The Compendium of Suśruta 16
Bhānumatī 16
- Language
- Sanskrit
16.2
pūrvādhyāyoktasvasthādhikārāt svasthaviṣayakarṇavyadhabandhavidhirucyate | tenādhikārānuvṛttiriha saṃbandhaḥ | ucyate hi-adhikārātnuvṛttiḥ śeṣatvaṃ tātparyaṃ jātyabhedo nāmakīrtanaṃ ceti pañcādhyāyasaṃbandhāḥ | svasthe ca bāle karṇavyadhaḥ, taduktaṃ bhoje-“kāleṣveteṣu doṣāṇāṃ bālānāṃ karṇayorvyadhaḥ | saha gātrairvivardhante karṇapālyaśca khāni ca” iti |
16.4
rakṣārthaṃ kumāratantraṃ “karṇavyadhe kṛte bālo na grahairabhibhūyate | bhūṣyate'sya mukhaṃ tasmāt kāryastatkarṇayorvyadhaḥ” iti | yadyapi ca karṇayorvyadhena vraṇini bāle rakṣobhayaṃ bhavati, tathā'pi tadalpakālaṃ pratikartavyaṃ ca, tena cirakālaṃ rakṣārthaṃ tadalpaṃ tyajyata eva, yathādoṣamalpāgnervirecanaṃ cirakālāgnivṛddhikārakaṃ tatkālamalpāmimāndyakārakamapi kriyate | karṇavyadhastu kulasthityā trivarṣe pañcavarṣe vā bāle kartavyaḥ | sa liha saṃvatsarādibhādraṃ māsamārabhya ṣaṣṭhe māse māghe vā saptame phālgune kartavya ityāha—tau tu ṣaṣṭha ityādi | muhūrtāḥ śivabhujagādayaḥ; tithyādiprāśastyaṃ jyotiṣaśāstre jñeyam | abhisāntvanaṃ bālasya karṇavyadhaśabdabhayaparihārārtham | daivakṛte chidre iti daivena karṇavyadhārthaṃ sūryālokadṛśyamānapratanupradeśarūpaṃ sirādibhī rahitaṃ nirlohitāgamanaṃ ca kṛtamastīti bhāvaḥ | pratanu kaṃ pattalaṃ, bahalaṃ ghanaṃ vadanti | atra kecidvadanti—yataḥ sirāvyadhādhyāye “karṇayoścatasraḥ, tāsāṃ śabdavahāmekaikāṃ pariharet” (śā. a. 8) iti vakṣyati, tena tadadhikasirābhidhānamihānuktamiti; kiṃ tu tatra sthūlavibhāgena sthūlasirācatuṣkamuktam, iha tu sūkṣmasirāvyadhenādhikaṃ vaktavyaṃ, yato bhoje'pi “lohitā marmarī kṛṣṇāḥ karṇapāliśritāḥ sirāḥ | tāsāṃ tu vyadhane doṣānanupūrveṇa me śṛṇu || manyāstambho'patānaśca śūlo vā lohitāvyadhāt | vedanā granthayaścaiva marmarīvyadhanāt smṛtāḥ || kālikāvyadhanācchotho jvaro dāhaśca jāyate” iti | trayaḥ sthūlavibhāgenātra paṭhitāḥ sirāḥ, tantrāntare sūkṣmavibhāgena dvāsaptatiḥ paṭhyante | etatsirātrayavarjanaṃ ca daivakṛtacchidravyadhādeva bhavati | yathāsvamiti jvarādicikitsayaiva |
16.5
doṣasamudāyāditi pūrvameva vyadhānantaraṃ vā doṣaprakopāt | saṃrambhaḥ śvayathudāhādiyogaḥ |
16.6
āmatailamiti abhinavāpakvavailam |
16.7
vardhanakamapāmārga-kārpāsa-nimbādikāṣṭhamayaṃ doṣāpekṣayā prakṛtyapekṣayā vā kriyate |
16.8
doṣata iti śarīradoṣakṣobhāt |
16.13
tatretyādinā bandhaviśeṣārthaṃ tathā'saṃgheyakarṇaparityāgārthaṃ ca pālyākṛtiviśeṣānaha | yadyapi daśa karṇā atra bandhanārhā vaktavyāḥ, pañcāsādhyatvānna bandhyāḥ, tathā'pi pañcadaśakarṇabandhākṛtaya iti vacanādabandhyānāmapi bandhyasaṃbhāvanāmātraṃ bandhasaṃbandhājjñeyam | ye tu 'karṇākṛtaya' iti paṭhanti tadgranthaḥ spaṣṭa eva | tadyathetyupadarśanenāmī nemisandhānakādayo nityakarmadarśanādabhyāsācca prāyo jñātavyāḥ | pṛthulāyata ityādinā nemisandhānakādiviṣayamāha | nemisandhānaka iti nemisandhānabandhena bandhanīyaḥ | evamutpalabhedyakādāvapi vyākhyeyam | etadbandhānāṃ cānvarthamuktaṃ yat-teṣāṃ nāmabhirākṛtayo vyākhyātā iti | pṛthule vistṛte, same samapramāṇe, nemicakrasyeva | vṛttetyādau pūrvasmādvṛttatvaṃ pālyorviśeṣaḥ; ata evotpalatulyatayā utpalabhedyako bandho bhavati | hrasvetyādāvanatidīrghatvaṃ viśeṣaḥ, atrānekaśo vallūravat pāṭanaṃ kṛtvā vallūrakaṃ bandhaṃ vadanti | ete trayo bandhāḥ samobhayapālayaḥ | abhyantaro gaṇḍadeśaḥ, etadviparyayeṇa bāhyaḥ; atra dīrghaikapālikaṃ bandhadvayaṃ; tatrābhyantaraikapālerbahirāsañjanādāsaṅgimaḥ, bāhyaikapālestu gaṇḍāt kṛttena māṃsena yojanād gaṇḍakarṇaḥ; etayoḥ sandhānaślokau kecit paṭhanti, yathā-"ekaiva tu bhavet pāliḥ sthūlā pṛthvī ca yā sthirā | tāṃ dvidhā pāṭayitvā tu chittvā copari sandhayet ||"; tathā-"gaṇḍādutpāṭya māṃsena sānubandhena jīvatā | karṇapālimapālestu kuryānnirlikhya śāstravit" iti | atrāpāliḥ īṣatpāliḥ; āhārya ityubhayapārśvato'pyāhṛtya māṃsaṃ yojanīyaḥ | yasya pālidvayaṃ mūlata eva chinnaṃ sa pīṭhopamapāliḥ; nirvedhima iti punaḥ pradeśāntaravedhena niṣpannaḥ | asya lakṣaṇaṃ kecit paṭhanti-"yasya pālidvayamapi karṇasya na bhavediha | karṇapīṭhaṃ same madhye tasya viddhvā vivardhayet" iti | etadapālikaṃ bandhadvayam | aṇusthūlasamaviṣamapāliriti aṇusthūlattvābhyāṃ pālirekā samā, aparā viṣamā yasya sa tathā; tatra vaiṣamyaṃ likhitvā bandhena yojyata iti vyāyojimaḥ | abhyantaradīrghaikapālyā bāhyapālerapidhānād bāhyaḥ kapāṭasandhikaḥ | bāhyadīrghaikapālyā tvabhyantarahrasvapāleralpapidhānādardhakapāṭasandhiko bhavati | atraiva paṭhanti-"bāhyāyāmiha dīrghāyāṃ sandhirābhyantaro bhavet" iti | ete ca trayo bandhā viṣamapālayaḥ | daśaite bandhyā iti eteṣu bandhaḥ kāryakaro bhavati | asādhyānāha-tatretyādi | śuṣkaśaṣkuliriti śuṣkapālyadhiṣṭhānaḥ | itarā gaṇḍadeśānugā alpā pāliryasya | anadhiṣṭhānapāliriti alpatvenāvidyamānapālyadhiṣṭhāna ityarthaḥ | paryantayoriti gaṇḍabāhyakarṇayoḥ | tanuḥ pratanuḥ viṣamā ca sthūlālpābhyāṃ
pāliryasya sa tathā | grathitamāṃsasirāsantatā sūkṣmā ca pāliryasya sa yaṣṭīkarṇaḥ | nirmāṃsetyādau kākauṣṭhasadṛśatvāt kākauṣṭhakaḥ | ete ca pañca pālayo'pi pālyalpatākṣīṇāraktatvādinā bandhanāyogyā eva; kathaṃcidvaddhā api na sidhyantītyasādhyāḥ | eteṣāmasādhyatve hetumāha — bandhyedhvapītyādi; kiṃvā pūrveṣāmeva daśānāṃ bandhyānāmasiddhau hetumāha — bandhyedhvapītyādi | dāhādibhirupadravairbandhanārhā api na sidhyantītyarthaḥ || 9-13 ||
16.14
ato'nyatamamityādi | viśeṣataścopaharediti surādibhiratra prakṣālanādyupayogasya vakṣyamāṇatvāt | puruṣaśabdena jātivacanenāṅganālāme'pyaṅganāvacanaṃ viśeṣeṇa karṇavyadhe'dhikṛtatvadarśanārtham | yaduktaṃ bhoje—‘‘sakuṇḍalāni dīptāni śobhante vadanāni tu | bhoja ! strīṇāṃ viśeṣeṇa kṛtaiḥ karṇavibhūṣaṇaiḥ’’ iti | grathitakeśalaṃ vraṇe keśasambandhaparihārārtham | laghubhojanaṃ vidāhaparihārārtham | chedyādikartavye bandhanānuguṇaṃ yattat kartavyam | kapālacūrṇamiha śarāvacūrṇamicchanti | ācārikamiti vraṇitopāsanīyavakṣyamāṇavraṇitācāraṃ kartavyatayopadiśet | dvivraṇīyokteneti ālepādinā'tra yogyena |
16.15
atra viśeṣeṇa varjanīyānyāha—vighaṭṭanamityādi | vighaṭṭanaṃ cālanam |
16.16
aśuddharaktamiti vātādiduṣṭaraktam | vātaduṣṭe 'rakte' iti śeṣaḥ, pariphuṭanam | atipravṛtte rakte śyāvatvaṃ śothavattvaṃ ca jñeyam | kṣīṇa iti kṣīṇaraktaḥ | tasya sandhāne doṣā alpamāṃso na vṛddhimupayāti ceti jñeyam |
16.17
ato'nyetheti asamyagrūḍhavardhane |
16.20
karṇavardhanārthaṃ sammarddanayogisnehamāha—tadyathā godhetyādi | pratudā ladvādayo'nnapānavaktavyāḥ, viṣkirā lāvādayaḥ, ānūpā mahiṣādayaḥ | rājasarṣapaḥ śvetasarṣapaḥ, tasya tailam, evaṃ hi sneho'yam | payaścātra pākārthaṃ dravantarānukteścaturguṇameva | ye tu payaḥsthāne sarpiḥ paṭhanti, tanmate jalasādhyo'yam; anye tu catuḥsneheneva payaḥsādhyaṃ paṭhanti | alarkaḥ arkabhedaḥ, jalaśūko jalatṛṇāsakto bhavati ‘jalamum̐ñjā’ iti prasiddhaḥ | pratīvāpaḥ kalkaḥ | ye latra madhuragaṇaṃ paṭhanti payasyāṃ ca, tanmate payasyā kṣīravidārī | tailaṃ veti tailameva vā || 18-20 ||
16.23
evamavardhamānakarṇa vidhānāntaramāha — ye lityādi | apāṅgachedyamiti apāṅgamanukarṇaṃ, tiryak chedyaṃ, bāhyachede tu vyādhayaḥ syustato dhruvāḥ; tatra chedyaṃ karṇamudrikāyā adhastiryak kartavyaṃ; pracchānamapi chedadeśa eva, anye bandhanadeśe vadanti || 21-23 ||
16.24
saṃdhitakarṇasya vardhanayogyāvasthāmāha—jātometyādi |
16.25
karṇabandhānāṃ karṇalatāviśeṣe bahuvidhatvamāha — amitā ityādi | etenāviṣkṛtā ete daśa bandhā uktā iti bhāvaḥ | yo yatheti yaḥ karṇo yathā suniviṣṭo bhavati sa tenoktenānuktena ca bandhanena bandhanīya ityarthaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit