Ashtangasamgraha 8.93
Śaśilekhā 8.93
- Language
- Sanskrit
8.93
śarkarāyānisaprasaṅgena madhuno'pi guṇā ucyante | madhu mākṣikaṃ vātalaṃ cakṣuṣaśca pathyam | cchedi vicchedi yattaikṣṇyāddehe piṇḍitān bhāvān cchinatti vibhajati tṛḍādīṃśca nāśayati | vraṇānāṃ śodhanaṃ tat yat pūyapaicchilyādiprerakam | sandhānaṃ tat | yat dvau vraṇoṣṭhāvekīkaroti| ropaṇaṃ prasiddham | tathā madhu rūkṣam | rasena ca kaṣāyamadhuram asya ca sarvātmakasyāpi kāraṇaviśeṣāt prabhāvādrā'numīyate vātalatvādiyogaḥ | tattulyā madhusamā guṇairmadhuśarkarā | tacca madhu uṣṇaṃ nihanti mārayati | uṣṇārtaṃ ca puruṣaṃ mārayati | ata ucyate viṣānvayatvena | kuto viṣānvayatvaṃ madhunaḥ ata āha viṣapuṣpebhyo'pi yato madhu kurvanti tatkṛtaḥ | na kevalamanyapuṣpebhyaḥ ityapiśabdasyārthaḥ | yadvāsmācca bhramarādayaḥ svayaṃ śarīreṇaiva saviṣā madhu kurvantyataḥ uṣṇādiyuktaṃ mārayati | tacca madhu pracchardane vamane nirūhe ca uṣṇamapi na nivāryate | yataḥapakramāccaiva prayuktaṃ nivartate punarāgacchati | gurutvādito hetoḥ śarīre cālpaṃ pathyam | tathā ca madhunaḥ ajīrṇādanyat kaṣṭatamaṃ na vidyate | kutaḥ yato viruddhopakramatvādviṣavannaraṃ nāśayati | ajīrṇehyuṣṇodakapānādikaṃ vihitam | tacca madhuno viruddham | atha ca śītā kriyā kriyate | sā hyajīrṇe'pyapathyā | ata upakramavirodhaḥ tacca madhu nānādravyasvarūpatvādatyarthaṃ yogavāhitvena yuktam | tenaitaduktaṃ bhavati sarvāḥ śaktayaḥ prasevakavattatra sthitāḥ kevalaṃ yā yā śaktiḥ sadṛśī saṃyogidravye śaktiṃ sahāyabhūtāmāsādayati sā sā tāmatiśayenā'bhivyanakti | etadeva hi yogavāhitvaṃ yat svaguṇaparityāgenāśena sādṛśyāt parasya ca śaktiparipūrṇam | ata eva kāraṇādṛṣṭairyogairyuktaṃ madhu vṛṣyatāṃ yāti | etāvatā hi vṛṣyayogasya tu śaktiḥ tena paripūritā bhavati | bhramarādibhiśca kṛtaṃ madhu yathottaraṃ śreṣṭham | yadyasmāduttaraṃ tatttasmācchreṣṭhamiti | jīrṇe purāṇaṃ madhu śreṣṭham | teṣu bhramarādiṣu madhye dve evāntye kṣaudraṃ mākṣikaṃ ca pathyatvādupayojayet | iti ikṣuvargaḥ ||
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit