The Compendium of Suśruta 15.41
Bhānumatī 15.41
- Language
- Sanskrit
15.41
athārogyameva svāsthyarūpaṃ kathaṃ jñeyamityāha - samadoṣa ityādi | samadoṣatvamidaṃ yadyapi ṛtvahorātrāvasthāniyatatattaddoṣavṛddhikṣayayuktatvena nāsti, tathā'pi tasyālpatvenāvyapadeśyasyāsaṃbhavād vyapadeśyadoṣavaiṣamyavirahi samadoṣatvamiha gṛhyate; ata eva sustha ityabhidhīyata iti pāribhāṣikamuttejakadoṣavaiṣamyavirahidoṣasāmyaṃ svāsthyamuktam | suṣṭhu nirvikāratvenāvatiṣṭhata iti svasthaḥ | samadoṣatvameva kuto jñāyata ityāha-samāgniḥ samadhātumalakriya iti | samā prākṛtī dhātūnāṃ malānāṃ ca kriyā prākṛtakarmarūpā yasya sa tathā; atra kriyāgrahaṇaṃ samakriyayaiva dhātumalānāṃ parokṣāṇāṃ prāyaḥ sāmyāvagatiriti sūcanārthaṃ; dhātugrahaṇena upadhātvādīnāṃ ca dhāraṇāṃ grahaṇam | agnyādisamatayaiva doṣāḥ samā lakṣyante; etena ca vyākhyānena yaducyate doṣasāmyenaivāgnyādisāmyaṃ labdhaṃ tat kiṃ punarucyata iti nirastaṃ bhavati | atha samāgnitvādyapyantarvartitayā durvijñeyaṃ kathaṃ jñeyamityāha-prasannātmendriyamanā iti | ātmādiprasannatā hi duḥkhaprajñādivaiṣamyātmakavikāravirahitatvena bhavati; na hi duḥkhayoge satyātmādiprasannatā saṃbhavati, ātmādiprasādaśca ātmani vyakta eva, paramātmani ca prasādo'vagamyata iti bhāvaḥ| ātmāditrayābhidhānaṃ ca tribhireva militairniduḥkhatājñānarūpaprasannatānubhavāt, yaduktaṃ - "ātmā jñaḥ karaṇairyeāgāj jñānaṃ tvasya pravartate” (ca. śā. a. 1) iti | karaṇāni ca jñāne manaḥsahitānīndriyāṇi, tena prasannātmendriyamanastvameva svāsthyalakṣaṇamavyabhicāri vyaktaṃ ca; tatparikaratayā vaidyakasiddhāntopayuktatayā ca samadoṣatvādyabhidhānamiti yuktaṃ paśyāmaḥ | anye tu samadoṣatvaṃ svāsthyalakṣaṇamabhidhāya samāgnyādiviśeṣaṇānāmadhikamapi prayojanamicchanti, yato'gnidhātumalātmamanaindriyāṇīti pakṣatrayāpekṣācikitsāviśeṣasūcanārthamagnyādyabhidhānaṃ, tenāgnyapekṣayā kvāthādiprayogastathā rasaduṣṭatvādyapekṣayā rasādiśuddhikārakacikitsābhidhānaṃ śāstroktaṃ sūcitaṃ bhavati, tathā manaskarakṣīraghṛtādiprayogaṃ tathendriyahitacakṣuṣyādividhānaṃ ca sūcitaṃ bhavatītyādi vadanti, tacca sarvaṃ śāstre bahudhā pratipāditam, iha lakṣaṇāvasare na saṃgatamiti |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyaṭīkāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne doṣadhātumalakṣayavṛddhijñānīyo'dhyāyaḥ pañcadaśaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit