṣaṃ ca karoti pittaśleṣmāṇau ca ||
8.101
dantyādijaṃ tailaṃ taikṣṇyādiguṇayuktam | rakṣoghnaṃ sārṣapam | saralādīnāṃ sāraśabdena sambandhaḥ ||
karañjanimbatailayostu kaṭutvāpavādaḥ tiktatvam | nātyantoṣṇavīrye ceme ||
8.102
saralakāṣṭhasārajaṃ tailaṃ kaṣāyādirasaṃ vraṇaśodhanañca atra kaṣāyatiktatvaṃ vraṇaśodhanatvaṃ cādhikam ||
8.103
tuvarāruṣkaratailyostaikṣṇyādyatiśayaḥ | arthāḥkrimikuṣṭhanāśane cātiśayaḥ | ūrdhvādhovirecanaṃ vamanavirecanābhyāṃ doṣanirharaṇam | tenādhike ||
8.104
akṣātimuktakāditailaṃ vātapittaharatvādiyuktam | akṣaṃ vibhītakam | atimuktakaṃ mādhavīphalam ||
8.105
śrīparṇīkiṃśukatailaṃ pittaśleṣmaśamanam | śrīparṇī kāśmaryai | kiṃśukaḥ palāśaḥ ||
teṣu ca taileṣu madhye tilatailaṃ pathyatvenātiśreṣṭham tadviparītaṃ kausumbham ||
8.106
snehaprasaṅgenedamapyucyate | vasā nāma tanumedarūpaṃ śuddhamāṃsasnehaḥ | majjā ca dhātuḥ | tau vātaṃ nāśayataḥ | balapittakaphāṃśca kurutaḥ | yasya prāṇinaḥ sambandhinau tanmāṃsasadṛśasvarūpau ca | medo'pi vasāmajñoḥ sadṛśam ||
8.108
kullukyādīnāṃ caturṇāṃ vasāḥ svavargeṣu krameṇa matsyamahāmṛgāpsaravikireṣu pathyatvena śreṣṭhāstadvat svavargeṣu madhye kumbhīrādivasā aśreṣṭhāḥ ||
śāgvādīnāṃ madhye cchāgaṃ medaḥ śreṣṭham | ye śākhāḥ prāyo bhuñjate te śāgvādāḥ | na tu bhuvi tṛṇādi svabhāvenaiva | iti tailabargaḥ ||
8.112
madyamucyate | sarvaṃ madyaṃ dīpannādiguṇayuktam | tuṣṭirmanaḥparitoṣaḥ | puṣṭiḥ śarīrapoṣaḥ | naṣṭanidrasya cātinidrasya cā'hāraviśeṣādvaiparītyaṃ karoti | prabhāvādvā | evaṃ kṛśasthūlayorapi yuktyā mātrādikayā pītamevaṅguṇam | ayuktyā vipasadṛśam | sā ca yuktirmadātyayacikitsite vakṣyamāṇā | ācaraṇaṃ vā | tatra sarvaṃ madyaṃ navamanatītasaṃvatsaraṃ guru tridoṣakaraṃ ca| keṣāṃ cijjātānāṃ katipayadivasaparivāso navatvam | krameṇa ca tannāśaḥ | jīrṇe purāṇametadviparītam | tadya madyamuṣṇopacāreṇa na peyam | uṣṇaṃ vedmāhārādikamupacāraṃ yasyeti | kṛtavirecanena cādoṣasāmyānna peyam | atitaikṣṇyamārdavādiyuktaṃ ca na peyam | vyāpannaṃ deśakālādyupahatam ||
anantaraṃ madyaviśeṣā ucyante |
8.113
surā gulmādināśinī medoraktādikarī ca | surā piṣṭakṛtā ghanā śvetā ||
8.114
vāruṇī nāma surā tadguṇā anantaroktasurāsamaguṇā | iyaṃ tu laghvī tīkṣṇā ca | śūlādīṃśca nihanti | vivandhaḥ srotasa upalepena doṣādīnāmavahanam ||
8.116
jagalo vāruṇyāḥ surāyā adhobhāgo ghanaḥ śūlapravāhikādiharaḥ | pravāhikā nistānikā | āṭopo jaṭhare vāyunā niścalena saśabdaṃ pūraṇam | tathā pācanaḥ saṅgrahaṇī rūkṣaśca | medako nāma jagalasyādhobhāgo guṇairjagalavadvijñeyaḥ | bakkaso nāma pānīyena madyakalkapīḍano hṛtasāratvādviṣṭambhī tridoṣakopanaśca ||
8.118
vibhītakasya surā atitīvraṃ madaṃ na janayati | laghvī pathyā | vraṇādiṣu cātyarthaṃ na viruddhā | yavasurā viṣṭambhakarī gurvī rūkṣā tridoṣakarā ca | kauhalī surā bṛṃhaṇī gurvī ca | madhūlakaḥ śleṣmakaraḥ | sarve madyamasañjātaṃ madhūlaka iti smṛtaḥ ||
8.119
ariṣṭasandhānamucyate | sa hi yairyadravyaiḥ siddhasteṣāṃ guṇānanugacchati | sarveśca dīpanatvādibhirmadyaguṇairadhikaḥ | grahaṇyādikāṃśca rogānnāśayati | kaṣāyakaṭuraso vātakaraśca|
8.121
mārdvīkaṃ drākṣārasaṃ lekhanatvādiyuktaṃ | pittamanilaṃ cānyamadyāpekṣayā svalpaṃ karoti | pāṇḍvādināśanaṃ ca | yo'titaikṣṇyācchleṣmādikaṃ vicchinatti sa lekhanaḥ | khārjūramadyaṃ mārdvīkaguṇairūnama | vātalaṃ guru ca ||
8.123
śarkarayā kṛtaṃ madyaṃ surabhitvādiyuktam | śīdhurvātapittakaraḥ | snehavikārān śleṣmavikārāṃśca nāśayati | śīdhurapakkekṣurasakṛtaḥ pakkekṣurasakṛtaśca | tatra śīdhuṣu madhye pakvaraso medaḥprabhṛtīnāṃ nāśanaḥ śreṣṭhaśca ||
8.126
madhvāsavo mādhavako nāma madyaviśeṣaḥ | cchedi tīkṣṇo mohādighnaśca | surāsavo nāmotkaṭamadaḥ | madhurastīkṣṇo vātaghnaśca | maireyo madhuratvādiyuktaḥ | maireyaḥ kodravaiḥ saha jāyate | dhātakyāsuto jīrṇaḥ purāṇaḥ rūkṣo rucyo'gnidīpanaśca na tvevaṃ navaḥ | drākṣāsavo madhusamo mākṣikasamaḥ | ayaṃ cātyarthadīpanaḥ | mṛdvīkekṣurasābhyāṃ kṛtasandhānāsavo guṇairmāddhīkasamaḥ ||
samāsāt saṅkṣepataḥ āsavaguṇā ucyante yaḥ kaścidāsavaḥ sa sarvo hṛdyo vātalaḥ sauṣadhaguṇaśca | āsavo yo draveṇa śuktamāmṛtya kriyate ||
8.128
drākṣādayaḥ pañcottamā madyākarā madyayonayaḥ | etadvarjitamanyanmadyapratirūpakam | ākarasaṅkarācca madyaṃ guṇairdīpana tvādibhiryathodbhūtaṃ vidyāt | udbhūtasya guṇānanuvartata ityarthaḥ | tenaitaduktaṃ bhavati | dvimadyākaramiśrībhāvajātaṃ madyamudbhūtenādhikenā'karadravyeṇa samānaguṇam | yo hyākarasaṃyoge'dhiko bhavati tadguṇaṃ madyamityarthaḥ ||
8.129
śuktaṃ raktapittakaphānkliedayati | vātaṃ cānulomayati | vidāhitvādiguṇayuktañca ||
8.130
guḍādiśuktānāṃ yathottaraṃ laghutvaṃ vijñeyam | guḍakṛtācchuktādikṣuśuktaṃ laghu | ikṣuśuktādanyanmadyaśuktaṃ laghu | sarvamadyaśuktācca mārddhīkaśuktaṃ laghu | anye tu bruvate | guḍamadyaśuktādikṣumadyaśuktaṃ laghu | ikṣumadyaśuktānmārddhīkamadyaśuktamiti | pūrvastu pakṣo yukta iti nirṇītaḥ | tathā dhātakīguḍatoyādikāraṇamadyaśuktayorityuktam | kandādikañca tadāsrutaṃ guḍaśuktādyāsutaṃ tadvadvidyāt | āsavanaśuktasamānaguṇaṃ jānīyādityarthaḥ | śāṇḍākī ca śākānyāsrutya kriyate yā sā cānyaccāpyanuktamāsutamāsavanaśuktaguṇam | kālenāmlaṃ saṅkucyaṃ laghu ca kālāmrlaṃ nāma ||
8.132
dhānyāmlaṃ kāñjikaṃ bheditvādiyuktam | uṣṇavīryam | svabhāvenaiva sparśaśītalam | vyāyāmādinā tāntatvaṃ śramaḥ| nirvyāyāmādereva tāntatvaṃ klamaḥ | āsthāpanaṃ vātanāśāya netreṇa dravyasya gudapraṇidhānam ||
8.134
sauvīrakatuṣodake dhānyāmlaguṇayukte | krimyādināśane ca | sauvīrakatuṣodake krameṇānupūrvyā vituṣaiḥ satuṣaiśca yavairvidyāt | tenaitaduktaṃ bhavati | sauvīrakaṃ yannistuṣairyavaiḥ kriyate | tuṣodakaṃ yatsataṣaiḥ kriyate || iti madyavavargaḥ |
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit