The Compendium of Suśruta 31.3
Bhānumatī 31.3
- Language
- Sanskrit
31.3
atra prathamataḥ śārīrasakalariṣṭalakṣaṇameva tāvadāha—śarīraśīlayorityādi | śarīraṃ prāṇikāyaḥ; śīlaṃ manovṛttiḥ, śīlena ca mano lakṣyate; tena śarīramanasorityarthaḥ | anayoḥ prakṛtiḥ svabhāvaḥ; sā ca jātyādīnupādhīn ṣaḍapekṣate | taduktaṃ carake— “prakṛtirjātiprasaktā ca, kulaprasaktā ca, deśānupātinī ca, kālānupātinī ca, vayo'nupātinī ca, pratyātmaniyatā ca” (ca. i. a. 1) iti | vikṛtiranyathābhāvaḥ, sā ca prakṛterevārthodbhavatīyarthalabhyāyāmeva prakṛtau punaḥ prakṛteritivacanamanupalabhyamānavyaktakāraṇāṃ prakṛtereva sakāśād vikṛtiriṣṭarūpatāṃ darśayitum | yā tu vātādiprakopahetukṛtā vikṛtistathā śarīre karmanibaddhalakṣaṇakṛtā ca śubhāśubhaphalaśubhopacayamaraṇādirūpā vikṛtiḥ sā na riṣṭaṃ, kiṃ tu yā'sau aniimittā pacyamānakarmakāryā sā riṣṭam | taduktaṃ carake—“vikṛtiḥ punarlakṣaṇanimittā ca, lakṣyanimittā ca, nimittānurūpā ca | tatra lakṣaṇanimittā nāma sā yasyāḥ śarīre lakṣaṇānyeva hetubhūtāni bhavanti daivāt, lakṣaṇāni hi kāniciccharīrovanibaddhāni bhavanti, yāni tasmiṃstasmin kāle tatrādhiṣṭhānamāsādya tāṃ tāṃ vikṛtimutpādayanti; lakṣyanimittā tu sā yasyā upalabhyate nimittaṃ yathoktaṃ nidāneṣu; nimittānurūpā tu nimittārthakāriṇī yā, tāmanimittāṃ nimittamāyuṣaḥ pramāṇajñānasyecchanti bhiṣajo bhūyaścāyuṣaḥ kṣayanimittāṃ yāmāyuṣo'ntagatasya jñānārthamupadiśanti dhīrāḥ” (ca. i. a. 1) iti | tadariṣṭamiti sā vikṛtīriṣṭam | samāseneti saṃkṣepeṇa; vyāsataḥtu vistarataḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit