The Compendium of Suśruta 2
Bhānumatī 2
- Language
- Sanskrit
2.2
pūrvādhyāye ‘paṭhettu’ ityādinā pāṭha uktaḥ | sa copanītasyaiva yukta ityupanayanārthaṃ śiṣyopanayanīyo'bhidhīyate-athāta ityādi | upanayanaṃ dīkṣā, tadadhikṛtya kṛto'dhyāya upanayanīyaḥ | pūrvavacchapratyayaḥ | brāhmaṇādayo yadyapi vedapāṭhārthaṃ pūrvamupanītā eva, tathā'pi yathā trayīpāṭhasamāptau vrataviśeṣaṃ kṛtvā'tharvavedādhyayanaṃ, tathā āyurvedādhyayane'pi punardīkṣāviśeṣastathehopanayanaṃ boddhavyam |
2.3
upanayanayogyaṃ puruṣamāha-brāhmaṇetyādi | anvayo'trāyurvedādhyāyikulaṃ; vaya iti prathamamadhyamamevādhyayanocitatvāt; śīlaṃ naisargikaṃ vṛttaṃ, tacceha praśastamucitamārgapravṛttisvarūpaṃ gṛhyate; śauryaṃ durgeṣu viṣameṣu gamyaṃ; śaucaṃ snānādi bāhyamāntaraṃ ca manaḥśuddhiḥ; arthitvaṃ prakṛte śāstre jñeyaṃ; vinaya indriyajayaḥ; śaktiriha śāstragrahaṇalakṣaṇā śaktirjñeyā; balaṃ vyāyāmādikṣamaṃ jñeyaṃ, tato hi gurusevāpāṭhādau ca kṣamo bhavati; medhā dhāraṇāvatī buddhiḥ; dhṛtirnirṇayātmikā buddhiḥ; smṛtiḥ atītāthasmaraṇaṃ; pratipattirupadiṣṭārthāvabodha iti jñeyaḥ | tanuśabdo jihvādibhistribhiḥ, prasannaśabdaśca cittādibhistribhiḥ saṃbadhyate | ceṣṭā kāyavyāpāra iti | tanujihvādayo varṇoccāraṇādisamarthatayopādeyāḥ, tanujihvādayaḥ sacchiṣyalakṣaṇaṃ vā | ete ca guṇāḥ svarūpakathanenaivādhyayanopakārakāḥ pratibhāntīti na punaradhyayanānuguṇatayā vyākṛtāḥ | tasmai deyamityanenaivānyasyānupaneyatāyāmarthalabdhāyāmapi punaḥ ‘tato viparītaguṇaṃ nopanayet’ iti vacanaṃ viparītaguṇasya śāstrābhyāsāyo gyatayā sarvathānupaneyatādarśanārtham | tena yathoktaguṇeṣu ekadviguṇābhāve'pyupaneyatā sūcitā bhavati | śūdramapītyādi granthamanāṣaṃ manyante, tantrāntareṣu śūdrānadhikāradarśanāt | yaduktaṃ carake— “sa cādhyetavyo brāhmaṇa-rājanya-vaiśyaiḥ” (ca. sū. a. 30) iti, bhālukinā'pyuktaṃ— “vedopavedalāñca kathañcicchūdrairadhyetavyam” iti varṇatrayādhyeyatā darśitā bhavati | kiṃ tu sacchūdrasya vaiśyavidhyatideśāt; yathā-“namaskāreṇa mantreṇa pañcayajñān samāpayediti”
paṭhanāt pañcayajñādhikāraḥ sacchūdrasya, tathā''yurvede'pi śiṣṭācāraparamparāpariptaptaḥ sacchūdrasyādhikāra ityanye | tantrāntareṣu tu śūdrānadhikāraḥ sāmānyena śūdrādhikārapratiṣedhaparo na vaiśyavacchūdrādhikāraṃ niṣedhayati, tathā hārīte'pyuktam—“akulīnaṃ tyajet śiṣyaṃ” ityādau “viyoniṃ mlecchajātiṃ ca” iti punamlecchaniṣedhāt sacchūdrasya prasaktirarthāduktaiva; anyathā śūdramātrānadhikāre mlecchasya prasaktireva nāsti, tataḥ kutastanniṣedhaḥ ? |
2.4
upanīyastvityādau brāhmaṇa iti vacanaṃ brāhmaṇādiṣu brāhmaṇasya śreṣṭhatvāt, tena kṣatriyādāvapi vakṣyamāṇo vidhirjñeyaḥ | praśastatā tithyādīnāṃ jyotiḥśāstre'dhyayanaṃ prati vihitatvena, tathā adhyetṛpuruṣāpekṣayā nakṣatrādiśuddhyā jñeyā | muhūrtāḥ śivabhujagādayaḥ | praśastā dik uttarā pūrvā ca | sthaṇḍilo vedikā | dārvīhaumiko vidhiryājñikaprasiddhaḥ | śiṣyaṃ ca svāhākāraṃ kārayediti śiṣyaṃ ca homaṃ kārayet | devatā brahmādayaḥ, ṛṣayo dhanvantariprabhṛtayaḥ | brāhmaṇastrayāṇāmityādyanārṣaṃ vadanti, yato yājanaṃ brāhmaṇasyaiva karma na kṣatriyādeḥ | brāhmaṇa evopanetā, tadadhikṛtatvāt; upanītastu kṣatriyādiradhyāpako nopādhyāya iti na doṣaḥ |
2.5
tato'gnimityādi | pariṇīyeti pradakṣiṇīkṛtya | moho'jñānaṃ mithyājñānaṃ vā, ātmani viśeṣaiṃsadguṇāropaṇādutkṛṣṭatāpratyayo mānaḥ, aśakte'pyātmani śaktatvapratyayo'haṅkāraḥ |
2.6
śiṣye'pi svapravṛttiṃ niyamayannāha - ahaṃ vetyādi | anyathādarśī guṇavati śiṣye doṣadarśī | enobhāk pāpabhāk |
2.7
dvijagurbityādinā vidyāgrahaṇānte cikitsākāle kartavyaṃ niyamayatiṃ | vyādhaḥ paśuvadhājīvaḥ, śākunikaḥ pakṣivadhavṛttiḥ, patito mahāpātakī, pāpakartā upapātakī | prakāśata iti dharmaprabhāvāt svayaṃ prakāśate | kāruṇikatve satyapi mahā'dharmaphalatayā vyādhādayo na pratikartavyāḥ, vyādhādicikitsako hi tatkriyamāṇādharmaphalaṃ labhate; kiṃ ca tān prati niṣiddhatvādeva cikitsāyāḥ karaṇe'dharmo bhavati | mitrādilābho yathāvihitakaraṇāt lokasaṃmatyā dharmotpādācca |
2.9
upanītena śāstramadhyeyaṃ, yasmin kāle tadanadhyayanaṃ taṃ kālajñānena darśayannāha - kṛṣṇa ityādi | kṛṣṇe kṛṣṇapakṣe | tam̐nnidhana eva ahanī dve iti pratyāsannatvāccaturdaśīpratipadau; kiṃvā tannidhane dve ahanī ityanena caturdaśī amāvāsyā ca gṛhyate, pratipanniṣedhastu 'yeṣu viprānādhīyate' ityanena labhyate | kṛṣṇapakṣavidhiṃ śukle'pyatidiśati-śuklāhvaye'pyevamiti | atrāpi garhitatvāt kṛṣṇapakṣasya prathamopādānam | ahno niśayā samaṃ sandhyādvayam-aharddhisandhyam, etena madhyāhne sandhyāṃ vyudasyati | akālavidyutā pauṣādi-
māsacatuṣṭaye varṣaṃ lakṣayati | akālastanayitnughoṣaḥ sandhyāmeghadhvaniḥ | tantraṃ balaṃ, rāṣṭraṃ maṇḍalaṃ, kṣitipo rājā, eṣāṃ svakīyānāṃ vyathāsu nādhyeyam | yānaṃ hastyādi, āyatanaṃ vadhasthānaṃ, āhavaḥ saṃgrāmaḥ | mahotsavaḥ śakradhvajotthānādi, utpātāścautpātikā bhūkampādayaḥ | yeṣu viprā nādhīyata ityanena sūtakāṣṭakādīnāṃ grahaṇaṃ; yadyapi yeṣu viprā nādhīyata ityanena sarvaṃ labhyate, tathā'pi śāstrasthānadhyāyakathane nyūnatāparihārārthamanadhyāyakathanaṃ; sarvākathanaṃ tu vistarabhayāt | anadhyāyādhyayanena ca vidyā tatphalānadhigamā bhavati, anyo viśeṣaḥ śāstrāntaraprasiddho jñeyaḥ |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ śiṣyopanayanīyo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ |
tṛtīyo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit