The Compendium of Suśruta 30
Bhānumatī 30
- Language
- Sanskrit
30.2
viparītavraṇābhidhānaprasaṅgena viparītāviparītadūtasvapnanidarśanīyo'bhidhīyate | pradhānabhūtadūtasvapnanidarśanamadhikṛtya vihitacchapratyayenaiva tadadhikāranakṣatravelādivaiparītyābhidhānamapyatrābhidheyaṃ sūcitaṃ bhavati |
1 |
30.4
nimittaṃ pūrṇakumbhādi, śakunaḥ pakṣī, deśo vaidyasya, tathā vāgdehamanasāṃ ca ceṣṭitaṃ vaidyasyeti yojanā |
30.6
pāṣa(kha)ṇḍetyādi | pāṣa(kha)ṇḍā vedabāhyāśramasthāḥ saugatādayaḥ | āśramā brahmacārigṛhastha-vānaprastha-yatitaḥ, varṇā brāhmaṇādayaḥ | savarṇā iti sadṛśāḥ, tena pāṣa(kha)ṇḍasya pāṣa(kha)ṇḍaḥ, brahmacāriṇo brahmacārīti jñeyam | etacca viparītabhūtadarśanārthameveti notkramāsaṅkā kartavyā, yena śuklavāsā ityādinā paścādevāviparītabhūtamabhidhāsyati prapañcena | asūyakā iti parasparaṃ kalahāyantaḥ | paramparāḥ paṅkauḥ |
—
30.8
pāśetyādi | pāṇḍuretara iti śukretaraḥ kṛṣṇaḥ | raudrarūpiṇo bhayāvaharūpiṇaḥ |
rūkṣaṃ lasitaviparītaṃ; niṣṭhuraṃ peśalaviparītam ||—
30.14
tadvidhamiti pakvaprasāraṃ vā| yāmyā dig dakṣiṇā || 9-14 ||-
30.19
vaidyasya pitrye kārya iti piṇḍadānādau, daiva iti homādau; taduktaṃ carake- "juhvatyagnimatho piṇḍān pitṛbhyo nirvapatyapi" ( ca. i. a. 12) iti| pūrvāsiviti pūrvāṣāḍhādiṣu | sandhidinamamāvasyā || 15-19 ||
30.22
etena śeṣaṃ vyākhyātamiti vyādhisamānaguṇe deśādau dūtadarśanaṃ vigarhitaṃ, viparītaguṇe ca praśastaṃ; tena vātaroge pravātādi ninditaṃ, nivātādi praśastamityādyuktamityarthaḥ | uktaṃ hi carake- "vikārasāmānyaguṇe deśe kāle'thavā bhiṣak | dūtamabhyāgataṃ dṛṣṭvā nāturaṃ tamupācaret” (ca. iṃ. a. 12) iti || 20-22 ||-
30.26
aviparītadūtādīni darśayannāha - śuklavāsā ityādi | svagotraḥ svajātiḥ | goyānaṃ govāhyaśakaṭaḥ, etacca praśastataratvādduktaṃ, tenāniṣiddhāśvādiyānamapyaviruddhameva; yaduktaṃ praśastadūtādhikāre carake'pi - "anuṣṭrakharayānasthamasaṃkhyāsvagraheṣu ca" (ca. iṃ. a. 12) iti || 23-26 ||
30.40
aviparītadūtaprasaṅgādaviparītameva tāvannimittādi darśayannāha - māṃsetyādi | māṃsamiti apakvaṃ māṃsam, udakumbhaṃ ca udakapūrṇaḥ kumbhaḥ; taduktaṃ carake- “ratnānāṃ pūrṇakumbhānāṃ” ( ca. iṃ. a. 12 ) ityādi | kecidudakārthacalitariktakumbhamapyatrecchanti | uktaṃ hi nimittagranthe- “cikitsakasya caurasya tathaivādhyayanārthinaḥ | praśasto yadi dṛśyeta jalārthe riktako ghaṭaḥ” iti | vardhamānā iti śarāvāḥ, te ca khalaṅkṛtā iti ālepādinā maṇḍitāḥ | kecidalaṅkṛtā iti kanyāviśeṣaṇaṃ vadanti; anye laṅkāropitaṃ kumāraṃ kumārīṃ vā vardhamānamāhuḥ | modakāstilamodakādayaḥ | hiraṇyaṃ suvarṇam | akṣatam akṣatayavādi | sumanaḥ puṣpam | cāṣaḥ suvarṇāvṛtaḥ pakṣiviśeṣaḥ | brahmādibhiḥ pratyekaṃ svanaśabdaḥ saṃbadhyate | brahmasvano vedadhvaniḥ, puṇyāhaśabdo maṅgalārthaḥ praṇavādidhvaniḥ | heṣitaṃ turagāṇāṃ, gajabṛṃhitaṃ gajakaṇṭharavaḥ | mantretyādi śakunanidarśanam | dikṣu śāntāsviti pūrvāsūttarāsu ca | caityo grāmapradhānataruḥ | dikṣu dīptāsviti āgneya-yāmyanairṛtīṣu | puṃsaṃjñā iti puṃśabdābhidheyāḥ haṃsakāraṇḍavādayaḥ | evaṃ kokilādayaḥ strīsaṃjñāḥ | dakṣiṇādityādinā aviparītanimittakathanam | dakṣiṇād vāmagamanaṃ praśastamiti śvaśṛgālayormārgacchedaṃ kṛtvā'pi ca gamanaṃ praśastamityarthaḥ | cāṣakukuṭayornaivaṃ vāmāddakṣiṇagamanaṃ praśastamityarthaḥ | nobhayamiti dakṣiṇagamanaṃ vāmagamanaṃ vā na praśastamityarthaḥ | rūkṣāṇāmiti purāṇānāṃ, kecidatra sthāne 'śuṣkāṇāṃ' iti paṭhanti || 27-40 ||
30.45
rogacikitsānukūlaṃ śabdaviśeṣaṃ nimittarūpaṃ darśayannāha—granthyādiṣvityādi | etena śeṣaṃ vyākhyātamiti yasmin roge yā cikitsā vidheyā tadabhidhāyakamākasmikaṃ daivanirmitaṃ vacanaṃ śubhamityarthaḥ; ucyate hi nimittaśāstre—“prathamaṃ carati dai(de)veṣu paścādgacchati mānuṣān | nācoditā vāgbhavati satyā hyeṣā sarasvatī” iti | pratiṣiddhamiti ‘mā gā’ ityākasmikaniṣedhavacanam | lagnamiti kaṇṭakādau vastrādilagnatā || 41-45 ||
30.48
uktaṃ vidhimāturagṛhapraveśādāvapyatidiśannāha—praveśa ityādi | pratidvāramiti vivandhadvāram || 46-48 ||
30.53
atidiṣṭādanyacca viparītaṃ darśayannāha—bhāṇḍānāmityādi | saṅkarasthānāmiti militasthitānām | aṅgādimārjanamadhomukhasya viparītam | saṃmukhasya praśnastu śubhaphalaḥ || 49-53 ||—
30.66
svapnabhedadarśanārthamāha - svapnānata ityādi | suhṛdo yāṃśca paśyantīti suhṛdo'pyāturameva svapne snehābhyaktādinā paśyanti | antāvasāyinaḥ cāṇḍālādayaḥ | āghrāyata iti cumbyate, bhakṣyata ityanye | śvāpadā hiṃsrāḥ paśavaḥ | mauṇḍyamiti muṇḍatām | tārakādīnāmityādiśabdāccandrādigrahaṇam | yūpamiti yūpakāṣṭham | pakvamiti siddham | ete ca svapnā rogidṛṣṭā eva riṣṭarūpā bhavanti; svasthadṛṣṭāstu rogotpādanasūcakāḥ || 54-66 ||
30.67
yathāsvamityādi | prakṛtisvapna iti pittaprakṛtiḥ “kanaka-palāśa-karṇikārāṃn paśyet” (śā. a. 4) ityādi, tathā kaphaprakṛtiḥ “suptaḥ san kalahaṃsa-cakravākān saṃpaśyet” (śā. a. 4) ityādi | vihata iti śubhaphalo'śubhaphalena paścāddṛṣṭena bādhyate | taduktaṃ carake—“akalyāṇamapi svapnaṃ dṛṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ | paśyet saumyaṃ śubhasvapnaṃ tasya vidyāt śubhaṃ phalam” (ca. iṃ. a. 5) | tathā vihataśabdenaiva tantrāntare viphalatvenaiva kathitā atidīrghasvapnādayo grāhyāḥ | uktaṃ hi carake— “divā svapnamapahisakhamavatīdīrgha tathaiva ca | dṛṣṭaḥ prathamayāme yaḥ svapnaḥ so'pyaphalo bhavet” (ca. iṃ. a. 5) iti | cintākṛtaśabdena dṛṣṭaśrutānubhūtaprārthitakalpitānāṃ pañcānāmapi vikalpānāṃ grahaṇam, etadvyatiriktasya tu bhāviphalasaṃbandhasyaiva grahaṇamiha (svapno nidrāyamāṇasya viṣayānubhavarūpaḥ kaiściduktaḥ) | sa ca svapno riṣṭarūpo manovahasrotasāmatibalaistribhireva doṣaiḥ pūritatvād dṛśyate | yaduktaṃ carake—“manovahānāṃ duṣṭatvādoṣairatibalaistribhiḥ | srotasāṃ dāruṇān svapnān kāle paśyati dāruṇe” (ca. iṃ. a. 5) iti | īdṛśaśca dāruṇo doṣaprakopaḥ pacyamānamārakādṛṣṭakṛta eva jñeyaḥ | evaṃ śubhaphalo'pi svapnaḥ pacyamānaśubhakarmajanya eva jñeyaḥ | (sakṛddṛśyamānastu svaphalaḥ svapnaḥ pacyamānadaivakṛta eva sanneriṣṭaṃ bhavati,) yathā—bhūtanimittādi pacyamānadaivakṛtameva śubhāśubhasūcakaṃ bhavati | yacca kaiścit bhūtādi viparītaṃ mṛtyunimittamātraṃ nāvaśyaṃ maraṇakhyāpakamucyate, tadriṣṭānāṃ dhruvaṃ maraṇagamakatayaiva pratyuktam | atra ca ye carake doṣajaśabdena vṛddhavātādijanyāśca vikārasūcakāḥ kathitāste'pi vātaprakṛtyādiṣu prakraitiguṇā eva boddhavyāḥ, vṛddhadoṣajanitatvāt | carake'pi vātaprakṛtyādisvapnā doṣajagrahaṇagṛhītā eva | yaduktaṃ—“dṛṣṭaśrutānubhūtaṃ ca kalpitaṃ prārthitaṃ tathā | bhāvikaṃ doṣajaṃ caiva svapnaṃ saptavidhaṃ viduḥ” (ca. iṃ. a. 5) iti | tatra bhāvikamiti bhāviphalasūcakam |
30.74
vyādhiniyatān svapnaśiṣṭānāha-jvaritānāmityādi | pretaiḥ sahyamiti yojanā | sthāvarotpattirvṛkṣotpattiḥ | adhvā adhvagamanam || 68-74 ||
30.81
śubhasvapnānāha—ata ūrdhvamityādi | devānityādi | yadā ca bhūtādīnāṃ viparītānāmeva jñānaṃ bhavati tadā maraṇāvadhāraṇam | yadā śubhāśubhalakṣaṇabhūtādimelakastadā pacyamānaśubhāśubhamelakarūpāṇāmiti bruvate |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ viparītāviparītadūtasvapnanidarśanīyo nāmaikonatriṃśattamo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit