Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1.1.1.2.5
Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) 1.1.1.2.5
- Language
- Sanskrit
1.1.1.2.5
ataḥ śabdo+adhikāraprāgavadhyupadarśakaḥ, ata ūrdhvaṃ yadupadekṣyāmo dīrghañjīvitīyaṃ taditi; yadi vā hetau, yena brahmādipraṇītāyurvedatantrāṇāmuktena nyāyenotsambandhatvamiva, ato hetordīrghañjīvitīyaṃ vyākhyāsyāma iti yojanīyam| dīrghañjīvitīyamityatra dīrghañjīvitaśabdo+asminnastīti matvarthe “adhyāyānuvākayorluk ca” (pā. a. 5/2/60) iti chapratyayaḥ| yadi vā dīrghañjīvitaśabdamadhikṛtya kṛto grantho+adhyāyarūpastantrarūpo vā, ityasyāṃ vivakṣāyām “adhikṛtya kṛte granthe” (pā. a. 4/3/87) ityadhikārāt “śiśukrandayamasabha” (pā. a. 4/3/88) ityādinā chaḥ| evamanyatrāpyevañjātīye mantavyam| atra ca satyapi śabdāntare dīrghañjīvitaśabdenaiva sañjñā kṛtā, dīrghañjīvitaśabdasyaiva pravacanādau niveśāt praśastatvācca| ‘dīrghañjīvitaśabdo+asminnasti’ iti, dīrghañjīvitaśabdamadhikṛtya kṛto vā, ityanayā vyutpattyā dīrghañjīvitīyaśabdastantre+adhyāye ca pravartanīyaḥ| tena dīrghañjīvitīyaṃ vyākhyāsyāma ityanena tantraṃ prati vyākhyānapratijñā labdhā bhavati, punardīrghañjīvitīyamiti padamāvartyādhyāyapadasamabhivyāhṛtamadhyāyavyākhyānapratijñāṃ lambhayati| dṛṣṭaṃ cāvṛtya padasya yojanaṃ, yathā- apāmārgataṇḍulīye “gaurave śirasaḥ śūle pīnase” (sū. a. 2) ityādau ‘śirasa’ iti padaṃ ‘gaurave’ ityanena yujyate, āvṛtya ‘śūle’ ityanena ca| ataśca yaducyate- akṛtatantrapratijñasyādhyāyapratijñā ūnakāyamāneti, tannirastaṃ bhavati| yadi vā, adhyāyapratijñaivāstu, tayaiva tantrapratijñā+apyarthalabdhaiva, na hyadhyāyastantravyatiriktaḥ, tenāvayavavyākhyāne tantrasyāpyavayavino vyākhyā bhavatyeva;