Pramāṇa · Search · About · API

Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 6.3.58.1

Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) 6.3.58.1

Language
Sanskrit

6.3.58.1

samprati kaṣāyaśabdasāmānyena navajvaraniṣiddhakaṣāyasya mahātyayakārakasya navajvare prayoge doṣamāha- stabhyanta ityādi| stabhyanta iti avicaladharmāṇo bhavanti| na vipacyanta iti cireṇāpi na sukhaṃ pacyante| stambhitvāditi stambhanasvabhāvatvāt| uktaṃ hi- “kaṣāyaḥ stambhanaḥ śītaḥ” (sū.a.26) iti| ayamartho hārīte+apyuktaḥ- “na kaṣāyaṃ praśaṃsanti narāṇāṃ taruṇe jvare| kaṣāyeṇākulībhūtā doṣā jetuṃ sudustarāḥ” iti| pūrvaṃ ṣaḍvirecanaśatāśritīye pañcarasakṛteṣvapi svarasādiṣu kaṣāyaśabda uktaḥ, tadiha yadi kaṣāyaśabdena sāmānyena madhurādikṛtānāṃ svarasādīnāṃ pratiṣedhaḥ syāt, tadā ṣaḍaṅgapānīyasya pañcavidhakalpanāyāmavaśyaniveśanīyasya tathā yavāgūsādhanārthasya ca pāṭhena tattaddravasya niṣedhaḥ syāt; yena, ṣaḍaṅgasya tathā yavāgūsādhanadravasya ca prayogo+atra pañcavidhakalpanāyāmantarbhāvanīyaḥ, bheṣajaprayogasya pañcavidhakalpanārthe+antarbhāvāt; ataḥ sarvakalpanākaṣāyapratiṣedho mā syādityāha- na tvityādi| natu kalpamuddiśyeti svarasakalkaśṛtaśītaphāṇṭarūpakalpanaṃ lakṣyīkṛtya; yaḥ kaṣāyakaṣāya iti yaḥ kaṣāyairāmalakādibhiḥ kṛtaḥ svarasādirūpaḥ kaṣāyaḥ sa niṣidhyata ityarthaḥ| na cānena kaṣāyarasakṛtasvarasādiniṣedhena madhurādikṛtasvarasādīnāṃ taruṇajvare prayogo bhavati, svarasādibheṣajasyātigurostaruṇajvare+avidhānāt| tena, kaṣāyakaṣāyapratiṣedhena tiktadravyakṛtaṣaḍaṅgādikalpanākaṣāyasya vihitasyāvirodhaḥ sādhyate, na tvavihitasvarasādividhānaṃ kriyate| svarasādigurubheṣajasya taruṇajvare niṣedhavacanaṃ- “bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram” (su.u.taṃ.a.39) iti| anye tu bruvate- yat- ṣaḍarātrāt parataḥ saptame divase kaṣāyapānaṃ vihitaṃ “pācanaṃ śamanīyaṃ ca” ityādinā svatantreṇa; tatra saptame divase taruṇa eva jvaro bhavati, taruṇe ca jvare kaṣāyapānaṃ niṣiddhamiti virodhaṃ paśyan madhurādidravyakṛtakaṣāyasya saptame+ahanyapratiṣedhaḥ, kaṣāyakaṣāyasya tu saptame+ahni pratiṣedha ityupadarśanārthaṃ ‘na tu kalpanamuddiśya’ ityādi kṛtaṃ; tataśca jvarādiṣaḍahe sarvakaṣāyapratiṣedha eva, saptamadivasaprāpte tu taruṇe kaṣāyadravyakṛtakaṣāyamātrapratiṣedha iti vākyārtho bhavati||161-162||-

Linked texts (4)