Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1.3: [Sūtrasthāna adhyāya 3 (3 of 120)]
Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) 1.3
- Language
- Sanskrit
Contents
[Sūtrasthāna adhyāya 3 (3 of 120)]
1.3.1.1
dvividhaṃ hi bheṣajamantaḥparimārjanaṃ bahiḥparimārjanaṃ ca; tatrāpāmārgataṇḍulīyena pañcakarmayavāgūrūpamantaḥparimārjanamabhidhāyāvaśiṣṭaṃ bahiḥparimārjanaṃ pralepādyāragvadhīyenāha- athāta āragvadhīyamityādi| yadyapi kuṣṭhacikitsitaṃ pṛthageva cikitsāsthāne bhaviṣyati, tatraiva cāvasaraprāptā ete āragvadhādayo vaktumucitāḥ; tathā+apīha pṛthak kuṣṭhayogānāmabhidhānena kuṣṭhasyānubandhitvena ca mahārogatvaṃ khyāpayati; abhyarhito hyarthaḥ punaḥ punarabhidhīyate| iyaṃ ca kuṣṭhacikitsā+a+anāgatāvekṣaṇatantrayuktyā nidānasthāne hetulakṣaṇādibhirlakṣitaṃ kuṣṭhamuddiśyoktā; tenālakṣitasya cikitsā+abhidhīyamānā+ajñātaviṣayatvena na yujyata iti yaducyate tannirastaṃ bhavati| yadyapi rājayakṣmaprabhṛtayo+api mahārogāḥ santi, tathā+api na te bhūribahiḥparimārjanaviṣayā yathā kuṣṭhamiti kuṣṭhaviṣayā eva bahiḥparimārjanayogā abhidhīyante| kuṣṭhaharabahiḥparimārjanopodghātena ca vātāpahāḥ “kolaṃ kulatthā” ityādayo+abhidhāsyante| kiñca kuṣṭhaharabahiḥparimārjanaprayogāṇāmidaṃ svarūpaṃ yacchodhanānantaraṃ prayujyamānāḥ siddhibhājo bhavanti; yaduktaṃ- “ye lepāḥ kuṣṭhānāṃ prayujyante nirhṛtāsradoṣāṇām| saṃśodhitāśayānāṃ sadyaḥ siddhirbhavetteṣām” (ci.a.7) iti; tat pūrvādhyāye saṃśodhanamabhidhāyeha kuṣṭhaprayogānavasaraprāptānabhidadhatā+a+acāryeṇa sādhu granthaniveśaḥ kṛtaḥ| yadyapi ca “khadiraḥ kuṣṭhaharāṇām” (sū.a.25) iti vacanena khadiraḥ kuṣṭhaharabheṣajeṣu pradhānaṃ, tathā+api khadiraṃ parityajyāragvadhamādāvupadiśati, kuṣṭhaharabahiḥparimārjanabheṣajeṣvāragvadhasyaiva pradhānatvakhyāpanārtham||1-2||
1.3.2.1
tāneva kuṣṭhaharayogānāha- āragvadha ityādi| śryāhvo ‘navanītakhoṭiḥ’ iti prasiddhaḥ| granthiśca bhaurja iti bhūrjapatragranthiḥ| salomaśo dhātukāsīsam| phaṇijjhakaḥ parṇāsabhedaḥ| sumanaḥpravālā jātīpallavāḥ| nikumbho dantī| ālaṃ haritālam| ardharūpairiti ardhaślokaiḥ| gopittapītā iti pītagopittāḥ, mayūravyaṃsakāditvena pūrvanipātaniyamāt; yadi vā gopittabhāvanayā pītavarṇā gopittapītāḥ| paramatyarthaṃ siddhāḥ; yadyapi sarvaprayogā maharṣipraṇītāḥ svaviṣaye siddhāstathā+apīha bahūnāṃ duścikitsyānāṃ rogāṇāmāśuharaṇāt paraṃ siddhā ityucyante| cūrṇāni ca pradehāśca cūrṇapradehāḥ; yadi vā cūrṇīkṛtānāṃ pradehāścūrṇapradehā; pradeho lepaḥ, pradehatākaraṇaṃ caiṣāṃ yogānāṃ kuṣṭhaharagomūtragopittādinā boddhavyam| sureśaluptam indraluptam| kuṣṭhagrahaṇena labdhānāmapi kiṭibhadadrupāmādīnāṃ punarabhidhānaṃ prayogāṇāṃ viśeṣeṇa taddharaṇaśaktikhyāpanārtham| tumburu svanāmaprasiddham| vanyaṃ kaivartamustakam| caṇḍā corapuṣpī| prathamamiti tailāktamityanena sambadhyate| tailaṃ ceha kuṣṭhaharaprakaraṇe sārṣapaṃ boddhavyam| amṛtāsaṅgaḥ tutthakam| kaṭaṅkaṭerī dāruharidrā| saugandhikaṃ gandhatṛṇaṃ gandhako vā| ārkaṃ payaḥ arkakṣīram| tadvaditi pradehaḥ kuṣṭhaharaḥ| prapunnāḍa eḍagajaḥ| hayamārakaḥ karavīraḥ; tasya tvag grāhyā, madhyaṃ ca pṛthagbhāvena grāhyam| tuṣodakaṃ satuṣairyavaiḥ sandhānaviśeṣāt kṛtaṃ kāñjikam| palāśasya nirdāhena gṛhīto rasaḥ palāśanirdāharasaḥ; sa ca palāśasya pradhānamūle cchinne+adhaḥ kumbhaṃ dattvopari vṛkṣadāhādyo galati svarasaḥ sa gṛhyate| caturaṅgulaḥ svarṇahāliḥ| aśvahanaḥ karavīraḥ| caturaṅgulakākamācyaśvahanacchadairekaḥ prayogaḥ, dvitve hyasya dvātriṃśatsaṅkhyā vakṣyamāṇā virudhyate||3-17||
1.3.3.1
tailayoniphalānyeraṇḍaphalatilādīni| amlamiti kāñjikādiyogāt| ānūpānāṃ khaḍgādīnāṃ matsyānāṃ cāmiṣaṃ māṃsamānūpamatsyāmiṣam| vesavāraḥ- “nirasthi piśitaṃ piṣṭaṃ svinnaṃ guḍaghṛtānvitam| kṛṣṇāmaricasaṃyuktaṃ vesavāra iti smṛtaḥ”| gandhapradhānānyauṣadhāni gandhauṣadhāni, tāni cāgurvādīni jvarādhyāye pratipādyāni; gandhauṣadhaiśca siddhairiti yojanīyaṃ; tena daśamūlagandhauṣadhābhyāṃ snehāḥ sādhanīyāḥ (kiṃvā gandhauṣadhairdaśamūlasiddhaiḥ snehapṛktairayaṃ pradehaḥ)| uśanti kathayanti| vidārī vidārīkandaḥ| sitopalā sitaśarkarā| madhuśeṣaḥ sikthakam| siddhamiti ghṛtadugdhayuktaṃ sat kiñcidevāgnau sādhitam||18-22||-
1.3.4.1
nataṃ tagarapādikā, tadabhāve śīulīcoppaḍako gṛhyate| prapauṇḍarīkaḥ puṇḍarīkam| loham aguru| erakā hoggalaḥ| ayaṃ prapauṇḍarīkādibhiścorakaiścetyanta ekaḥ prayogaḥ| corakaḥ corapuṣpikā svanāmaprasiddhaḥ| naladaṃ māṃsī| śatāhve iti śatapuṣpāmadhurike| tuṅgaḥ punnāgaḥ| amṛṇālam uśīram| kāleyakaṃ kāliyākāṣṭham| latā mañjiṣṭhā| aindrī gorakṣakarkaṭī| nalinaṃ kamalam| yavāsamūlaṃ durālabhāmūlam| kuśakāśayośca mūlam| ayaṃ sitādirerakā cetyanta eko yogaḥ| jalaṃ vālakam| sindhuvāraḥ nirguṇḍī| viṣamityādiraparaḥ prayogaḥ| lāmajjakam uśīram| hema nāgakeśaram| abhayam uśīram||23-29||
1.3.5.1
adhyāyārthasaṅgrahaḥ- ihātrija ityādi| cūrṇapradehāniti pūrvavadvyākhyeyam| dvātriṃśatamiti saṅkhyākaraṇaṃ nyūnādhikasaṅkhyā durbodhanirākaraṇārtham||30||
1.3.6.1
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne prathame bheṣajacatuṣke āragvadhīyo nāma tṛtīyo+adhyāyaḥ||3||