Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 6.3.57.1

6.3.57.1

samprati kaṣāyapānaviṣayamāha- pācanamityādi| pācanamiti āmadoṣapacanam| śamanīyamiti pakvadoṣopaśamanam| etacca vikalpadvayaṃ yogyatayā yathākramamāmadoṣaviṣayaṃ tathā pakvadoṣaviṣayaṃ jñeyam| ṣaḍahe+atīte iti jvarāhādārabhya ṣaḍahe+atikrānte; ataḥ saptame+ahani laghvannaṃ mātrayā svarūpeṇa ca yat, tatpratibhojitaṃ jvaritamaṣṭame+ahani kaṣāyaṃ pāyayediti vākyārthaḥ| evaṃ ca pūrvoktāṣṭāhakṛtanirāmatāvyavasthāyāḥ pācanasya śamanīyasya vā upayoga upapanno bhavati| nanu peyāprayoge “yāvajjvaramṛdubhāvāt ṣaḍahaṃ vā vicakṣaṇaḥ” ityuktaṃ, tataśca peyayaiva tāvat ṣaḍaho vyāpyate, pūrvaṃ ca jvarādau laṅghanamuktaṃ, taccānirdiṣṭakālamapi ‘laṅghanena kṣayaṃ nīte’ ityādigranthoktalaṅghitaphalaṃ yāvatā kālena bhavati tāvatkālaṃ kartavyaṃ; hārītena tu kālo+api darśitaḥ, yathā- “laṅghanaṃ laṅghanīyānāṃ kuryāddoṣānurūpataḥ| trirātramekarātraṃ vā ṣaḍrātramathavā jvare” iti; tena jvaralaṅghanadinaistathā ṣaḍahena ca samaṃ jvarāhādārabhyāṣṭāhātikramo+api bhavati, tataśca jvarāhādārabhyāṣṭāhe pācanaśamanīyakaṣāyo bhavatu, tasmāt peyāprayogaṣaḍahe+atīte “pācanaṃ śamanīyaṃ vā kaṣāyaṃ pāyayet” ityabhiprāyaḥ, tathā ‘jvare peyāḥ kaṣāyāśca kṣīraṃ sarpirvirecanam| ṣaḍahe ṣaḍahe deyaṃ vīkṣya doṣabalābale” (ci.a.30) ityanena granthenāpi peyāprayogaṣaḍahādūrdhvaṃ kaṣāyaṣaḍaha uktaḥ, na tu jvarotpādādiṣaḍahādūrdhvam| atra brūmaḥ- “yāvajjvaramṛdūbhāvāt ṣaḍahaṃ vā vicakṣaṇaḥ” ityanenāpi jvarotpādadinādārabhya ṣaḍahaparyantaṃ peyāprayoga ucyate, peyā hi jvare prādhānyena doṣapācanārthaṃ prayujyate| yaduktaṃ- “laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgvastiktako rasaḥ| pācanānyavipakvānāṃ doṣāṇāṃ taruṇe jvare” iti| laṅghanādipācanīyatvaṃ doṣāṇāmaṣṭāhadarvāgeva, aṣṭāhādūrdhvaṃ tu kaṣāyeṇaiva pācanamuktam| tatrālaṅghanīye vātajvare ādidināt prabhṛti peyā ṣaḍahamapi vyāpnoti, ekadvitradinalaṅghite jvare peyā pañcacatustridinaprayogeṇa jvaradinādārabhya ṣaḍahaparyantaṃ kartavyā| yatra tu doṣāṇāmapi sāmatayā sannipātajvare vā laṅghanameva ṣaḍrātraṃ ṣaḍrātrādikrameṇa vā kriyate, tatra prādeśike vidhau nāyaṃ peyāṣaḍrātraniyama autsargikaḥ pravartate| kiñcātimātralaṅghanaprayoge peyā na doṣapācanārthaṃ kriyate, kintu bhūrilaṅghanakṣayitāgneḥ sandhukṣaṇārthaṃ, tatrāgnisandhukṣaṇe jāte punarauṣadhapānameva bhavati| “jvare peyāḥ kaṣāyaśca” (ci.a.30) ityādau peyā samānakāryāṇāṃ laṅghanādīnāmupalakṣaṇabhūtā; tataśca peyā yatra pratiṣiddhā madyotthajvarādau tatra tarpaṇādikrameṇāpi ṣaḍaho grāhyaḥ| tena, prathamaṣaḍahe utsargato laṅghanādipācanaṃ kartavyamiti peyā ṣaḍahe deyeti; vacanamapyatrocyate, tathāhi suśrute- “laṅghanāmbuyavāgūbhiryadā doṣo na pacyate| tadā taṃ mukhavairasyatṛṣṇārocakanāśanaiḥ|| kaṣāyaiḥ pācanairhṛdyairjvaraghnaiḥ samupācaret” (su.u.taṃ.a.39) ityuktvā, kaṣāyapānakālaniyame proktaṃ- “saptarātrāt paraṃ kecinmanyante deyamauṣadham” (su.u.taṃ.a.39) ityādi| tataśca laṅghanādiṣaḍahe+atikrānte saptarātrādbheṣajadānaṃ suśrutenāsthāpyāpratiṣedhādanumatameva| tathā carake “laṅghanaṃ svedanaṃ” ityādinā taruṇajvare laṅghanādi vihitaṃ, taruṇatā ca jvarasya saptāhamātraṃ bhavati| yaduktaṃ puṣkalāvate- “āsaptarātraṃ taruṇaṃ jvaramāhurmanīṣiṇaḥ| madhyaṃ dvādaśarātraṃ tu, purāṇamata uttaram” iti| saptāhādūrdhvamataruṇe jvare utsargatastāvallaṅghanapeyādi na vihitameva carakeṇāpi, tathā hārītenāpi laṅghanoṣṇodakamustādiśṛtajalapānapeyābhidhānānantaramuktam- “etāṃ kriyāṃ prayuñjīta ṣaḍrātraṃ saptame+ahani| pibet kaṣāyasaṃyogān jvaraghnān sādhusādhitān” iti| tathā kharanādenāpi- “laṅghitālaṅghitaṃ tasmādvamitaṃ vā jvarārditam| tatsātmyatvādatastasminnādau jvaramupācaret|| yavāgūbhiryathādoṣaṃ” ityādinā tarpaṇādikramaṃ cābhidhāyoktam- “iti ṣaḍrātrikaḥ prokto navajvaraharo vidhiḥ| tataḥ paraṃ pācanīyaṃ śamanaṃ vā jvare hitam” iti| tantrāntare ca yadetat saptame+ahani kaṣāyapānavidhānaṃ, tadaṣṭāhe vihitakaṣāyapānena samamadūrāntaratvānna virodhīti mantavyaṃ, tasmājjvarāhādārabhya ṣaḍahe+atīte laghvannapratibhojite kaṣāyapānaṃ, tathā ṣaḍahaṃ yāvat yavāgūpacāra iti, tathā “jvare peyāḥ kaṣāyāśca” (ci.a.30) ityādaya utsargavidhayaḥ, tenaiṣāṃ kvacidbādhanamapi bhavatīti yuktameva||160||-