The Compendium of Suśruta 15
Bhānumatī 15
- Language
- Sanskrit
Contents
- 15.19 — 4 parts
15.1
tatra prakṛtijñānādhīnatvāddhikṛteḥ prākṛtameva kāryarūpaṃ vātādīnāṃ prakṛtisthānāṃ liṅgaṃ krameṇāha-tatra praspandanetyādi | svarūpaṃ tu yadeṣāṃ rūkṣaśītādi taddhātavyādhitraṇapraśnādau vaktavyaṃ; svarūpaṃ hi vātādīnāṃ kāryagamyameva, tena kāryamevātra prādhānyāducyate | carake'pi kāryamevoktaṃ- “doṣāḥ pravṛddhāḥ svaṃ liṅgaṃ darśayanti yathābalam | kṣīṇā jahati liṅgaṃ svaṃ samāḥ svaṃ karma kurvate” (ca. sū. a. 17) iti | atrāpi liṅgaṃ vyaktatvāt kāryamevocyate | tathā punastatraiva triśothīye “utsāhocchvāsa” (ca. sū. a. 18) ityādinā vātādīnāṃ karmaiva prakṛtihānivṛddhilakṣaṇamuktam | praspandanaṃ vyānasya; udvahanamindriyārthānāmudānasya; pūraṇaṃ prāṇasya; vivekaḥ pṛthakkaraṇaṃ rasamūtrādīnāṃ samānasya; dhāraṇamavegakāle apānasya, mūtrādipravartanamapyaviruddham | kiṃvā sarvakarmaiva tatsāmyāt sarvavātānāṃ; atra pakṣe pañcadhā prabhedaḥ sthānabhedādinā vakṣyamāṇo jñeyaḥ (|
) ||
rasaḥ prīṇayatītyādi prākṛtadhātupharma | prīṇayati tarpayati dhātūn; tṛptiprayojakatayā ca sakarmakatvam | jīvayatīti jīvaṃ dhārayati | lepayati asthyādi lepayati | dhārayatīti śarīraṃ dṛḍhīkṛlya dhārayati | dhairyacyavanaṃ maithunaprayojakatayā | bījārtho garbhajanano jñeyaḥ ( |
) ||-
15.2
pūrvādhyāye “teṣāṃ kṣayavṛddhī śoṇitanimitte” (sū. a. 14) ityanena dhātūnāṃ kṣayavṛddhī ukte, te ca pratikarttavyatayā jijñāsite, atastadabhidhānaprasaṅgāgatadoṣamalasahitadhātukṣayavṛddhivijñānārthaṃ doṣa-dhātu-mala-kṣayavṛddhivijñānīyo'bhidhīyate | atra ca dhātuśabdena upadhātūnāmojasaśca grahaṇāt tatkṣayādyabhidhānam | ādau ca doṣābhidhānaṃ tannimittatvāddhāttukṣayavṛddhyorjñeyam | doṣadhātumalāśca tathā tatkṣayaśca tathā vṛddhiśceti vigrahāddoṣadīnāṃ sāmyāvasthālakṣaṇābhidhānamapyatra yuktaṃ; kiṃvā doṣādīnāṃ kṣayavṛddhayoḥ prakṛtijñānānantarīyakatayā doṣādisvarūpābhidhānaṃ jñeyam |
rāgetyādi | pittakarmasu rāgo rañjakapittasya, paktiḥ pācakasya, tejo medhā ca sādhakasya; tejo'tra nayanaṃ, tadālocakasya; ūṣmā śarīroṣmā, sa tvaksthabhrājakapittasya karma (|
)||
purīṣaṃ niḥsāramapi āśayabalakāritayā vāyvagnidhāraṇamupastambhaṃ ca karoti | yaduktaṃ- “sarvadhātukṣayārtasya balaṃ tasya hi viḍbalam” (ca. ci. a. 8) iti (|
) ||
15.3
kutaḥ punareteṣāṃ svarūpādi jñātavyamityāha-doṣetyādi | hi yasmādarthe | tatra mūlamityārambhakatvāt | teṣāṃ lakṣaṇamiti doṣādīnāṃ prakṛtisthānāṃ tathā kṣīṇānāṃ tathā vṛddhānāṃ ca krameṇocyamānamityarthaḥ |
15.4
sandhītyādi kaphakāryam | atra sandhiśleṣaṇaṃ sandhisandhānaṃ, snehanaṃ śarīrasya, ropaṇaṃ vraṇasya, bṛṃhaṇaṃ saumyatvaighanatvābhyāṃ śarīrasya, tarpaṇatvamapi saumyatvād, balakāritvaṃ carake'pyuktaṃ “prākṛtastu balaṃ śleṣmā' ( ca. sū. a. 18 ) ityanena |
15.5
yathoktaraktalakṣaṇamityārtvarūparaktasya yallakṣaṇamuktaṃ “māsi māsi tryahaṃ sravet” ityādi, tadevāsya prakṛtisthasya lakṣaṇam | stanyaṃ jīvanamiti bālajīvanam |
15.6
īdṛśe vātādīnāṃ sāmye kartavyamāha- tatretyādi | vidhivaditi svāsthyarakṣaṇāya vakṣyamāṇavidhinā, paritaḥ sarvato vātādīnāṃ rakṣaṇaṃ kartavyam |
15.7
ata ūrdhvamityādi vātādikṣayalakṣaṇam| mandaceṣṭatā sakalaprākṛtavātakriyāṇāmalpatā| mūḍhasaṃjñatā'samyagjñānam, etacca prākṛtavāyorindriyārthasaṃ prāptikarasya vaiguṇyādupapannam| cakārādanuktaprākṛtakarmahāniḥ, evaṃ pittaśleṣmaṇorapi vācyā| antardāha iti śleṣmakṣaye prākṛtenāpi pittena kriyamāṇatāpasya niṣpratyanīkatvamapi sahyatayā jñeyam| yattu śleṣmakṣaye'virodhitayā pittavṛddhirbhavatīti yaduktamanyaiḥ, tadayuktaṃ, na hi doṣāṇāṃ viruddhakarmaṇāmapi virodho bhavatīti; "viruddhairapi na hyete guṇairghnanti parasparam" (ca. ci. a. 26) ityupadarśana(rśita)meva| carake "virodhinām" (ca. sū. a. 18) ityanena kṣīṇadoṣakarmaviruddhānāṃ vā vṛddhiriti darśitam; anyathā pittavṛddhiḥ śleṣmakṣaye liṅgaṃ, śleṣmavṛddhiśca pittakṣaye liṅgaṃ syāt, tacca neṣyate| vāyostu pittaśleṣmaṇordhāturūpayoḥ kṣaye vṛddhirbhavatyeva, "vāyordhātukṣayāt kopa" (ca. ci. a. 28) iti vacanāt| itarāśayāḥ śleṣmaṇa eva uraḥ-śiraḥ-sandhayaḥ; atrāmāśayasya sākṣādupādānādviśeṣeṇa śūnyatāktā jñeyā |
15.8
atra cikitsāsūtramāha-tatra svayonītyādi| svayonīti vaktavye yad vardhanamadhikaṃ karoti, tena svayoniśca yadvātādīnāṃ kaṣāyāditayā āmalakādi pratibhāti tannirāsārthaṃ; taddhi svayonitve'pi pathyalaprabhāvabādhitatvānna vardhanaṃ; tathā prabhāvādapi yat kaphādivardhanaṃ matsyādi tadapi gṛhyate| kiṃvā vātādīnāṃ svayonibhūtavardhanaṃ? tatra vāyorvāyureva yoniḥ, pittasyāgniḥ, kaphasyāpaḥ| evaṃ dhātumalakṣaye'pi svayonivardhanaṃ vyākhyeyam| tatra pañcabhūtātmakatvena rasa āpyaḥ, raktaṃ tejo jalātmakaṃ, māṃsaṃ pārthivaṃ, medo jalapṛthivyātmakam, asthi pṛthivyanilātmakaṃ, majjā śukraṃ cāpyaṃ, mūtraṃ jalānalātmakaṃ, purīṣaṃ pārthivam, ārtavamāgneyaṃ, svedaḥ stanyaṃ cāpyam |
15.9
rasakṣaya ityādau hṛcchabdaḥ pīḍākampa-śoṣa-śūnyatābhiryojyaḥ; ete ca rasakṣaye vṛddhavātādbhavanti| cakārādihānyatra ca rasādīnāṃ svakarmahāniḥ paradhātvapacayaśca jñeyaḥ| tvakpāruṣyaṃ raktena snigdhaślakṣṇatvaktābhidhānāt| amlaśītaprārthanā saumyāgneyatvādraktasya svayonitayā bhavati| sirāśaithilyaṃ pūrakaraktālpatayā| sphigādiśuṣkatā teṣāṃ viśeṣeṇa māṃsasthānatayā tacchoṣāt | dhamanīśaithilyaṃ māṃsakṣaye suṣiradhāratayā | plīhābhivṛddhirudare medaḥkṣaye vṛddhavātenodaraśūnyatā ya ca plīhā sthānād bhraṣṭo vardhate | meduramāṃsaprārthanā medojanakatayā meduramāṃsasya | vakṣyati–“doṣadhātumalakṣīgo balakṣīṇo'thavā naraḥ | svayonivardhanaṃ tattadannapānaṃ prakāṅkṣati” ityādi | dantanakhabhaṅgo'pi tatprabhavāsthikṣayādeva | majjakṣaye śukrakṣayābhidhānaṃ kāraṇakṣaye kāryakṣayopalakṣaṇaṃ, tenānyatrāpyayamartha unneyaḥ | śūnyatā'srāmapūrakatayā jñeyā | tatra alpaśukraraktadarśanaṃ ca śukrakṣaye'pi prakupitena vāyunā harṣodīritena ca raktānayanādbhavati |
15.10
atra cikitsāmāha—tatrāpītyādi | etacca prāgeva vyākhyātam |
15.11
svedakṣaye sparśavaiguṇyamiti svedakṣayavṛddhavātena jñeyaṃ; stabdharomakūpatā svedakṣayena śuṣkatvāt | svedopayoga ityatra svedaśabdena svedastathā svedanaṃ caraṇādyudhādi gṛhyate |
15.12
ārtavakṣaya ityādau yonivedanā taddeśābhipūrakārtavakṣayakupitena vāyunā | tatra śodhanamityanena srotaḥśuddhyarthaṃ śodhanaṃ; tacca vamanaṃ virecanaṃ cordhvādhaḥsrotaḥśuddhikarattyā, ārtavasrotaśca śukramahameva, yaducyate śārīre-“te eva raktamabhivahanto nārīṇāmārtavasaṃjñam” (śā. a. 9) iti | āgneyānāmiti surādīnām | vidhivadityanena śodhanapūrvakamūpayogaṃ mātrādinā yogyena yuktaṃ darśayati | śleṣmaśabdenārdradravyaṃ darśayati | prāptabastikālāyā iti prāptāṣṭamāsāyāḥ, tatraiva hi garbhiṇyā bastimabhidhāsyati | medyānnaṃ bṛṃhaṇārthaṃ, medhyāṇḍeti pāṭhapakṣe medhyāṇḍaṃ bastāṇḍādi jñeyam |
15.13
kramādvṛddhilakṣaṇamāha—ata ūrdhvamityādi | tatretyādi kāṣrṇyaṃ vāyunā prabhāvena kriyate | uṣṇakāmitā vāyoḥ śītatvāt | nidrā manaso nivṛttyā bhavati; yaduktaṃ—“yadā tu manasi klānte karmātmānaḥ klamānvitāḥ | viṣayebhyo nivartante tadā svapiti mānavaḥ” ( ca. sū. a. 21 ) iti; tatra vāyunā manobhramaṇānnidrā na bhavati | pittasyāpyuṣṇatayā manāṅmanovikṣepānnidrā svalpā bhavati | mūrcchā pittena yuktaiva; yaduktaṃ—“mūrcchā pittatamaḥprāyā” ( śā. a. 4) iti | sandhyasthiśliṣṭatā sandhiśleṣakakaphavṛddhyā yuktaiva |
15.14
rasavṛddhau hṛdayotkleśo hṛllāsaḥ | praseko mukhasrāvaḥ | udarasya tatpārśvasya ca vṛddhiḥ | adhidantā adhikadantāḥ | adhyasthi adhikāsthi |
15.15
purīṣamityādi | āṭopam īṣatsaśabdamādhmānam | mūtravṛddhimiti pracuramūtranirgamam | muhurmuhuḥ pravṛttistasyaiva |
15.16
ārtavaṃ vṛddhatayā vātarodhādaṅgamardaṃ karoti | atrānuktānāṃ netrādimalānāmuktānāṃ ca vṛddhilakṣaṇārthaṃ carakoktaṃ cakāreṇa sūcitaṃ bhavati | yaduktaṃ—“malavṛddhiṃ gurutayā lāghavānmalasaṃkṣayam | malayanānāṃ budhyeta saṅgotsargādatīva ca” ( ca. sū. a. 7 ) iti | evaṃ ca vātādirasādilakṣaṇānyapi tatra tatra kṛtacakāraiścarakoktāni sūcitāni jñeyāni |
15.18
atra cikitsāsūtraṃ—teṣāmityādi | aviruddhairiti vṛddhasya tathā kṣapaṇaṃ kartavyaṃ yathā'nyadoṣasya dhātorvā vṛddhiḥ kṣayo vā na bhavatīti bhāvaḥ | pratīti pratikṣaṇaṃ ca bahudoṣe saṃśodhanenālpe saṃśamanena ca kartavyam | dhātvādīnāṃ ca yadyapi vṛddhivryādhirūpatayā doṣakṛtaiva, tathā'pi rasādyāśrayavaśādapi tadgatadoṣāṇāṃ cikitsāviśeṣo bhavatīti jñeyam | tathā'pi kṣaye'pi pūrvaiḥ kṣīṇaḥ paradhātuṃ kṣapayati paraśca pūrvamiti jñeyam | yaduktaṃ— “kṣīṇe retasyanantarāḥ | kṣīyante dhātavaḥ” (u. ta. a. 41) iti | tasmādvṛddhāḥ kṣīṇā vā dhātavo nopekṣaṇīyā iti bhāvaḥ |
15.19.1
saṃprati dhātusārabhūtatvena dhātvabhinnasyaujasastathā tatkāryasya balasya ca prayojanavaśādbhedena svarūpaṃ kṣayaṃ ca cikitsārthamāha—balalakṣaṇamityādi | rasādīnāṃ śukrāntānāṃ yat paraṃ tejaḥ sāraṃ ghṛtamadhusthānīyam̐, pratyekameva rasādīnāṃ ya utkṛṣṭoṃ'śaḥ sārabhāgaḥ sa militvā hṛdayapradhānasthānatvāt tatrastha eva ca dhamanībhirapi hṛdayamūlābhiḥ kṛtsnaṃ śarīraṃ tarpayati balahetuśca dhātūnāṃ bhavati, śukraśoṇitasaṃsargāt prabhṛti śarīramadhitiṣṭhate svakarmaṇā tadojaḥ | taccāpi parāparabhedena dvividhaṃ; tatra yat paramaṣṭabindukaṃ taddhṛdi tiṣṭhati, yattu tato bahu tadaparaṃ śarīraṃ prīṇayati | yaduktamanyatra—“prāṇāyatanasaujaso'ṣṭau vindavo hṛdayāśritāḥ” iti | tathā carake'pi—“hṛdi tiṣṭhati yacchuddhaṃ raktamīṣatsapītakam | ojaḥ śarīre saṃkhyātaṃ tannāśānnāśamṛcchati” (ca. sū. a. 17) ityādi | atraiṣadityalpaṃ, tathā—“tāvaccaiva śleṣmaṇa ojasaḥ pramāṇam” (ca. śā. a. 7) ityanenārdhāñjalimamuktamojasaḥ | nānāvarṇatvaṃ cāsya nānāvarṇasarvadhātusārarūpatvādeva | yaduktaṃ—“bhramaraiḥ phalapuṣpebhyo yathā saṃhriyate madhu | tadvadojaḥ śarīrebhyo guṇaiḥ saṃhriyate nṛṇām” (ca. sū. a. 17) iti | na tu śukraprasādarūpamoja iti pakṣaḥ, taddhi na śabdādiha pratīyate; kiṃ ca tathā sati rasādīnāmapi paraṃparayā'pyojasaḥ sāratvābhidhānena śukrāntānāmityevābhidadhyāt, na tu rasādīnāmiti | nanu yadi śukrasāramojo na bhavati, tadā yaducyate carake—“yat sāramādau garbhasya yattu garbharasādasaḥ | saṃvartamānaṃ hṛdayaṃ samāviśati yat purāḥ” (ca. sū. a. 30 ) ityādi; tat kathaṃ ?
15.19.2
na hi śukraśoṇitasaṃyoge jīvādhiṣṭhitamātre dhātavaḥ santi, yatprasādamelakarūpaṃ tantraujaḥ syāt; asti tu śuklaṃ, tena tatprasādapakṣe tadā tasyāvasthānamupapannam | maivaṃ, tadā'pi śukraśoṇite bījarūpatayā sarvadhātūnāṃ vidyamānatvāt, taduktaṃ kalanopadarśane—“sarvadhātukaluṣībhūto bhavatyavyaktavigrahaḥ” (ca. śā. a. 4) iti; taccaujau dhātubhyo na bhinnamiti kṛtvā saptadhātukatvam | dahanasyāpi dhātvagnāvavakalpanaṃ sthānaviśeṣāt kāryaviśeṣācca | bhedenāpyojo'- bhidhīyata iti medavyavahāro'medaśca ojodhāyoḥ siddho bhavati | yattu carake rase tathā śleṣmaṇi ca ojaḥśabdaprayogaḥ, sa rase sāravacane, yathā- "malībhavati tat prāyaḥ kalpate kiṃcidojase" (ca. ci. a. 8) iti; yatra kaphe lojaḥśabdaprayogaḥ sa sārarūpadhātukāryakāritayā balahetusādharmyācca, yathā- "prākṛtastu balaṃ śleṣmā vikṛto mala ucyate | sa caivaujaḥ smṛtaḥ kāye sa ca pāpmopadiśyate” (ca. sū. a. 17) iti | tadeva balamityanena balahetutāprakarṣeṇa balaśabdavācyatā, na tu paramārthato balamevaujaḥ; yataḥ “prāṇināṃ punarmūlamāhāro balavarṇaujasāṃ ca" (sū. a. 1) ityanenānayorbhedaṃ vakti, tathā kṣīraguṇe “balyaṃ bṛṃhaṇamojaḥ sāmyādamivardhayet | kṛśānāṃ hitam" iti yadvakṣyati bhedapratipādakaṃ, tena balaṃ śaktiḥ śarīrasya bhāraharaṇādigamyā, sā ca prāya ojaḥsamāśrayā, ojaḥ saṃbandhādevetaradhātavo viśeṣeṇa balino bhavanti; tenaujodharmatayā balasya dravarasādirūpavirahitasya samānavardhanayitārūpatāvirahitatayā ojaso rasādirūpatayā ojaḥsamānarasādiyuktena samaṃ cikitsārthamabhidhānamāha;
15.19.3
evaṃ mele'pyuktaṃ - "balaṃ yadojo martyānāṃ tadoja iti nirdiśet | rasādīnāṃ prasādastu śukrāntānāṃ sa uttamaḥ” iti | atrāpi hi nirdiśediti bhāṣayā prayojanavaśenābhedopadarśanamojobalayoriti darśitam; etadevoktamihāpi “tadeva balamityucyate, svaśāstrasiddhāntāt” iti | atra svaśāstrasiddhāntena samaṃ siddhaṃ balaujasorabhedaṃ darśayati | abhedopadarśane prayojanaṃ coktameva | nanu yadyojaḥ śaktirbalaṃ tejaḥ prabhāvāhito dhāturvā śaktiśaktimornityasaṃbandheneti kiṃ bhedena “balavarṇaujasāṃ” (sū. a. 1) ityādau balaujasorabhidhānam ? ucyate-balyamāṃsavatkukuṭādi viśeṣeṇa balayuktamojo janayati, ojojanakena tu sādhāraṇabalayuktamojo janyate, tenaujojanakale'pi balyatvābhidhānaṃ viśeṣārthaṃ, yathā''gneyeṣveva sneho balavantamagniṃ janayati "nālaṃ snehasamiddhasya śamanārthaṃ sugurvapi” (ca. sū. a. 13) iti | balaṃ ca yadyapi taddhātumalodoṣāyādhāratayā'pyuktaṃ, yathā- "sarvadhātukṣayārtasya balaṃ tasya hi viḍbalam” (ca. ci. a. 8) iti; anena malādhāraṃ balamuktaṃ, tathā “hanvorbalaṃ kharabalaṃ” (ca. sū. a. 5) ityādinā, tathā "balaṃ bhavati cādhikam | śiroruhakapālānāṃ” (ca. sū. a. 5) ityādinā; tathā prakṛtisārasaṃhananādyāśrayatayā ca carake prapañcena balamuktaṃ, tathā'pi kṛtsnadehabalādhāyakatayā dhātvādibalasyāpi caujohetutayā'tra prādhānyena ojo balamityuktam | yaduktaṃ carake- "yenaujasā vartayanti prīṇitāḥ sarvadhātavaḥ” (ca. sū. a. 30) iti | yattu balaśabdenopacayo'pyabhidhīyate, tanna yuktam | yataḥ "kecit kṛśāḥ prāṇavantaḥ, sthūlāścālpabalā narāḥ” (sū. a. 35);
15.19.4
tathā- "sthūlaḥ pramehī balavānihaikaḥ kṛśastathā'nyaḥ paridurbalaśca” (ca. ci. a. 6) ityanena sthūlāṅgedena balābhidhānāt | yattu lokoktau durbalaśabdena kvacit kṛśābhidhānaṃ, tat kṛśe prāyo durbalatvadarśanādupacārābhidhānam |
15.20
ojaḥkāryamāha- tatra balenetyādi | sthiropacitamāṃsatvaṃ sarvadhātusneharūpatayā māṃsāpyāyanāduktaṃ, sthiratvaṃ sthāyitvaṃ, māṃsaṃ ceha bahirdṛśyamānakāryatayoktaṃ, tenetareṣāmapi dhātūnāṃ sthiratvamupacitatvamanenaivoktaṃ jñeyam | sarvaceṣṭāsvapratighāta ityatra ceṣṭā kāyaparispanda; atra balarūpatayaujaso balasaṃpādyakriyāsvapratighāto jñeyaḥ | svaravarṇaprasādaścaujaḥkāryameva | bāhyānāmiti pādvādīnāṃ karmendriyarūpakaraṇānām, ābhyantarāṇāmiti cakṣurādīnāṃ manaḥsahitānām; ātmakāryameṣāṃ visargādi tathā buddhyādi tathā cintanādi ca | pratipattiranuṣṭhānam | tena sarvendriyāṇāṃ svakāryapratipattirojonugrahādbhavatīti vākyārthaḥ | tatrendriyāṇi yadi bhautikāni tadā viśiṣṭabhūta mayenaujasā taddbalabṛṃhaṇaṃ yuktameva; yaduktaṃ - "śarīraṃ hyapi sattvamanuvidhīyate sattvaṃ ca śarīram" (ca. śā. a. 4) iti | etadevaujaḥkāryaṃ carake vyatirekeṇa darśitaṃ; yathā- "bibheti durbalo'bhīkṣṇaṃ dhyāyati vyathitendriyaḥ| duścchāyo durbhanā rūkṣaḥ kṣāmaścāpyojasaḥ kṣaye"- (ca. sū. a. 17) iti |
15.22
cikitsājñānārthamojo guṇairāha- oja ityādi | śukramiti prādhānyena śuklaṃ, tena tantrāntarokta raktatvādyanugamo'pyaviruddhaḥ | yattu jīvaraktarūpatayaujaso raktādivarṇatābhidhānaṃ, tanna yuktaṃ, prāṇāyatanaṃ hi raktaṃ hṛdayasthaṃ jīvaraktamucyate, tasya tvojorūpatā carakeṇoktā | anye śukrasthāne svacchamiti paṭhanti, taccarake "śuddhaṃ (bhraṃ)" (ca. sū. a. 17) iti pāṭhādyuktam | sthiramiti sthāyi | saramiti dehavyāpakatayā; yadā tu 'rasaṃ' iti pāṭhastadā pradhānakalpanayā madhurarasamityarthaḥ | viviktamiti pratyagraṃ, tena ca pratyagraireva ghṛtādibhirvardhate na paryuṣitairiti labhyate; kiṃvā viviktaṃ śreṣṭhaguṇaṃ, tathā'pi śreṣṭhaguṇairghṛtādibhirvardhata ityarthaḥ | mṛtsnaṃ sparśasukham | prāṇāyatanamuttamamiti agniḥ somo vāyuḥ sattvaṃ pañcendriyāṇi bhūtātmā manaśceti prāṇāḥ; teṣāmāyatanaṃ tadupaghātena tadupaghātāt | uttamamityanena itaraśaṅkhādiprāṇāyataneṣūttamatvam | yaduktaṃ carake- "daśaivayātanānyāhuḥ prāṇāṃ yeṣu pratiṣṭhitāḥ | śaṅkhau marmatrayaṃ kaṇṭho raktaṃ śukraujasī gudam"- (ca. sū. a. 29) iti | tasya hṛdayasthasyāpi dehavyāptiṃ tadabhāve ca śarīranāśamāha-deha ityādi | "dehaḥ sāvayavastena vyāpto bhavati dehinām | yadṛktaṃ sarvabhūtānāṃ na kvacinnāvatiṣṭhate" - iti |
15.23
tasya kṣayakāraṇamāha-abhighātādityādi | dhātavo gṛhyante yaistāni dhātugrahaṇāni srotāṃsi ojovāhīni, yaduktaṃ-"ojovahāḥ śarīre yā vidhamyante samantataḥ"( ca. sū. a. 30 ) iti | kiṃvā dhātugrahaṇasrota:sthānatayā dhātugrahaṇaṃ hṛdayaṃ, tato niḥsṛtaṃ dhamanībhireva | kiṃvā 'niṣṭhitaṃ' iti pāṭhaḥ, tadā ojovāhisrotaḥsu hṛdi sthitamityarthaḥ |
15.27
tasya kṣayabhedānāha-tasyetyādi | viśraṃśaḥ cyutiḥ svasthānād, vyāpadduṣṭale sati guṇahīnatvaṃ, kṣayaḥ svamānādalpatā | liṅgāni bhavantītyuttareṇa sandhiviśleṣaṇādinā yojyam | doṣavisraṃsanaṃ doṣacyavanaṃ malamūtrayorvātādīnāṃ vā bhraṃśaḥ | kriyā kāyavāṅmanasāṃ kriyā; atra nañantarbhāvādalpo vā nirodhaḥ | atra cakāreṇaujasaḥ svakarmaguṇahāniśca jñeyā | mūrcchā sarvathā cetanānāśaḥ || 24-27 ||
15.28
kriyāviśeṣairityojovardhakaistaddoṣaviśodhakaiśca | aviruddhairityanyāyaviruddhaiḥ | balamityojaḥ | itaramityanenaiva labdhe mūḍhasaṃjñamiti viśeṣaṇaṃ mūḍhasaṃjñāyāmevaṃvartanārtham |
15.31
etadevādhikaṃ vaktuṃ ślokenāha—yasyetyādi | dhātukṣayāditi ojaḥkṣayāt | saṃjñā jñānaṃ, karma vyāpāraḥ, etayoruparama eva mūrcchā | prakṣīrṇa balamityatra balaṃ śaktiḥ | atra ‘doṣadhātu’–ityādi ślokadvayaṃ kecit paṭhanti; tatra balakṣīṇa iti kṣīṇaujāḥ | svayonivardhanaśabdārthaḥ prāgeva vyākṛtaḥ | kṣīṇasya samānadravyaprārthanā cādṛṣṭavaśāt svabhāvabhūtā jñeyā | atra doṣādikṣayavṛddhiprakaraṇe pratikarttavyā ojaso vṛddhirnābhihitā, tasyāyurvṛddhivannirvikāralenābhimatatvādeva || 29–31 ||
15.32
saṃprati samuditadehasya kṣayavṛddhikāraṇaliṅgamāha—rasetyādi | atra cakārānmadhyaśarīratvaṃ ca vaktavyaṃ gṛhyate | adhyaśanam ajīrṇabhojanam | tatra āma eveti āmāśayatayā madhurataraśceti jñeyaḥ; na tu “āmāśayasthaḥ kāyāgnerdaurbalyādavipācitaḥ” ityādinoktaḥ, tasya rogahetutayā āmāśayasthatvena ca medojanakatvāyogāt | jāṭharyamiti bṛhajjaṭharatvam, etacca prathamasthaulyotpattikāraṇaṃ, tena sthūlasya balavadagnitayā madhura utpāda iti nodbhāvanīyam; utpanne'pi sthaulye'timātratvādina āhāra āmo madhurarasa(tara)śca bhavatīti yuktam | krathanam akasmāducchvāsāvarodhaḥ; yaduktaṃ—“śvāsarodho hi yo'kasmāt sa krāthaḥ krathanaṃ ca tat” iti | alpaprāṇatā śeṣadhātvanāpyāyanādeva | pramehapiḍakāḥ pramehā-
śrayapiḍakāḥ śarāvikādyāḥ | uddālako vanakodravaḥ | ādigrahaṇācchyāmākagavedhukādigrahaṇam | vidhivaditi puruṣāgnimātrābalādyanuguṇatayopayogaḥ | lekhanabastiryathā“triphalākvāthagomūtrakṣaudrakṣārasamanvitāḥ | ūṣakādipratīvāpā vastayo lekhanā matāḥ” (ci. a. 38) iti | cakārāccarakoktaṃ “guru cātarpaṇaṃ śreṣṭhaṃ sthūlānāṃ karśanaṃ prati” (ca. sū. a. 21) iti samucinoti |
15.33
tatretyādi kṛśadehatvādivarṇanam | etadapi kṣīṇarasajanyatayā rasanimittaṃ kāryamuktam | alpaprāṇa iti alpabalaḥ | kriyāsviti uktabhāraharaṇādivyatiriktāsvapi kriyāsu | sarva eva rogā asya balavanto bhavantīti yadyapyaviśeṣeṇa sthūlakṛśayoruktaṃ tathā'pi sthūle viśeṣeṇa balavanta iti jñeyam | kecidetamevārthaṃ darśayituṃ sthūle ‘balavattarā’ iti paṭhanti | yaduktaṃ carake—“sthaulyakāryaṃ varaṃ kāryaṃ samopakaraṇau hi tau | yadyubhau vyādhirāgacchet sthūlamevātipīḍayet” (ca. sū. a. 21) iti | payasyā kṣīrakākolī | nāgabalā gorakṣataṇḍulā | bṛṃhaṇabastiryathā-“bṛṃhaṇadravyaniṣkvāthāḥ kalkairmadhurakairyutāḥ | sarpirmāṃsarasopetā vastayo bṛṃhaṇā matāḥ” (ci. a. 38) iti |
15.34
madhyasya hetuṃ lakṣaṇaṃ cāha—yaḥ punarityādi | ubhayasādhāraṇānīti nātisnigdharūkṣādīni | samāniti samatvena, upacinotīti poṣayati | sarvakriyāsamarthatvenaiva balavattve labdhe balavāṃśceti vacanaṃ sthāyibalavattvopadarśanārtham | anupālayitavya iti vakṣyamāṇasvasthavṛttena rakṣaṇīyaḥ |
15.35
etadeva sukhagrahaṇārthaṃ sthūlātinindāṃ yuktāmāha—dvāvapītyādi |
15.36
( saṃprati doṣāṇāmeva dhātubalakṣayahetutvamāha—doṣa ityādi | ) atha dhātukṣayasya vikārarūpatayā dravyakālaceṣṭāviśeṣakāryatve'pyavaśyaṃ doṣakāryatvaṃ vaktavyaṃ, vinādoṣaṃ vikārānabhyupagamāditi doṣakāryatāṃ dhātukṣayalakṣaṇāmāra—doṣaḥ prakupita ityādi | dhātuśabdenātra dhāraṇārthakatyā malā upadhātavaśca gṛhyante | ātmatejaseti ātmaprabhāvena | atra pittasya vātasya ca kṣayahetutvaṃ saṃśoṣaṇatvādupapannaṃ, śleṣmaṇaśca yadi kṣayahetutvaṃ vaktavyaṃ tadā sroto'varodhakatayā, yadvakṣyati—“kaphapradhānadoṣairhi ruddheṣu rasavartmasu | kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ” (u. ta. a. 41) iti | agnidṛṣṭāntastu kaphasya kṣayakāraṇatāmātreṇa yojyaḥ | yattu “svatejaseti svasvabhūtātma(gni)nā” iti vyākhyānayanti, tat sarvathā'saṃgatameva | dhātukṣaye ca doṣakāraṇatvavyutpādanena dhātuvṛddhāvapi kāraṇatvaṃ doṣāṇāṃ sugamamiti sākṣānnoktam | dhātūnāṃ vṛddhikṣayābhyāmeva ca doṣābhisaṃbaddhaduṣṭatā'pyuktā bhavati | yato dhātūnāṃ duṣṭatāyāmapi tadguṇānāṃ vṛddhihānīrnā'vaśyaṃ svīkartavyā; tena dhātūnāṃ vṛddhiḥ, kṣayaḥ, tathā duṣṭatvaṃ ceti tridhā'pi vikāro'varuddho jñeyaḥ | kiṃvā dhātūnāṃ kṣayavṛddhī ukte eva; tataśca doṣaduṣṭatāmapyanenāha—doṣaḥ prakupita ityādinā | kṣapayatīti duṣṭyā svadharmahīnān karoti | asmin pakṣe śleṣmaṇā'pi dhātuduṣṭirmukhyaiva bhavatīti |
15.38
yataḥ kṣayavṛddhī prākṛtamānāpekṣe, tacceha noktaṃ, kuta ityāha—vailakṣaṇyādityādi | dīrghahrasva-sthūla-kṛśa-bāla-vṛddhādīnāṃ vailakṣaṇyāt, śarīravailakṣaṇye ca taddoṣādimānavailakṣaṇyamityarthaḥ | asthāyitvāditi doṣādibhiḥ saṃbadhyate; tena pūrvāhne vasante ca kapho vṛddhaḥ, grīṣme sāyaṃ ca kṣīṇa ityādinā tattadvṛddhikṣayahetuprāptyā'pi doṣadhātumalānāmanīyatamānatvādityarthaḥ | na vidyata iti niyataṃ mānaṃ na vidyate yacchāstrakāreṇa nidarśyateti bhāvaḥ | atha kathaṃ tarhi doṣādisāmyavyavahāra ityāha—eṣāmityādi | eṣāṃ doṣādīnāṃ vyastānāṃ
samastānāṃ ca sāmyaṃ svāsthyena vyastena ca vaktavyamityarthaḥ | tatra sarvathā svāsthyena sarvasāmyaṃ, vātādīnāṃ ca pratipratikathitaprākṛtalakṣaṇarūpasvāsthyena pratiprativātādisāmyaṃ vaktavyam | hetuneti liṅgena | etacca prākṛtalakṣaṇayogena sāmyajñānam | ye tvañjalyādimānena sāmyaṃ doṣādīnāṃ vadanti carakabhojādayaḥ, tairapi prākṛte mānābhāvāt sāmyagamakaṃ svāsthyameva svīkṛtaṃ tasyāñjalyādimānanirdeśāt; tasmāttadevāparatrāpi svāsthyajñāpanamastviti bhāvaḥ | carake'pi samastasvasthapuruṣasya doṣāderañjalyādimānamuktaṃ svarūpakhyāpanārthaṃ; svarūpakathanaṃ ca yogināṃ tathā bhiṣajāṃ rasādivaiṣamyamānapratītyā tatpoṣakasyāpi dravyasya viṣamopayogārthaṃtyetyabhiprāyaḥ |
15.40
atha doṣādīnāmasamatā kathaṃ jñeyetyāha - doṣādīnāṃ tvasamatāmityādi | asamatā vṛddhirhānirvā | anumāneneti doṣādikṣayavṛddhipratipāditanaisargikeṇānumānena | tattaddoṣādyasamatāyāmanugataṃ sāmānyena liṅgaṃ darśayaṃścikitsāsūtrasaṃgrahamāha - aprasannetyādi | aprasannendriyatvaṃ sarvadoṣādivikāramātragatatvenoktaṃ, yato'vaśyaṃ vikāre duḥkhakāriṇi manovāksparśādiṣu vā'nyatamamindriyaṃ vikṛtatayā aprasannaṃ bhavati | buddhimānityanena viśeṣavikṛtavātādiliṅgajñānavānucyate | kṣapayediti vṛddhān, bṛṃhayediti kṣīṇān | kṣapaṇavardhanovadhyupadarśanaṃ yāvadarogaḥ syāditi | kathamiyadavadhi kṣapaṇaṃ vardhanaṃ vā kartavyamityāha - etat sāmyasya lakṣaṇamiti | etadarogatvaṃ doṣadhātumalasāmyasya svāsthyasya lakṣaṇaṃ, svāsthyārthā ca cikitseti bhāvaḥ |
15.41
athārogyameva svāsthyarūpaṃ kathaṃ jñeyamityāha - samadoṣa ityādi | samadoṣatvamidaṃ yadyapi ṛtvahorātrāvasthāniyatatattaddoṣavṛddhikṣayayuktatvena nāsti, tathā'pi tasyālpatvenāvyapadeśyasyāsaṃbhavād vyapadeśyadoṣavaiṣamyavirahi samadoṣatvamiha gṛhyate; ata eva sustha ityabhidhīyata iti pāribhāṣikamuttejakadoṣavaiṣamyavirahidoṣasāmyaṃ svāsthyamuktam | suṣṭhu nirvikāratvenāvatiṣṭhata iti svasthaḥ | samadoṣatvameva kuto jñāyata ityāha-samāgniḥ samadhātumalakriya iti | samā prākṛtī dhātūnāṃ malānāṃ ca kriyā prākṛtakarmarūpā yasya sa tathā; atra kriyāgrahaṇaṃ samakriyayaiva dhātumalānāṃ parokṣāṇāṃ prāyaḥ sāmyāvagatiriti sūcanārthaṃ; dhātugrahaṇena upadhātvādīnāṃ ca dhāraṇāṃ grahaṇam | agnyādisamatayaiva doṣāḥ samā lakṣyante; etena ca vyākhyānena yaducyate doṣasāmyenaivāgnyādisāmyaṃ labdhaṃ tat kiṃ punarucyata iti nirastaṃ bhavati | atha samāgnitvādyapyantarvartitayā durvijñeyaṃ kathaṃ jñeyamityāha-prasannātmendriyamanā iti | ātmādiprasannatā hi duḥkhaprajñādivaiṣamyātmakavikāravirahitatvena bhavati; na hi duḥkhayoge satyātmādiprasannatā saṃbhavati, ātmādiprasādaśca ātmani vyakta eva, paramātmani ca prasādo'vagamyata iti bhāvaḥ| ātmāditrayābhidhānaṃ ca tribhireva militairniduḥkhatājñānarūpaprasannatānubhavāt, yaduktaṃ - "ātmā jñaḥ karaṇairyeāgāj jñānaṃ tvasya pravartate” (ca. śā. a. 1) iti | karaṇāni ca jñāne manaḥsahitānīndriyāṇi, tena prasannātmendriyamanastvameva svāsthyalakṣaṇamavyabhicāri vyaktaṃ ca; tatparikaratayā vaidyakasiddhāntopayuktatayā ca samadoṣatvādyabhidhānamiti yuktaṃ paśyāmaḥ | anye tu samadoṣatvaṃ svāsthyalakṣaṇamabhidhāya samāgnyādiviśeṣaṇānāmadhikamapi prayojanamicchanti, yato'gnidhātumalātmamanaindriyāṇīti pakṣatrayāpekṣācikitsāviśeṣasūcanārthamagnyādyabhidhānaṃ, tenāgnyapekṣayā kvāthādiprayogastathā rasaduṣṭatvādyapekṣayā rasādiśuddhikārakacikitsābhidhānaṃ śāstroktaṃ sūcitaṃ bhavati, tathā manaskarakṣīraghṛtādiprayogaṃ tathendriyahitacakṣuṣyādividhānaṃ ca sūcitaṃ bhavatītyādi vadanti, tacca sarvaṃ śāstre bahudhā pratipāditam, iha lakṣaṇāvasare na saṃgatamiti |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyaṭīkāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne doṣadhātumalakṣayavṛddhijñānīyo'dhyāyaḥ pañcadaśaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit