Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Caraka 2.10

Jalpakalpataru 2.10

Language
Sanskrit

2.10

haraṇasya tu raktapitte yaugikatvaṃ rogasvabhāvāt pittaraktayoḥ svabhāvācca, amlapitte hi tulyamārgaharaṇaṃ yaugikaṃ dṛśyate | saṃśodhanasya doṣāṇāmā mūlata unmūlakatvāt upakrameṣu prādhānyādubhayage raktapitte tadayaugitve cikitsāyāṃ bhiṣajāṃ daurvvalyamityasādhyatve heturvodhyaḥ | nanu sarvvathā kriyābhāvo nāsti saṃśamanena ca cikitsākaraṇasāmarthyādityata āha-evamityādi | evamuktaprakāreṇa upa śamanabheṣajamapi sarvvaśo nāsyāsti | ūrddhage hi madhuraṃ bheṣajaṃ na yaugikam adhoge tu kaṣāyaṃ tiktakañca na yaugikaṃ sutarāmubhayage madhurakaṣāyatiktāni na yaugikāni bhavanti, kaṭvamlalavaṇāni tu pittaraktavirodhitvānnauṣadhānīti sarvvathaivopaśamanauṣadhābhāvaḥ, tasmādasādhyamākhyātaṃ ; yat dvau māgau prati padyate iti vācyaṃ nigamanam | atha ūrddhagādhogayoḥ kaphavātānubandhapratiniyame'pi doṣāntarasaṃsarge saṃśamana māha—saṃsṛṣṭeṣu ityādi | sarvvajiditi vātapittakapharaktānāṃ caturṇāmevāvajaya karaṃ bheṣajaṃ śamanaṃ matam | ūrddhage hi raktañca pittañca tadārambhakamanubandharukaphaḥ pratiniyatastatra doṣāntarantu vāyureva pariśiṣṭastatsaṃsarge'cet tadā sarvvadoṣasadbhāva iti, sarvvajit saṃśamanaṃ vidheyam eva bhavati | evamadhoge'pi vyākhyeyam | doṣāntarasaṃsargavijñānāya liṅgāni cikitsite vakṣyante, atra sūtrarūpatvānnoktāni | iti trividhaṃ mārgaviśeṣata ūrddhamārgādhomārgobhayamārgabhedāt udarkaṃ sādhyayāpyapratyākhyeyarūpaṃ phalaṃ yasya tat raktapittamuktaṃ bhavati | nanu mārgau punarasya dvāviti pūrvvamuktaṃ, kathamatra trividhodarkoktirna virudhyate ? ucyate, ūrddhaścādhaśceti dvau mārgāveva yaugapadyena hyubhayamicchanti
( ca śabdasyānvācayāthatvāt ) na tadiktamityabhiprāyeṇoktaṃ trividhodarkamiti | yugapadgatasyāsādhyatvaṃ phalaviśeṣa eva pratyākhyeyatvāt |
gaṅgādharaḥ—nanu sādhyatvena yaduktaṃ tadapi kiṃ nāsādhyaṃ bhavitumarhatītyata āha —ebhyastvityādi | ebhya ityata ūrddha' vakṣyamāṇebhya eva praiṣyopakaraṇādibhyo hetubhyaḥ | praiṣyeti āturasya paricāraka upakaraṇaṃ dhanaṃ vāsti cet tadā tasya daurātmyād durbuddhacādinā kupathyāśanāt, teṣu guṇavatsu satsvapi vaidyadoṣataḥ śāstravihitapratikāraviparītakriyādikaraṇadoṣāt | akarmmataśceti pratikriyākaraṇābhāvāt | kaścid rogo rogaviśeṣaḥ sādhyatvamativarttate'sādhyatvamāpadyate | nanvasādhyaṃ dvividhaṃ—yāpyaṃ pratyākhyeyañca | kiṃ tad dvividhamityata āha—tatrāsādhyatvamityādi | sādhyayāpyaparikramāt kasyacid yāpyatvaṃ kasyacit pratyākhyeyatvaṃ, tasmāt sādhyayāpyaparikramādekamevāsādhyatvaṃ syāt |
sarvvarogāṇāṃ sādhyānāmasādhyatvaprakāramuktvā tena prakāreṇa raktapittasya sādhyasyāpyasādhyatve tadvijñānārthaṃ liṅgānyāha—raktapittasyetyādi | raktapittasya sādhyatenāpyupadiṣṭasya tasya praiṣyopakaraṇābhāvāduktahetubhyo'sādhyatvamāpannasya vijñānaṃ liṅgamidam ata ūrddhamupadekṣyāmaḥ | yadi tyādinā | yaditi raktapittaṃ kṛṣṇaṃ bhavati tadasādhyam | athavā yad raktapittaṃ nīlaṃ nīlavarṇaṃ bhavati tadasādhyam | athavā yad raktapittaṃ śakradhanuḥprabhaṃ lohitamekadeśena dūrvvādalaśyāmamekadeśena tathāvidhaṃ tadasādhyam | yacca raktapittaṃ vāsaso rañjanaṃ vimalavasanaṃ yena raktena makṣitaṃ śuṣkañca punarjalena dhautaṃ raktameva varttate tad raktapittamasādhyam | yacca raktapittaṃ bhṛśamatiśayena pūti durgandhi bhavati bhavati cātimātramatiśayamānena pravṛttaṃ tadasādhyam | yacca sarvvopadravavat uktadaurvvalyārocakādisamudāyopadravayuktaṃ tadasādhyamityarthaḥ | yenetyādi | yena ca raktapittenopahato mānavo dṛśyaṃ yāvadvastu raktaṃ paśyet viyaccāpi raktaṃ paśyet tacca raktapittam iti, kiṃvā asādhyatvamekaṃ sādhyayāpyaparikramāditi sādhyasya yāpyatvena parikramādityarthaḥ |

Linked texts (1)