The Compendium of Suśruta 36.12
Bhānumatī 36.12
- Language
- Sanskrit
36.12
atra lalāṭādīnāṃ yanmahattvādilakṣaṇamuktaṃ, tacca pratipramāṇāpekṣyaṃ bhavati, ataśca vakṣyamāṇapramāṇavati śarīre saṃpūrṇāyuṣṭvādi darśayitumaṅgapratyaṅgapramāṇaṃ sāraṃ cāha—athetyādi | antarādhiḥ śarīramadhyaṃ, sakthidvayaṃ, bāhudvayaṃ, śiraśceti pradhānaṃ ṣaḍaṅgam; etadavayavāḥ pratyaṅgāni | pādasyaivāṅguṣṭhaḥ pradeśinī ca dvyaṅgulā; triyavo'ṣṭāṅgulaḥ, yadvakṣyati—1"tatrārdhapañcāṅgulaṃ gudamāhuḥ, tatrādhyardhāṅgulāstisro gudavalayaḥ, tatra yavādhyardho gudauṣṭhaḥ, tatra prathamā dvyaṅgulamātrā” ( ni. a. 2 ) iti; tatrādhyardhayavo'rdhāṅgulaṃ, tena triyavamaṅgulamiti phalati | pañcamo bhāgaḥ pañcamabhāgaḥ | ṣaṭpañcāṅgulamiti prapadaṃ ṣaḍaṅgulavistāraṃ, pañcāṅgulavistāraṃ pādatalam | gulphasandherityādau gulphasyopari caturaṅgulajaṅghāyāstrayodaśāṅgulāni pariṇāha ityarthaḥ | jaṅghāyāmasamāvūrū caturviṃśatyaṅgulāvityarthaḥ | dvyaṅgulānītyādau nayanāntaraṃ nayanayormadhyam | caturaṅgulānītyādau vadanaṃ mukhāvakāśaḥ | grīvocchrāyaḥ unnatirityarthaḥ | mehanaṃ tvatrāpakṛṣṭameva caturaṅgulaṃ jñeyaṃ, tena yaccarake “ṣaḍaṅgulaṃ śephaḥ” ( ca. vi. a. 8 ) ityuktaṃ tatprakṛṣṭaśephomānaṃ jñeyam | dṛṣṭyantaraṃ masūradalamātradṛṣṭyormadhyamityarthaḥ | dvādaśāṅgulānītyādau mehananābhyorgrīvāhṛdayayostathā nābhihṛdayayostathā stanayoścāntaraṃ madhyaṃ pratyekaṃ dvādaśāṅgulaṃ, tathā mukhāyāmādīni dvādaśāṅgulāni | maṇibandhasyopari caturaṅgule prakoṣṭho'bhidhīyate | indrabastītyādau aṃsapīṭhakūrparayorantaraṃ madhyaṃ viṃśatyaṅgulamityarthaḥ | kūrparāṃsayormadhyaṃ bhujam | aṅguṣṭhetyādau aṅguṣṭhakaniṣṭhyorantaraṃ tathā śravaṇāpāṅgayorantaraṃ jñeyam | caturviṃśatītyādau caturviṃśatyaṅgulapariṇāhā grīvetyarthaḥ | nāsāpuṭamaryādeti nāsāpuṭaṃ nāsārandhram | tārakā nayanakṛṣṇabhāgaḥ, tārakānavamāṃśā dṛṣṭiriti śalyamatena praśastamānābhiprāyeṇa ca jñeyaṃ; tenottaratantre yat “kṛṣṇāt saptamamicchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviśāradāḥ” ( u. a. 1 ) iti, tattvavirodhittvadbhedādeva | keśāntetyādau mastakaṃ cūḍāsthānam | avaṭuḥ grīvāpaścādbhāgo'vaṭusaṃjñitaḥ, karṇayoravaṭubhāgaḥ antaraṃ karṇāvavadvantaraṃ; tena karṇayoḥ paścādbhāgāntaramiti phalati | caturviṃśatyaṅgulamurovistāramuktaṃ, tatpramāṇā strīśroṇirjñeyā, aṣṭādaśāṅgulavistāramuraḥ striyā eva | saviṃśamaṅgulaśataṃ puruṣāyāma iti pañcāṅgulāyāmā pārṣṇiḥ, jaṅghā caturviṃśatyaṅgulā, jānu caturaṅgulam, ūruścaturviṃśatyaṅgulaḥ, tathā mehananābhyorantaraṃ dvādaśāṅgulaṃ, tathā nābhihṛdayāntaraṃ grīvāhṛdayāntaraṃ pratyekaṃ dvādaśāṅgulaṃ, grīvā
caturaṅgulāyāmā, mukhaṃ dvādaśāṅgulāyāmaṃ, tathā keśāntacūḍāsthānarūpamastakāntaramekādaśāṅgulam, evaṃ saviṃśamaṅgulaśatamāyāmaḥ puruṣasya | anye vistṛtabāhupuruṣāyāmaṃ saviṃśamaṅgulaśataṃ vadanti | carake tu caturaśītyaṅgulaḥ puruṣāyāma uktaḥ, tenāṅgulamānabhedāt samasyā kartavyā, yeneha jaṅghā caturviṃśatyaṅgulā, carake "jaṅge'ṣṭādaśāṅgule” (vi. a. 8) ityādinā pramāṇabheda uktaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit