Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 31

Bhānumatī 31

Language
Sanskrit

31.2

riṣṭaṃ dvividhaṃ—bāhyaṃ bhūtādigatam, āntaraṃ śarīragatam | tatra vaidyena prathamamupasthitaṃ bhūtādigatameva parīkṣyata iti pūrvādhyāyenoktaṃ, tadanu cāturagṛhagatenāntaragataṃ parīkṣaṇīyamiti āturagatariṣṭajñānārthaṃ pañcendriyārthavipratipattiradhyāyo'bhidhīyate | pañcendriyārthāḥ śabdādayaḥ, teṣu viruddhā pratītistathā teṣāmanyathābhāvo vipratipattiḥ |

31.3

atra prathamataḥ śārīrasakalariṣṭalakṣaṇameva tāvadāha—śarīraśīlayorityādi | śarīraṃ prāṇikāyaḥ; śīlaṃ manovṛttiḥ, śīlena ca mano lakṣyate; tena śarīramanasorityarthaḥ | anayoḥ prakṛtiḥ svabhāvaḥ; sā ca jātyādīnupādhīn ṣaḍapekṣate | taduktaṃ carake— “prakṛtirjātiprasaktā ca, kulaprasaktā ca, deśānupātinī ca, kālānupātinī ca, vayo'nupātinī ca, pratyātmaniyatā ca” (ca. i. a. 1) iti | vikṛtiranyathābhāvaḥ, sā ca prakṛterevārthodbhavatīyarthalabhyāyāmeva prakṛtau punaḥ prakṛteritivacanamanupalabhyamānavyaktakāraṇāṃ prakṛtereva sakāśād vikṛtiriṣṭarūpatāṃ darśayitum | yā tu vātādiprakopahetukṛtā vikṛtistathā śarīre karmanibaddhalakṣaṇakṛtā ca śubhāśubhaphalaśubhopacayamaraṇādirūpā vikṛtiḥ sā na riṣṭaṃ, kiṃ tu yā'sau aniimittā pacyamānakarmakāryā sā riṣṭam | taduktaṃ carake—“vikṛtiḥ punarlakṣaṇanimittā ca, lakṣyanimittā ca, nimittānurūpā ca | tatra lakṣaṇanimittā nāma sā yasyāḥ śarīre lakṣaṇānyeva hetubhūtāni bhavanti daivāt, lakṣaṇāni hi kāniciccharīrovanibaddhāni bhavanti, yāni tasmiṃstasmin kāle tatrādhiṣṭhānamāsādya tāṃ tāṃ vikṛtimutpādayanti; lakṣyanimittā tu sā yasyā upalabhyate nimittaṃ yathoktaṃ nidāneṣu; nimittānurūpā tu nimittārthakāriṇī yā, tāmanimittāṃ nimittamāyuṣaḥ pramāṇajñānasyecchanti bhiṣajo bhūyaścāyuṣaḥ kṣayanimittāṃ yāmāyuṣo'ntagatasya jñānārthamupadiśanti dhīrāḥ” (ca. i. a. 1) iti | tadariṣṭamiti sā vikṛtīriṣṭam | samāseneti saṃkṣepeṇa; vyāsataḥtu vistarataḥ |

31.10

pañcendriyārthavipratipatticchāyāvipratipattyoradhyāyarūpatayā sāmānyena śarīramānasariṣṭalakṣaṇamabhidhāyādhyāyapratijñātaṃ riṣṭamāha - śṛṇotītyādi | vividhāniti gandharvaśabdān | asamprāptāniti avidyamānān | yastṛṣṇamityādi sparśanendriyavipratipattiḥ | saṃjātaśītapiḍako yaśca dāhena pīḍyata iti atra śītapiḍakocitāṃ śītavedanāṃ na vetti dāhaṃ cānucittaṃ vettīti indriyavipratipattiririṣṭaṃ, tathā śītapiḍakocitaṃ śaityaṃ na bhavati dāhaścānucito bhavatīti sparśānyathābhāvo'pi riṣṭam; evamuṣṇagātra ityādāvapi yathāyogyatayā indriyasyārthasya vā vipratipattirvyākhyeyā | snātānuliptamityādau riṣṭe gandhasya rasasya cānyathābhāvo riṣṭam | nīlamākṣikā hi atyantamadhure durgandhe ca patanti | yaduktaṃ carake - "atyartharasikaṃ kāyaṃ kālapakvasya makṣikāḥ | api snātānuliptasya bhṛśamāyānti sarvataḥ" (ca. iṃ. a. 2) iti | snātānuliptatvaviśeṣaṇaṃ bāhyamalajanitadurgandhatāśaṅkānirāsārtham | sugandhiṃ vātīti sugandhigandhamudvahati; 'vā' gatigandhanayoḥ, ityasya vātīti gandhanārthe rūpam || 4-10 ||

31.23

upayukta ityādau rasānyathābhāvo riṣṭam | sugandhamityādi | nirmale gagana iti megharahite | anilaṃ mūrttimantamiti śarīriṇam | aṣṭāpadākārāmiti sārikākārām | jyotsnādau uṣṇaśabdenātapapradīpayorgrahaṇaṃ; yaduktaṃ carake- "jyotsnāyāmātape dīpte salileādarśayorapi" (ca. iṃ. a. 7) ityādi | vikṛtāṃ veti hīnalādhikatvādivikṛtiyuktām | mayūrakaṇṭhābhamiti mayūrakaṇṭhābhamadhūmavantam | svasthaḥ sa labhate vyādhimityatra so'pi vyādhirmaraṇāya bhavatīti jñeyam, anyathā maraṇavyabhicāreṇa riṣṭatvānupapattiḥ syāt || 11-23 || iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne pañcendriyārthavipratipattirnāma triṃśattamo'dhyāyaḥ |
30 ||

Linked texts (1)