Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Caraka 2

Jalpakalpataru 2

Language
Sanskrit

2.1

gaṅgādharaḥ-atha jvarasantāpād raktapittasya sambhava iti hetubalasaṅgatyā tathā uṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyuṣmaṇā vineti vacanāt sarvvajvare pittasambandho lohitapitte ca sarvvatraiva pittasambandha ityekakāryyatvasaṅgatyā ca jvarānantaraṃ raktapittanidānamāha-athāta ityādi | sarvvaṃ pūrvvavat |
gaṅgādharaḥ-nanu raktapittamiti kiṃ raktasahitaṃ pittaṃ ? kiṃ raktañca tat pittañceti raktapittaṃ ? ki raktagatapittaṃ raktapittamiti ? atastadarthaṃ pravaktumāha-pittamityādi | yathābhūtaṃ yena prakāreṇa yadrūpaṃ bhūtvetyarthaḥ | tathānuvyākhyānamāha-yadetyādi | yavakādayaḥ prāyā bahulā yatra tāni tathā | yavakādīnāṃ śītavīryyāditve'pi saṃyogaprabhāvāt pittaprakopakatvaṃ lohitaparimāṇātivarttakatvañca | evaṃ māṣādīnāṃ bodhyam | na hi kevalayavakādibhakṣaṇena pittaṃ raktañcāśu mānamativarttate, kintu yavakādibhirbahuleḥ saṃyuktādannāt tathā
bhṛśoṣṇatīkṣṇānnānniṣpāvamāṣādyupahitāt dadhyādyupasiktādvā varāhādimāṃsapiṇḍālukādyupahitādvā mūlakasarṣapādyupadaṃśādvāmnāt surāsauvīrakādiprāyānnapānādvā tathoṣṇābhitaptasya puṃsaḥ piṣṭānnottarabhūyiṣṭhaṃ piṣṭānnamuttaraṃ bhojanāvasāne bhūyiṣṭhaṃ yasminnaśane tat tathā | tathāvidhamannamatimātramuṣṇābhitapto vā yo'śnāti yaścātimātramuṣṇābhitaptaḥ sannativelamatiśayaṃ payasā sahāśnāti tasya pittaṃ prakopamāpadyate, lohitañcāśu pramāṇamativarttate | sarṣapatailakṣārābhyāṃ siddhaṃ rohiṇīkaṃ śākaṃ kāṇakapotamāṃsaṃ vā yo'śnāti, tathā kulatthādipakvaḥ śauktikairbadaraphalaiḥ āmakṣīramapakvadugdhamatimātraṃ yaḥ pivati, athavā ya uṣṇābhitaptaḥ sannatimātraṃ kṣīraṃ pivati, tasya pittaṃ prakopamāpadyate, lohitañcāśu pramāṇamativarttate | uṣṇābhitāpena pittaprakopaḥ piṣṭānnādibhojanapānābhyāṃ

2.2

raktasya vṛddhirbhavati | rasadhātupariṇāme parimāṇenādhikaṃ bhavati raktam | suśrute'pyuktaṃ-krodhaśokabhayāyāsa-viruddhānātapānilān | kaṭvamlalavaṇakṣāra tīkṣṇoṣṇātividāhinaḥ | nityamabhyasyato duṣṭo rasaḥ pittañca kopayen | vidagdhaṃ svaguṇaiḥ pittaṃ vidahatyāśu śoṇitamiti | iti nidānamuktvā vidhirūpāṃ samprāptimāha-tasminnityādi | tasmin lohite pramāṇātivṛtte parimāṇādatiśayena vṛtte prakupitaṃ pittaṃ yadā śarīramanusṛpya yakṛtplīhaprabhavāṇāṃ yakṛtplīhākhye dve nāḍyau raktotpattisthāne dakṣiṇavāmapārśvasthe tābhyāṃ prabhavāṇāṃ tayoḥ pratānarūpāṇāṃ tayoḥ sthitasya raktasya vahanānāṃ srotasāṃ nār̤īnāṃ mukhāni vṛddhalohitābhiṣyandena gurūṇi āsādya āgatya pratipadyate prāpnoti, tadā lohitaṃ pradūṣayati | etena vakṣyamāṇasyorddhaṃ pratipadyamānasya raktasya yakṛtplīhaprabhavebhya ūrddhagāmibhyaḥ srotobhyaścyavanamāmāśayasthasyādhogāmibhyaḥ srotobhyo'dhaḥ pratipadyamānasya cyavanamubhayataḥ pratipadyamānasyobhayebhyaḥ srotobhyaścyavanam | suśrute-tataḥ pravarttate raktamūrddhañcātho dvidhāpi vā | āmāśayād brajedūrddhamadhaḥ pakvāśayād brajen | vidagdhayordvayoścāpi dvidhā mārgaṃ pravarttate | kecit sayakṛtaḥ plīhnaḥ pravadantyasṛjo gatimiti | niruktimāha-tadityādi | lohitarāgasyānuvidhānācceti lohitavarṇaṃ lohitagandhaṃ svaṃ vidhāya pravarttanāt lohitasya varṇagandhānuvarṇagandhau svasya vidhā-
yādho voddhuṃ vā, yugapad vā pravarttanāt lohitapittamācakṣate | lohitavarṇagandhau kena prakāreṇa svasya vidadhītetyata āha—tallohitasaṃsargāditi | etena lohitamiśratvaṃ khyāpitaṃ pittasya | lohitamiśraṇe hetumāha—lohitapradūṣaṇāditi | etena dūṣyamatra lohitamiti darśitam | tathā lohitañca tat pittañceti lohitapittamiti vyutpattiśca khyāpitā | lohitatvañca pittasya lohitasaṃsargāt lohitasaṃmiśraṇantu lohitavarṇagandhābhyāmanumeyamiti | tena svadūṣitalohitamiśritapittapravṛttirboddhyā | ata eva lohitañca pittañceti lohitapittamiti na yujyate, pṛthakpittaraktayoḥ pravṛttyadarśanāt | na vā lohitena saha miśraṃ pittaṃ lohitapittamiti, yugapat svarūpato lohitasya pittasya pṛthak pravṛttyadarśanāt |
gaṅgādharaḥ—vidhisamprāptimuktvā pūrvarūpāṇyāha—tasyemānītyādi | anannābhītyādi | śuktaṃ cukraṃ tasyāmlasya ca dravyasyeva gandharasau yatrodvāre sa tathā | abhīkṣṇāgamanaṃ prāyeṇa ccharddivegopasthitine tu ccharddiḥ | yadi ca ccharddiḥ syāt tadā tasya bībhatsatā vaikṛtaceṣṭanā | svarabhedaḥ | paridāho gātrāṇām

2.4

gaṅgādharaḥ—asya raktapittasya dorbalyādīnāṃ liṅgatvenaśaṅkānirāsārthamāha—upadravāstvityādi| upadravalakṣaṇantu suśrutenoktaṃ—yaḥ pūrvvotpannaṃ vyādhiṃ jaghanyajāto vyādhirupasṛjati sa tanmūlaupadravasaṃjña iti| tathānyatra ca— rogāmbhakadoṣaprakopajanyo'nyo vikāra upadrava iti| ete daurbalyādaya upadravā raktapitte niyatāḥ avaśyambhāvina ityata uktā ye cāniyatāste nātra tantre lācāryyeṇoktāstasmājjvarādīnāmupadravā noktā aniyatatvāt| tathā sati cāsya raktapittasyāpi ye'nye khaniyatā upadrabā na te'troktāste tu vamanamadadāhamūrcchā bhuktasya ghoravidāhādhṛtihṛdayā tulya pīr̤ā tṛṣṇā śiro'bhitāpabhaktadveṣapūtiniṣṭhīvanavikṛtayaśca bodhyāḥ| suśrute hyuktam—daurbalyaśvāsakāsajvaravamathamadāḥ pāṇḍutā dāhamūrcchā bhukte ghoro vidāhastvadhṛtirapi sadā hṛdyatulyā
gaṅgādharaḥ—mārgamāhāsya—mārgāvityādi | yadyapi mukhādyanekamāga raktasya pravarttane tathāpyūrddhvādhastvād dvābhyāṃ dvāveva yugapad dvimārgasya tayoranatiriktatvāt | mārgapratiniyame doṣapratiniyamasya hetutvamāha—tadvaddhityādi | tat raktapittaṃ bahuśleṣmaṇi śarīre tacchleṣmasaṃsargāt khalvāmāśayasthaṃ pramāṇātivṛttaraktavahānāṃ yakṛtplīhanār̤īprabhavāṇāṃ srotasāmūrddhvagāmibhiḥ srotobhirūddha pratipadyamāna karṇanāsikānetrāsyebhyaḥ pracyavate | bahuvāte tu śarīre vātasaṃsargāttadraktapittaṃ pakvāśayasthamadhogāmibhiḥ srotobhiradha pratipadyamānaṃ mūtravarcomārgābhyāṃ pracyavate | bahuśleṣmavāte tu śarīre śleṣmavātasaṃsargāt pakvāmāśayasthaṃ tadraktapittaṃ sarvvebhyaḥ srotobhyo dvāvapi mārgāvṛrddhādhomārgau pratipadyamānaṃ khalu pracyavate | yathoktebhyaḥ khebhya iti pūrvvoktebhyaḥ karṇanāsānetrāsyamūtrapurīṣamārgebhyaḥ | asya rogasya mārgapratiniyatacikitsatvānmārgapratiniyata kaphādidoṣatvācca mārgapravṛttidarśanenaiva doṣajñānād doṣaliṅgāni nātra sthāne vyākhyātāni iti bodhyam | nanvastvevaṃ, rogāṇāṃ sādhyatvāsādhyatvādikantu doṣaliṅgaireva jñāyataṃ tat kathaṃ doṣaliṅgāni noktānītyāśaṅkāyāṃ raktapittasya sādhyatvāsādhyatvādikamapi na kevalaṃ doṣaliṅgavijñeyamapi tu tadapi mārgapravṛttivijñeyamityabhipretyāhāsya sādhyatvāsādhyatvalakṣaṇāni—tatretyādi | virecanopakramaṇīyatvāt

2.5

iti virecanaṃ pittaharaṇānāmiti pittaharoṣadheṣu śreṣṭhatamavirecanena upakramayogyatvāt | bahvauṣadhatvācceti madhurāmlalavaṇakaṭuvarjja kaṣāyatiktauṣadhatvāt | vamanopakramaṇīyatvāditi-vakṣyate hi pratimārgañca haraṇaṃ raktapitte vidhīyate iti, tena virecanasya pittauṣadhaśreṣṭhatamasyāyogyatvena vamanasya pratimārgaharaṇatayopayuktasya vātapittajayauṣadhatvena śreṣṭhatvābhāvāt | alpauṣadhatvācceti vātapittaharaṇe madhurabheṣajameva yaugikaṃ na tu ambalavaṇau pittavarddhakatvāt, na vā kaṭutiktakaṣāyā vātavarddhakatvāditi ūrddhagāpekṣayālpauṣadhatvaṃ bodhyam | vamanavirecanāyogitvāditi ubhayabhāgapravṛttasyādhobhāgapravṛttaraktapittaharaṇe vamane prayukte ūrddha bhāgapravṛttasya vṛddhiḥ syāt tathorddha bhāgapravṛttasya haraṇārthaṃ prayuktena virecanenādhobhāgapravṛttasya vṛddhiḥ syāditi vamanavirecanobhayasya nopayogitvam | anauṣadhatvācceti nāstyauṣadhaṃ, dravyaṃ hi ṣaḍrasān vinā nāsti, tatrādhogasya pratikārārthaṃ madhuramūrddha bhāgapravṛttasya varddhakaṃ bhavati kaphavarddhakatvāt | ūrddhabhāgaharaṇārthaṃ kaṣāyatiktakau vātavarddhakatvenādhogasya vṛddhikarau, tathāmlalavaṇakaṭukā ubhayatrāpi pittavarddhakatvānnauṣadhāni bhavantītyauṣadhābhāvo draṣṭavya iti | etacca mārgapratiniyatasādhyāsādhyatvādikaṃ sūtrarūpaṃ doṣabhedena vistareṇa vakṣyamāṇaṃ cikitsitādhyāye bodhyam, tena, - ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ dvidoṣaṃ yāpyamucyate | yat tridoṣamasādhyaṃ syānmandāgnerativegavaditi vakṣyamāṇavacanena prākṛtaḥ sukhasādhyastu vasantaśaradudbhava iti vacanācca raktapittasya paittikarogatvāt | śaradi yadi kaphamātrasaṃsṛṣṭaṃ saddūrddhagaṃ raktapittaṃ syāt tadā sukhasādhyam, anyakāle cet tadā kṛcchraṃ, yadi śaradi pittānubandhaṃ vā vātānubandhaṃ syāt tadā kṛcchrasādhyaṃ syāt tatra mārgamahimnā kaphasaṃsarge'pi dvidoṣatvābhāvāt na yāpyatvam, anyakāle tu yāpyatvamatikṛcchratvaṃ vā | yadūrddha gaṃ raktapittaṃ śaradi

2.6

vātapittānugaṃ vātakaphānugaṃ viśeṣeṇa kaphapittānugaṃ syāt tadā sukhena yāpyamanyakāle tu kaṣṭena yāpyam| yadi śaradi viśiṣṭakaphapittavātaiḥ saṃsṛṣṭaṃ syāt tadā tvasādhyaṃ cirakāritvena bodhyam anyakāle tu śīghrakāritvenāsādhyaṃ bhavatīti| adhogantu yadi śaradi kevalaviśiṣṭavātānugaṃ syāt tadā sukhena yāpya syādanyakāle tu kaṣṭena yāpyam, kaphena viśiṣṭapittena vā saṃsṛṣṭaṃ syāt tadāpi tathā| yadi śaradi viśiṣṭavātapittābhyāṃ viśiṣṭavātakaphābhyāṃ viśiṣṭapittakaphābhyāṃ vā tadātikṛcchreṇa yāpyamasādhyaṃ vā cirakāri| tathānyānyakāle ca| tridoṣānugantu sarvvakāle kṣiprāsādhyamiti bodhyam| ubhayagantu sarvvathaivāsādhyamiti |
gaṅgādharaḥ-nanu pūrvvamuktaṃ prathamata eva tāvadādyān lobhātidrohakopaprabhavānaṣṭau vyādhīnityādi tadayaṃ raktapittarogaḥ kiṃbhava ityata āha-raktapittaprakopastvityādi| purā pūrvvasmin kāle raktapittaprakopastu jvarāt abhavat| jvaramanu maheśvarakopāt jvarotpattiḥ paścāt| kena prakāreṇa tadāha-dakṣetyādi| dakṣasya prajāpateḥ yajñadhvaṃse sati rudrakopaprabhaveṇa rudrasyāsaumyabhāvamāpannasya śivasya kopādāmarṣācca prabhavo yasya, tenāgninā jvararūpeṇa parigatāḥ parītāḥ śarīrañca prāṇāśca yeṣāṃ, teṣāṃ prāṇināmarthāt tātkālikajvariṇāṃ jvarasantāpāt jvarānantaraṃ raktapittaprakopo'bhavaditi bhāvaḥ| yadi purā jvarasantāpādṛktapittaṃ nābhāviṣyadadhunāpi yavakoddālakādyupasevanāt nodapatsyata| iti raktapittasya prabhavamuktvā prabhāvamāha-tasyāśvityādi| tasya raktapittasyāśukāriṇo'tiśīghraṃ prāṇaharaṇakāriṇaḥ| kasyevetyata āhadāvāgneriveti| āpatitasya dāvāgnerivāśu āgatasya tathā dāvāgnerivāśu cātyayikasya upakramābhāve śīghraṃ mārakasya nitarāmāśveva praśāntau praśamane
gaṅgādharaḥ-mārgau dvāvapītyūrddhādhomārgeyugalam| pūrvvoktādeva kāraṇāditi vamanavirecanāyogitvāt anauṣadhatvācca| nanu vamanavirecanayoḥ kathamayogitvaṃ tayorayogitvena vā kiṃ nirūhādisaṃśodhanāntaramapyasti tenaiva sādhyate, ityata āha-na hītyādi | pratimārgagamiti raktapittasya mārgeviparītamārgagam| yathā ūrddha ge virecanamadhoge vamanaṃ pratimārgagaṃ na tathāsthāpanaṃ, tadgataśromāgaharaṃ norddha mārgedoṣamapaharatītyubhayamārgagaraktapitte pratimāgaṃgaṃ na bhavati| evaṃ śirovirecanantu na kenāpi mārgeṇa pratimārgagamiti | nanu bhavatu vā na vā pratimārgegaṃ doṣaharatvādāsthāpanādikānāṃ yaugikatvaṃ kathaṃ na syādityata āha-pratimārgañcetyādi | cakārārtho'vadhāraṇaṃ, tena tulyamārgaharaṇaṃ pratiṣidhyate | pratimārgetaccāyogāvahamiti tad vamanaṃ pratimārgaharaṇarūpatayā yogāvahamapi sat pittavātayoruktena nyāyenāyaugikatvenāyogāvahamityarthaḥ, kaṣāyatiktāni ca ayogāvhānīti yojanā, kaṣāyatiktayorvātapratikūlatvādityarthaḥ, evaṃ madhuramekamavaśiṣṭamadhoge raktapitte bheṣajaṃ bhavati, tenālpauṣadhatvaṃ siddham, āmlalavaṇakaṭukānāñca pittaviruddhatvena raktapitte'prasaktiriti |
9 ||

2.7

prayatitavyaṃ prayatnaḥ kāryyaḥ | nanu kena prakāreṇa prayatitavyamityata āha—mātrāmityādi | mātrāṃ doṣabalapuruṣabalādyanurūpeṇāhāravihārauṣadhānāṃ parimāṇam | deśaṃ śītaṃ voṣṇaṃ vā sādhāraṇaṃ vā | tathā kālañca | nanu kena praśāntau prayatitavyamityata āha—santarpaṇenetyādi | atra vāśabdo vyavasthāvācī, tena rūkṣadurbbalapuruṣasyādhogaraktapitte vā santarpaṇena raktapittaharadrākṣādidravyakṛtadraveṇa āloḍitasaktukābhyavahāreṇa | snigdhaprabalapuruṣasyorddhagaraktapitte cāpatarpaṇena anaśanena | nanu keṣāṃ dravyāṇāṃ santarpaṇena auṣadhatvakalpanena prayatitavyamityata āha—mṛdvityādi | madhureti vātānubandhe | tiktakaṣāyeti kaphānubandhe | śiśireti sarvvatra | mṛdvādibhirabhyavahāryyādikānāṃ trayāṇāṃ sambandhaḥ | nanu kena puruṣeṇa prayatitavyamityata āha—tatrāvahiteneti | avahito'vadhānaśālī puruṣaḥ |
gaṅgādharaḥ—athoktārthānāṃ tadvidyavyavasāyarthaṃ ślokena pravacanaṃ karoti— bhavantītyādi | sādhyamityādi | virecanasya yogitvāditi virecanaṃ pittaharaṇānāmiti pūrvvamuktamiti pittajayārthe virecanaṃ śreṣṭhatamamauṣadham | nanu ūrddhage lohitapitte kevalaṃ na pittamasti kaphānubandhaścāsti, tat kathaṃ pittamātrajayabheṣajasya paramatvaṃ tatsādhyatvena sādhyatvamityata āha—yaścetyādi | tasya

2.8

kaphasya cauṣadhaṃ virecanaṃ nādhamaṃ na cāśreṣṭhatamam api tu śreṣṭhaṃ anadhamamiti karaṇāt | sādhyatve hetvantaramuktaṃ bahutvād bheṣajasya ceti tadvivṛṇoti—bhavedityādi | kaṣāyaṃ tiktameva ceti kaṣāyarasadravyaṃ tiktarasadravyañcaiva na tu madhuramiti, madhuramātradravyasya ayogavahatvād bheṣajādhikyamadhogāpekṣayā, adhoge hi vakṣyate madhurañcaiva bheṣajamiti na tu tatra kaṣāyaṃ tiktaṃ vā vātavṛddhekatvāditi, adhoge bheṣajālpatvaṃ tatra vyākhyeyam | sādhyatvaṃ nigamayati-tasmādityādi | tatra śleṣmānubandhorddhagasyopadarśanena sādhyatamamityuktaṃ na tu tatra vātādyanubandhena | sarvvorddhagābhiprāyeṇa pūrvvamuktaṃ sādhyaṃ lohitapittaṃ syāditi | raktantu yadadhobhāgamityādikaṃ pūrvvavadvyākhyeyam | vamanasyālpayogitvaṃ vivṛ ṇoti-vamanaṃ hītyādi | nanu vamanaṃ pittasya jayārtha na paramauṣadhamastu prabhāvāt tatra doṣāntarajayārthaṃ paramauṣadhaṃ na vā ityata āha—yaścetyādi | śleṣmā, tasya jayārthe anadhamamadhamaṃ na bhavati madhyamamityarthaḥ , vacanaṃ hi- "pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pittāśayagataṃ haret | saṃsanam" iti | yogavahañca tatreti, tatra ūrddhage raktapitte tadvirecanaṃ yogavāhaṃ bhavati pratimārgāharaṇarūpatvādityarthaḥ , anena ca vyādhipratyanīkamucyate | evaṃ vyādhipradhānakāraṇe pitte pradhānaśamakatvāt tathā madhyakupite ca kaphe madhyabheṣajatvāt pratimārgāharaṇarūpatayā ca pratyanīkatvāt virecanamūrddhage sādhu bheṣajam | madhurañcaiva bheṣajamityatra 'eva'śabdo'pyarthaḥ , tena kapāyatikte tāvad bheṣaje bhavata eva pittakaphapratyanīkatvāt | madhuramapi laṅghanādinā kaphe jite bheṣajaṃ bhavatītyarthaḥ |

2.10

haraṇasya tu raktapitte yaugikatvaṃ rogasvabhāvāt pittaraktayoḥ svabhāvācca, amlapitte hi tulyamārgaharaṇaṃ yaugikaṃ dṛśyate | saṃśodhanasya doṣāṇāmā mūlata unmūlakatvāt upakrameṣu prādhānyādubhayage raktapitte tadayaugitve cikitsāyāṃ bhiṣajāṃ daurvvalyamityasādhyatve heturvodhyaḥ | nanu sarvvathā kriyābhāvo nāsti saṃśamanena ca cikitsākaraṇasāmarthyādityata āha-evamityādi | evamuktaprakāreṇa upa śamanabheṣajamapi sarvvaśo nāsyāsti | ūrddhage hi madhuraṃ bheṣajaṃ na yaugikam adhoge tu kaṣāyaṃ tiktakañca na yaugikaṃ sutarāmubhayage madhurakaṣāyatiktāni na yaugikāni bhavanti, kaṭvamlalavaṇāni tu pittaraktavirodhitvānnauṣadhānīti sarvvathaivopaśamanauṣadhābhāvaḥ, tasmādasādhyamākhyātaṃ ; yat dvau māgau prati padyate iti vācyaṃ nigamanam | atha ūrddhagādhogayoḥ kaphavātānubandhapratiniyame'pi doṣāntarasaṃsarge saṃśamana māha—saṃsṛṣṭeṣu ityādi | sarvvajiditi vātapittakapharaktānāṃ caturṇāmevāvajaya karaṃ bheṣajaṃ śamanaṃ matam | ūrddhage hi raktañca pittañca tadārambhakamanubandharukaphaḥ pratiniyatastatra doṣāntarantu vāyureva pariśiṣṭastatsaṃsarge'cet tadā sarvvadoṣasadbhāva iti, sarvvajit saṃśamanaṃ vidheyam eva bhavati | evamadhoge'pi vyākhyeyam | doṣāntarasaṃsargavijñānāya liṅgāni cikitsite vakṣyante, atra sūtrarūpatvānnoktāni | iti trividhaṃ mārgaviśeṣata ūrddhamārgādhomārgobhayamārgabhedāt udarkaṃ sādhyayāpyapratyākhyeyarūpaṃ phalaṃ yasya tat raktapittamuktaṃ bhavati | nanu mārgau punarasya dvāviti pūrvvamuktaṃ, kathamatra trividhodarkoktirna virudhyate ? ucyate, ūrddhaścādhaśceti dvau mārgāveva yaugapadyena hyubhayamicchanti
( ca śabdasyānvācayāthatvāt ) na tadiktamityabhiprāyeṇoktaṃ trividhodarkamiti | yugapadgatasyāsādhyatvaṃ phalaviśeṣa eva pratyākhyeyatvāt |
gaṅgādharaḥ—nanu sādhyatvena yaduktaṃ tadapi kiṃ nāsādhyaṃ bhavitumarhatītyata āha —ebhyastvityādi | ebhya ityata ūrddha' vakṣyamāṇebhya eva praiṣyopakaraṇādibhyo hetubhyaḥ | praiṣyeti āturasya paricāraka upakaraṇaṃ dhanaṃ vāsti cet tadā tasya daurātmyād durbuddhacādinā kupathyāśanāt, teṣu guṇavatsu satsvapi vaidyadoṣataḥ śāstravihitapratikāraviparītakriyādikaraṇadoṣāt | akarmmataśceti pratikriyākaraṇābhāvāt | kaścid rogo rogaviśeṣaḥ sādhyatvamativarttate'sādhyatvamāpadyate | nanvasādhyaṃ dvividhaṃ—yāpyaṃ pratyākhyeyañca | kiṃ tad dvividhamityata āha—tatrāsādhyatvamityādi | sādhyayāpyaparikramāt kasyacid yāpyatvaṃ kasyacit pratyākhyeyatvaṃ, tasmāt sādhyayāpyaparikramādekamevāsādhyatvaṃ syāt |
sarvvarogāṇāṃ sādhyānāmasādhyatvaprakāramuktvā tena prakāreṇa raktapittasya sādhyasyāpyasādhyatve tadvijñānārthaṃ liṅgānyāha—raktapittasyetyādi | raktapittasya sādhyatenāpyupadiṣṭasya tasya praiṣyopakaraṇābhāvāduktahetubhyo'sādhyatvamāpannasya vijñānaṃ liṅgamidam ata ūrddhamupadekṣyāmaḥ | yadi tyādinā | yaditi raktapittaṃ kṛṣṇaṃ bhavati tadasādhyam | athavā yad raktapittaṃ nīlaṃ nīlavarṇaṃ bhavati tadasādhyam | athavā yad raktapittaṃ śakradhanuḥprabhaṃ lohitamekadeśena dūrvvādalaśyāmamekadeśena tathāvidhaṃ tadasādhyam | yacca raktapittaṃ vāsaso rañjanaṃ vimalavasanaṃ yena raktena makṣitaṃ śuṣkañca punarjalena dhautaṃ raktameva varttate tad raktapittamasādhyam | yacca raktapittaṃ bhṛśamatiśayena pūti durgandhi bhavati bhavati cātimātramatiśayamānena pravṛttaṃ tadasādhyam | yacca sarvvopadravavat uktadaurvvalyārocakādisamudāyopadravayuktaṃ tadasādhyamityarthaḥ | yenetyādi | yena ca raktapittenopahato mānavo dṛśyaṃ yāvadvastu raktaṃ paśyet viyaccāpi raktaṃ paśyet tacca raktapittam iti, kiṃvā asādhyatvamekaṃ sādhyayāpyaparikramāditi sādhyasya yāpyatvena parikramādityarthaḥ |

2.11

gaṅgādharaḥ—adhyāyārthamupasaṃharati—tatra ślokāvityādi | yavakoddālaketyādinā kāraṇam | tatastu tasmin pramāṇātivṛtte ityādinā nāmanirvṛttiṃ lohitapitteti saṃjñākaraṇārthaṃ nirvvṛttiṃ samprāptim | tasyemānītyādinā pūrvvarūpāṇi | upadravāṃstvityādinā upadravān | mārgau punarityādinā mārgau | tadbahuśleṣmetyādinā doṣānubandham | tatra yadūrddhamityādinā sādhyatvaṃ hetumat sādhyatve hetusahitaṃ sādhyatvavacanaṃ na hetumacca na sādhyatvaṃ yāpyāsādhyayoḥ sahetūpadeśavacanaṃ cakārādupakramaprayatnāya bhojanādikañca |

2.12

asādhyam | nanu asādhyādiṣu kiṃ pratikāryyamityata āha—tatretyādi | tatra raktapitteṣu yadasādhyaṃ raktapittaṃ tat parityajya bhiṣag yatnena yāpyaṃ raktapittaṃ pathyādinā yāpayedavahitaḥ san bhiṣak sādhyaṃ raktapittaṃ siddhairbheṣajaiḥ sādhayediti |
adhyāyaṃ samāpayati—agnītyādi || iti śrīgaṅgādharakaviratnakavirājaviracite carakajalpakalpatarau dvitīyaskandhe nidānasthānīyaraktapittanidānākhyadvitīyādhyāyajalpākhyā dvitīyaśākhā |

Linked texts (1)