The Compendium of Suśruta 28
Bhānumatī 28
- Language
- Sanskrit
28.2
pūrvoktavidhāyoktavidhinā jñātasya nirharaṇārthaṃ śalyāpanayanīyo'bhidhīyate |
28.3
dvividhaṃ śalyam-avabaddham, anavabaddhaṃ ca |
28.4
atrāsthyādividṛṣṭamavabaddham, itarasyānavabaddhasya sukhopāyatayaivopāyānāha-tatretyādi | svabhāvaśabdeneha svabhāvapravṛttā aśrukṣavathvādayaḥ kāraṇaśabdena gauṇyā vṛttyocyante |
28.5
eteṣāṃ vivaraṇaṃ-tatretyādi | nayanādibhyaḥ patatītyatra 'yacchalyaṃ tatra svabhāvo hetuḥ' ityadhyāhārya yojanā kāryā, evamanyatrāpyūhanīyam | māṃsāvagāḍhamityanena nātibaddhatvāt tadanavabaddhameva śalyamucyate | pramārjanaviṣayamāha - aṇūnītyādi | akṣaśalyāni akṣigataśalyādīni | hīnānāṃ dehānnirgatānāmalpasthitāvayavā hīnāṇuśalyāni niśvasanotkasanābhyāṃ prerayet | nirdhmāpanaṃ pradhamanaṃ jñeyam | pratimarśo vigharṣaṇaṃ, sa ca vamane aṅgulyā kaṇṭhagharṣaṇamihoktaḥ | pra hisvāhaṇam adhaḥpreraṇam | virecanairiti virecanamapi adhaḥpravāhaṇam | mārutetyādinā cūṣaṇaviṣayaḥ | ayaskānto lohasya karṣakaḥ | śoko'pi mānasaśalyamiti prāguktameva, śokabhayādyapi harṣāharaṇīyamantra jñeyam | anye tu pañcadaśa hetūn paṭhanti | bhedana-dāraṇa-pīḍana-vamana-virecana-prakṣālanāni prakṣipyāvaśiṣṭāni ye paṭhanti teṣāṃ bhedana-dāraṇe pācana hisottarakarmatayā pācane, pīḍanaṃ pramārjane, vamanaṃ pratimarśe, virecanaṃ pravāhaṇe, prakṣālanaṃ pariṣeke'ntarbhavati |
28.6
sarvaśalyānāṃ dvaividhyamāha - sarvetyādi | yena yathā śalyaṃ praviṣṭaṃ tenāhriyamāṇaṃ pratilomaṃ, parāṅmukhenāhriyamāṇamanulomam | pratilomaviṣayo'rvācīnaṃ nātidūrapraviṣṭaṃ, tat praveśamārgeṇaivāharaṇīyam, evaṃ ca pratilomaharaṇaṃ bhavati | parācīnaṃ tu parānnirgatamukhaṃ tanmukhenaivāhartavyaṃ, tathā cānulomaṃ bhavati; etasya punaḥ praveśamārgeṇānayanena sthūlaśalyāgreṇa punarbahudeśaghaṭṭanaṃ bhavatītyabhiprāyaḥ | anirgatamukhamapi yathā'nulomaṃ parācīnamāhriyate tadāha - anulomamanuttuṇḍitamityādi | chedanīyamukhaṃ chedanāīdeśamukham | etacca chedayitvā'paharaṇaṃ karṇavataḥ śalyasya jñeyam | taddhi praveśamārgeṇāhriyamāṇaṃ bahu
śarīrapradeśaṃ karṇāvaṣṭabdhaṃ chedayitvā hanti; tena parāgbhāgameva stokaṃ chedayitvā nirhriyate; tena karṇavataḥ śalyasyālpopaghātena nirgamo bhavati | yāni tvakarṇavanti parāṅgirgatamukhāni tāni chedanīyamukhānyapi praveśamārgeṇaiva pratilomaṃ hartavyāni | yaduktaṃ bhoje“atuṇḍitāni śalyāni chedanīyamukhāni ca | anirghātyāni jānīyād bahucchedānubandhataḥ” iti | karṇavato'pyacchedyamukhasya pratilomaṃ praveśamārgeṇāharaṇamāha-acchedanīyamukhānītyādi | eteṣāṃ mukhacchede mahatī vyāpanmaraṇaṃ vā bhavati; tena praveśamārgeṇaiva karṇamardanaṃ kṛtvā yantreṇa vā karṇaṃ yantrayitvā chedanīyapraccheda naṃ ca kṛtvā pratilomameva haraṇamatretyarthaḥ | śalyāharaṇaṃ hastenaiva yogyatayā prāyaḥ kartavyaṃ, tenāśakye yantreṇetyāhahastenetyādi | viśasyeti yantrapradeśanirodhakaṃ pradeśaṃ śastreṇa chittvā |
28.7
atra vyāpaccikitsāmāha- śītalenetyādi | marmasaṃrakṣaṇaṃ pānīyaghṛtābhyaṅgatarpaṇādinā |
28.8
svedārha saṃsvedyāgninā'vadahya ghṛtena tarpayitveti yojyam | atrātisrutasaktā ghṛtatarpaṇīyāḥ; tatra bhojaḥ-“agnikṛtyā vraṇā ye tu teṣvagnimavacārayet | svedayet saktupiṇḍibhiḥ svedakṛtyān samantataḥ || tarpayettarpaṇīyaṃ tu sukhoṣṇena tu sarpiṣā” iti |
28.9
hṛdayamabhita iti hṛdayasamīpe pārśva ityarthaḥ | hṛdayodvejanaṃ ca śalyakāryapīḍāparijñānārthamityeke | hṛdayodvejanena līnasya yantrasya (?) saṃbandho na bhavatītyarthaḥ | yathāmārgeṇa durapaharaṃ chedena mukhaṃ viśālaṃ kṛtvā hartavyaṃ, tatra tathā chedanaṃ kartavyaṃ yathā sirādikṣaṇanenānyato deśādapabādho na bhavatītyuktaṃ - durapaharamityādi |
28.10
asthividaṣṭāharaṇamāha-asthītyādi | guṇeneti dhanurguṇena | aśvavaktrakaṭake baddhvā turagastāḍanīyaḥ, tena ca śirovaktramunnāmayañ śalyamapaharati | paścāṅgī vṛkṣaśākhā; adhaūrdhvaṃ vistṛtapratyāsannavṛkṣaśākhāḥ; tatrāha- "bandho namantyāṃ connamantyāṃ ca, pradhānaśākhāyāṃ bandhe na calati" |
28.11
adeśetyādi | adeśottuṇḍitamiti pakṣe acchedanīyadeśottuṇḍitamityarthaḥ | 'asthideśottuṇḍitaṃ' ityanye; atrāsthirodho'sthyuttuṇḍitatvam |
28.12
vimṛditakarṇāni karṇavantīti acchedanīyamukhapatitāni | chedanīyamukhe tu deśe karṇavatāmanulomameva chedayitvā haraṇamāha-anāvādhakaretyādi |
28.13
jātuṣaṃ jatumayaṃ śalyaṃ; kiṃvā śarādilagnajatvavayavaharaṇopadeśo'yaṃ - jātuṣa ityādi | tayā taptaśalākayā gṛhītaṃ jatuśalyaṃ tatkṣaṇājjalena nirvāpitaṃ sthirībhavatītyarthaḥ |
28.14
kaṇṭhalagnakaṇṭakādyāharaṇopāyamāha - asthiśalyamityādi | keśoṇḍukaṃ bālavittikā, dantadhāvanakūrcaḥ āpothitāgraṃ karañjādidantakāṣṭham | praṇudeccāntariti koṣṭhaṃ praveśayet |
28.17
pānīyapraveśādinā'tipītajalāharaṇopāyānāha— udaketyādi || 15—17 ||
28.18
śalyānāṃ tathā tatsthānānāṃ tathā tadākarṣaṇayantrāṇāṃ ca bhūyastvaṃ pratipādayan vaidyasya svabuddhyā''haraṇe vidhānāntarakalpanamāha— śalyākṛtiviśeṣānityādi | samyagiti avyāpattiryathā bhavati tathā''haret |
28.19
karṇavacchalyāharaṇe mahadavadhānaṃ kartavyamityāha— karṇavantītyādi |
28.21
anuktopāyānuktayantrakaraṇe sūtramāha—etairityādi | yantrayogairityanuktaiścelyarthaḥ | atrānte kecit 'alpatāyāṃ' ityādyaśalyavraṇalakṣaṇaṃ paṭhanti, taistu pūrvamidaṃ paṭhanīyam |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne śalyāpanayanīyo nāma saptaviṃśatitamo'dhyāyaḥ |
27 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit