Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 36

Bhānumatī 36

Language
Sanskrit

Contents

36.2

pūrvādhyāyoktaguṇavadbheṣādipādatrayayuktabhiṣajā āturaścikitsitumupakramaṇīya ityāturopakramaṇīyo'bhidhīyate |

36.3

āturopakramaṇaṃ ca gatāyuṣi nirarthakamayaśaskaraṃ cetyadhyāyapratijñānantaramāyuḥ parīkṣopadeśaṃ karoti-āturamityādi | āyuḥparīkṣaṇaṃ ca riṣṭasadbhāvāsadbhāvābhyāṃ pūrvādhyāyairyadyapi kṛtameva, tathā'pi lakṣaṇato yaddīrghāyuṣṭvaṃ tattatra noktaṃ, tadiha pratipādanīyaṃ; yadiharoktapañcaviṃśativarṣādyāyuḥpramāṇajñāne sati pañcaviṃśativarṣādyupasthāne vinā'pi riṣṭaṃ cikitsā'kartavyaiva, tatkālamāyurlakṣaṇenāyuṣo'ntargatasyāvacāritvāt | atha cikitsāpravṛttyarthamāyureva kevalaṃ parīkṣyamathānyadapi parīkṣyamastītyāha-satyāyuṣi vyādhītyādi | āyuṣi sati paraṃ cikitsā saṃbhavati; tena tat pradhānatayā prathamaṃ parīkṣyaṃ, tato vyādhyādītyarthaḥ | vyādhyādīnāṃ ca yathā yathā pradhānavivakṣā tathā tathā taduddeśo jñeyaḥ; tatra vyādhirnirvartyatvena pradhānaṃ, tadanu ṛtavo'gnidehabalādihetutayā, tadanvagnirdehabalādihetutayā pradhānam, evamādyunneyamiti |

36.4

atra ca sāmānyalakṣaṇataḥ, tathā'ṅgapratyaṅgapramāṇataḥ, tathā sārataścāyuḥ parīkṣyaṃ; tena sāmānyāyurlakṣaṇānyāha — tatra mahetyādi | atra mahaddīrgha-vistīrṇa-hrasva-gambhīra-śabdāḥ pratyekaṃ yathottaramabhisaṃbadhyante | mahattvaṃ ca lalāṭādīnāmatravakṣyamāṇapraśastapramāṇatā tato yatkiṃcidādhikyaṃ vā | prekṣaṇaṃ cakṣuḥ | bhruvoḥ stanayoścāntaraṃ jñeyam | hrasvatvaṃ ca jaṅghādau hīnapramāṇatayā vakṣyamāṇālyāyuṣṭāpavādakaṃ jñeyam | gambhīratvaṃ sattvasya vyasane cābhyudaye cākṣobhyatā, svarasya ca gambhīradeśotthitatvamiva gambhīratā, nābhestu nimnatvameva | kiṃciduccaniviḍastanam | upacitā māṃsalā mahāntastathā lomaśā lomayuktāḥ karṇapārśvasaṃbhavā mastikā yasya sa tathā, karṇasya pārśvamastakau lomaśau mahāntāvityanye, anye tu romopacitakarṇaṃ tathā pārśvamastiṣkaśabdaṃ mastakasthāne paṭhitvā vyākhyānayanti, te ca cūḍāsthāne āvarttadvayaṃ mastiṣkaṃ vadanti | "mastiṣkaśabdo grīvāpaścādbhāge māṃsale vartate” ityanye | snātānukṣiptamānupūrvyā paścādviśuṣyamāṇaśarīrahṛdayamiti snātaṃ vā anuliptaṃ vā yathā ānupūrvyā salilaṃ vā anulepanaṃ vā śarīre lagnaṃ tathaiva viśuṣyamāṇaśarīraṃ paścācca viśuṣyamāṇahṛdayamityarthaḥ | alpāyuṣastathā madhyāyuṣo lakṣaṇamatidiśannāha—ebhirityādi | atra cālpāyuṣṭvaṃ pañcaviṃśativarṣamānatvaṃ, tathā madhyāyuṣṭuṃ saptativarṣamānatvama-grevakṣyamāṇamadhyāyuṣastathā'lpāyuṣastathaiva mānanirdeśādbhavati |

36.6

dīrghāyurlakṣaṇāntaramāha—gūḍhetyādi | sthirendriyo jhaṭityanupahanyamānendriyaḥ | uttarottarasukṣetra iti uttarottaradīrghāyuḥpuruṣakulajātaḥ; kṣetraṃ prabhavasthānamiha kulapuruṣāḥ, teṣāṃ suṣṭhutvaṃ dīrghāyuṣṭvam | śarīrajñānavijñānairvardhata iti yojanā | jñānamiha sahajaśāstrādijñānaṃ, vijñānaṃ ca śikṣākṛtā buddhirjñeyā |

36.11

madhyamasyeti uttamaṃ varṣaśatamapekṣya saptativarṣāyurmadhyamaṃ, jaghanyaṃ tu pañcaviṃśativarṣam | mehanaṃ meḍhram | avalīḍhaḥ kharaḥ anupacitakharaḥ | etacca ślokena madhyasya tathā jaghanyasya cāyuṣaḥ punarlakṣaṇakathanaṃ pūrvoktalakṣaṇādviśiṣṭatvādeva, tena prayojanavattvādanārṣatvamasya na varṇanīyam || 7-11 ||

36.12

atra lalāṭādīnāṃ yanmahattvādilakṣaṇamuktaṃ, tacca pratipramāṇāpekṣyaṃ bhavati, ataśca vakṣyamāṇapramāṇavati śarīre saṃpūrṇāyuṣṭvādi darśayitumaṅgapratyaṅgapramāṇaṃ sāraṃ cāha—athetyādi | antarādhiḥ śarīramadhyaṃ, sakthidvayaṃ, bāhudvayaṃ, śiraśceti pradhānaṃ ṣaḍaṅgam; etadavayavāḥ pratyaṅgāni | pādasyaivāṅguṣṭhaḥ pradeśinī ca dvyaṅgulā; triyavo'ṣṭāṅgulaḥ, yadvakṣyati—1"tatrārdhapañcāṅgulaṃ gudamāhuḥ, tatrādhyardhāṅgulāstisro gudavalayaḥ, tatra yavādhyardho gudauṣṭhaḥ, tatra prathamā dvyaṅgulamātrā” ( ni. a. 2 ) iti; tatrādhyardhayavo'rdhāṅgulaṃ, tena triyavamaṅgulamiti phalati | pañcamo bhāgaḥ pañcamabhāgaḥ | ṣaṭpañcāṅgulamiti prapadaṃ ṣaḍaṅgulavistāraṃ, pañcāṅgulavistāraṃ pādatalam | gulphasandherityādau gulphasyopari caturaṅgulajaṅghāyāstrayodaśāṅgulāni pariṇāha ityarthaḥ | jaṅghāyāmasamāvūrū caturviṃśatyaṅgulāvityarthaḥ | dvyaṅgulānītyādau nayanāntaraṃ nayanayormadhyam | caturaṅgulānītyādau vadanaṃ mukhāvakāśaḥ | grīvocchrāyaḥ unnatirityarthaḥ | mehanaṃ tvatrāpakṛṣṭameva caturaṅgulaṃ jñeyaṃ, tena yaccarake “ṣaḍaṅgulaṃ śephaḥ” ( ca. vi. a. 8 ) ityuktaṃ tatprakṛṣṭaśephomānaṃ jñeyam | dṛṣṭyantaraṃ masūradalamātradṛṣṭyormadhyamityarthaḥ | dvādaśāṅgulānītyādau mehananābhyorgrīvāhṛdayayostathā nābhihṛdayayostathā stanayoścāntaraṃ madhyaṃ pratyekaṃ dvādaśāṅgulaṃ, tathā mukhāyāmādīni dvādaśāṅgulāni | maṇibandhasyopari caturaṅgule prakoṣṭho'bhidhīyate | indrabastītyādau aṃsapīṭhakūrparayorantaraṃ madhyaṃ viṃśatyaṅgulamityarthaḥ | kūrparāṃsayormadhyaṃ bhujam | aṅguṣṭhetyādau aṅguṣṭhakaniṣṭhyorantaraṃ tathā śravaṇāpāṅgayorantaraṃ jñeyam | caturviṃśatītyādau caturviṃśatyaṅgulapariṇāhā grīvetyarthaḥ | nāsāpuṭamaryādeti nāsāpuṭaṃ nāsārandhram | tārakā nayanakṛṣṇabhāgaḥ, tārakānavamāṃśā dṛṣṭiriti śalyamatena praśastamānābhiprāyeṇa ca jñeyaṃ; tenottaratantre yat “kṛṣṇāt saptamamicchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviśāradāḥ” ( u. a. 1 ) iti, tattvavirodhittvadbhedādeva | keśāntetyādau mastakaṃ cūḍāsthānam | avaṭuḥ grīvāpaścādbhāgo'vaṭusaṃjñitaḥ, karṇayoravaṭubhāgaḥ antaraṃ karṇāvavadvantaraṃ; tena karṇayoḥ paścādbhāgāntaramiti phalati | caturviṃśatyaṅgulamurovistāramuktaṃ, tatpramāṇā strīśroṇirjñeyā, aṣṭādaśāṅgulavistāramuraḥ striyā eva | saviṃśamaṅgulaśataṃ puruṣāyāma iti pañcāṅgulāyāmā pārṣṇiḥ, jaṅghā caturviṃśatyaṅgulā, jānu caturaṅgulam, ūruścaturviṃśatyaṅgulaḥ, tathā mehananābhyorantaraṃ dvādaśāṅgulaṃ, tathā nābhihṛdayāntaraṃ grīvāhṛdayāntaraṃ pratyekaṃ dvādaśāṅgulaṃ, grīvā
caturaṅgulāyāmā, mukhaṃ dvādaśāṅgulāyāmaṃ, tathā keśāntacūḍāsthānarūpamastakāntaramekādaśāṅgulam, evaṃ saviṃśamaṅgulaśatamāyāmaḥ puruṣasya | anye vistṛtabāhupuruṣāyāmaṃ saviṃśamaṅgulaśataṃ vadanti | carake tu caturaśītyaṅgulaḥ puruṣāyāma uktaḥ, tenāṅgulamānabhedāt samasyā kartavyā, yeneha jaṅghā caturviṃśatyaṅgulā, carake "jaṅge'ṣṭādaśāṅgule” (vi. a. 8) ityādinā pramāṇabheda uktaḥ |

36.13

atra strīśroṇipuruṣakaḥprabhṛtīnāmaṅgānāṃ keṣāṃcidyauvana eva saṃpūrṇamānatā bhavati; tena tadaiva yathoktamānatā jñeyetyāha - pañcaviṃśe ityādi | uktaṃ cānyatra - "varṣe'tha ca pañcaviṃśe naraḥ samanvitabalaḥ ṣoḍaśe nārī | arhati mānonmānaṃ jīvitabhāge caturthe vā” iti |

36.15

dehaḥ svairaṅgulairityanena nārīśarīraṃ nāryaṅgulena, puruṣaśarīraṃ puruṣāṅgulena meyaṃ, kiṃ ca bālaśarīraṃ bālāṅgulena meyamityapi sūcitaṃ jñeyam | etasmiṃśca svāṅgulamāne triyavamānatā yā aṅgulasyoktā sā na samyak saṃgatā bhavati, tathā svāṅgula evātrāṅgulimadhyapradeśamāno jñeyaḥ | carake laṅghadyamāno'ṅgulimūlamāno vā'ṅgulaḥ, tena mānabhedasamarthanaṃ yathākathaṃcit kartavyam |

36.16

sāreṇāpyāyurnirdeśannāha - atha sārānityādi | bhaktiriha devagurusevā | śukreṇa sāram, evaṃ majjñetyādāvapi yojyam | kṛśamuttamabalamiti kṛśamapi mahābalam | acchiddgātramiti animragātram | eṣāmiti sattvādisānāmuktānāṃ yadyat pūrvaṃ tattadāyuḥsaubhāgyayoḥ prakarṣakaram, evaṃ yathā yathā dvitrādisāratāyogaprakarṣaḥ tathā tathā''yuḥsaubhāgyaprakarṣo'pi jñeyaḥ | saubhāgyaśabdena ca kamanīyāścarake vistarapratipāditāḥ balasaukumāryadhanitvādayo guṇā gṛhītavyāḥ |

36.17

uktaṃ prakaraṇamupasaṃharati-sāmānyata ityādi | tatra 'mahālalāṭa' ityādinā 'sa jīvet pañcaviṃśatim' ityantena sāmānyata uktamāyuḥ, 'atha punaḥ' ityādinā 'hīnastathā'varam' ityantenāṅgapratyaṅgavibhāgatayā uktamāyuḥ, 'atha sārān' ityādinā 'saubhāgyayorapi' ityantena tu sārata uktamāyurjñeyam | sidhyatīti siddhiyukto bhavati | karmasviti cikitsāsu |

36.18.1

kramāgataṃ vyādhiparīkṣāmaha-vyādhītyādi | prāgabhihitā iti prathamādhyāye "tadduḥkhasaṃyogā vyādhayaḥ” ( sū. a. 1) ityādinā, tathā vyādhisamuddeśīye "ādivalapravṛttāḥ” ( sū. a. 24) ityādinā proktāḥ | te tu sarve eva trividhā iti sarva eva te rogāḥ sādhya-yāpya-pratyākhyeyabhedeṣu madhye ekatrāvaśyaṃ praviśantītyarthaḥ, na tu sarvarogāṇāṃ prati prati sādhyāditraividhyamanenocyate; yena rohiṇīprabhṛtayo na sādhyāḥ, jvarādayo na yāpyāḥ, tathā tilakālakamaṣakādayaḥ sādhyā eva param | bhūyastridhā iti aupasargikādibhedena | upavyādhyutpādopapattyā sṛjatītyupasargaḥ, upasarga eva svārthikaṭhakpratyayādādaupasargikaḥ | upadravalakṣaṇamāha-tatraupasargiko nāmetyādi | tatra prathamotpannaṃ jvarādivyādhiṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati anugato bhavati, yathā'tīsārādiḥ; sa ca tanmūla eveti pūrvoktapannavyādhikāraṇakaḥ san so'tīsārādirupadrava ityarthaḥ | upadravasaṃjño bhavatītyanena ca śāstrasamayasiddheyamupadravasaṃjñeti darśayati | atra pūrvotpannamitikṛtvā vyādhiviśeṣaṇamajanita- vyāghidoṣāvasthāniṣedhārtham | jaghanyakālajāta iti padaṃ vyādhinā jvarādinā sahotpannārucyādiliṅgarūpavyādhinirāsārtham | yaducyate carake—“vyādhayaste tadātve tu liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ” (ca. ni. a. 8) iti | punarbyādhiriti padaṃ vyādhyutpādottarakālabhāvivyādhyavasthānirāsārtham | tanmūla eveti svahetubalād vyādhyuttarakālotpannasaṃsargarogapratiṣedhārtham | yathā—ślīpadottarakālajamapi kuṣṭhaṃ yathoktalakṣaṇamapi nopadrava ityarthaḥ | yaducyate—“jvarasaṃtāpādaktapittamudīryate |

36.18.2

raktapittādatho kāsaḥ kāsāt saṃjāyate kṣayaḥ” (ca. ni. a. 8) iti | kṣayahetubhūtavyādhinā sahāvasthāne raktapittādīnāṃ tadopadravatvaṃ yadā mūlavyādhyupagame'pyavasthānaṃ raktapittādīnāṃ; yaduktaṃ—“kaściddhi rogo rogasya heturbhūtvā praśāmyati | na praśāmyati cāpyanyo hetutvaṃ kurute'pi ca” (ca. ni. a. 8) iti; tathā nopadravatvam, upadravavyādhisaṃbandhābhāvādeva(?)| evaṃbhūtopadravalakṣaṇameva carake paṭhyate; yathā—“upadravastu rogāntarakālajo rogāśrayo roga eva, sa sthūlo'ṇurvā paścājjāyata iti upadravasaṃjñaḥ”—(ca. ci. a. 21) iti | atrāntarakālaja iti rogamadhyakālajaḥ, tena liṅgavyudāsaḥ; rogāśraya ityanena cāvasthāvyudāsaḥ | bahu vaktavyaṃ caitadvistarabhayānna vistṛtam | prākkevala vitṛṇoti—prākkevala ityādi | prāgevāpūrvarūpatayotpannaḥ, tathā paścādapyanupadravatayā kevala ityarthaḥ | maśakatilakālakādayo'pūrvarūpā eva jāyante, na ca teṣāmupadravo bhavatīti prāktkevalā bhaṇyante, evaṃ vyākhyānayanti | kiṃlasmin vyākhyāne mūlajvarādivyādhīnāṃ sapūrvarūpāṇāmaupasargikrādiprakāratrayeṇāpi grahaṇaṃ na syāt, maśakādīnāṃ cāvyaktaliṅgaṃ pūrvarūpaṃ saṃbhavatyevetyapūrvarūpatā teṣāṃ durghaṭā; tena prāgutpanno vyādhirityanena jvarādaya eva vyādhayo'bhidhīyante | atrāpūrvarūpa ityanena ca pūrvarūpādānyaducyate, anupadrava ityanenāpi copadravādanyatvamucyate | anyalakṣaṇo nāmelyanena ca sarvarūpāmidhānam | bhaviṣyadyādhirūyāpaka ityanena vartamānavyādhigamakādvyāvṛttiḥ | liṅgānāṃ ca pradhānavyādhigrahaṇenaiva grahaṇamityuktameva |

36.18.3

riṣṭānāṃ ca maraṇapūrvarūpatayā grahaṇamiti sarvavyādhiprāptiḥ | atra cikitsāsūtramāha— tatretyādi | anyonyāvirodheneti mūlavyādherupadravasya ca yathā virodho na bhavati tathobhayavyādhipratyanīkā cikitsā kartavyetyarthaḥ | yadā tūpadravo balavān dṛśyate tadā balavantamupadravaṃ cikitsediti pakṣaḥ | yadyapi tanmūlatayā vyādhyupadravayorakakāraṇatoktā, tathā'pi tayorbhinnavyādhirūpatayā vyādhipratyanīkā cikitsā bhinnā'pi bhavati, tadapekṣyametadvacanaṃ— balavantamupadravaṃ copacarediti | yathāsvamiti yā yasya jvarādeścikitsoktā tayā pratikurvīta | anyalakṣaṇe ādivyādhau prathamotpannarūpaśabdite prayateta pūrvarūpoktaṃ cikitsitaṃ yathāsvaṃ kurvītetyarthaḥ | tena “jvarasya pūrvarūpe laghvaśanamapatarpaṇaṃ ca” (ca. ni. a. 1) ityādyuktaṃ gṛhyate; athavā ādiśabdaḥ pradhānavācī, tena bhāvipradhānavyādhiṃ yathākathaṃcidbuddhvāya tatroktaṃ cikitsitaṃ pūrvarūpe kuryāt | tena masūrikādipūrvarūpe jvarāṅgamardādau taduktacikitsāmapahāya masūrikādicikitsaiva kriyate, śothaprabhojanādirūpā | tenaitat pakṣadvayamapyaduṣṭamiti kārttikakuṇḍaḥ ) | ādītyādau ādiśabdaḥ pradhānavācī; tena vyādhāviti pūrvarūpalakṣaṇāye pradhānajvarādivyādhāvityarthaḥ | yaducyate- "jvarasya pūrvarūpe hitaṃ laṅghanaśamanamapatarpaṇaṃ vā” (ca. ni. a. 1) ityādi |

36.19

uktānuktavyādhicikitsāsūtramāha - nāstītyādi | anuktamapīti śṛṅgagrāhikayā anuktamapi; doṣāṇāṃ vātādīnāṃ, liṅgestodādibhirjñātvā vyādhidoṣapratyanīkairbheṣajairupacāredityarthaḥ |

36.20

kramāgatamṛtuparīkṣāmṛtucaryoktatvena nirdiśati - prāgityādi | ṛtūnāṃ cābhidhānaṃ doṣacayādihetutāpratipādanārthaṃ, tathā'gnikṣārādisnehasvedavamanādikriyānanuguṇatvānuguṇatvapratipādanārtham |

36.21

tatra doṣacayādipratipādanatā ṛtūnāmṛtucaryya (sū. a. 6) evoktā, agnyādicikitsāyāṃ tu kālasya ṛturūpasyānanuguṇatvaṃ vidheyaṃ tadāha-śīta ityādi | pratīkāro'tra kālaguṇaviparītakriyā, tatra yathā "agni karma sarvartuṣu kuryādanyatra śaradgrīṣmābhyām” (sū. a. 12) ityuktaṃ, tatrāpyātyayike vyādhāvuṣṇapratīkāraṃ śītagṛhaśītavātādinā kṛtvā'gnikriyā kartavyā, evaṃ śītapratīkāre'pi boddhavyaṃ, varṣapratīkārastu śītapratīkāreṇaiva labdhaḥ; evaṃ snehapānavamanādāvapi boddhavyam | atha sthilā'nuguṇakālaprāptāveva kasmāt kriyā na kriyata ityāha - kriyākālaṃ na hāpayet |

36.23

kriyākālahānau doṣamāha - aprāpte ityādi | aprāpte kriyākāle kriyākaraṇaṃ, prāptakriyākālātikramo vā, dvitayamapīdaṃ kriyākālāpraṇayanaṃ; tatrāprāpte kriyākāle kriyāvidhānaṃ yathā - vasanta evānudīrṇe kaphe vamanaṃ, tathā''majvare bheṣajavidhānamityādi; prāpte kāle kriyāyā akaraṇaṃ prāptakālātikrameṇa karaṇāt tathā sarvathā akaraṇācca jñeyam |
kriyāyā asiddhiprasaṅgena anyathā'pi kriyāyā asiddhitāhetumāha-kriyā hīnā'tiriktā vetyādi | yātyudīrṇaṃ śamayatītyādi kecit paṭhanti | atrārthe carakaḥ “prayogaḥ śamayedvyādhiṃ yo'nyamanyamudīrayet | nāsau viśuddhaḥ śuddhastu śamayedyo na kopayet” ( ca. ni. a. 8 ) iti |

36.24

kramāgatāgniparīkṣāmāha-prāgityādi | prāgiti vraṇapraśne “tatra jijñāsyaṃ” ( sū. a. 21 ) ityādinā pañcaprakāro bhrājakādibhedenoktaḥ, teṣu parīkṣopayuktaṃ kathitatvenāhaannābhipācaka iti | caturvidha iti samo viṣamastīkṣṇo manda iti bhedāt | tatrāgniprakāratrayaṃ duṣṭatvena tulyatayā darśayannāha-doṣetyādi | doṣābhipanna ityetāvaducyamāne vātādiprakṛtyagnīnāmapi manāgduṣṭānāṃ grahaṇaṃ syādityāha-vikriyāmāpannaśceti | doṣābhipannatvenaiva vikriyāpattau labdhāyāṃ yatpunarvikriyāmāpannaśceti karoti tena pratikartavyāmāvirbhūtavikriyāpannatāṃ darśayati | tena prākṛtāgnivikriyā anyā sarvathā'pratikāryā ca nirasyate | kiṃvā doṣābhipannatvenānyonyāśritā dṛṣṭistridhā gṛhyate, vikriyāmāpannaścetyanena cāgantukī vahnidṛṣṭirucyate | uktaṃ hi carake-“vātaprakṛtervātābhibhūte'gnyadhiṣṭhāne viṣamā bhavantyagnayaḥ” ( ca. vi. a. 6 ) iti | trividhatvamavāntaroktatvādāhaviṣamo vātenetyādi | carake yadyapi pittena mandatvamapi pratipāditaṃ “kadvajīrṇavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulbaṇam | āplāvayaddhantyanalaṃ jalaṃ taptamivānalam” ( ca. ci. a. 15 ) iti, tathā'pīha kaṭutiktasya pittasyānamlasya svīkārāt pittena tīkṣṇatvamevoktaṃ; yadamlaṃ pittaṃ vidagdhaṃ snigdhoṣṇasaṃbhūtaṃ tasya dravāṃśa eva māndyakāraka iti pittajanyatā nehoktā | caturvidha ityuddeśe praśastatayā pradhānaṃ samamevāgniṃ prathamaṃ lakṣayati-tatra yo yathetyādi | viṣame kadācit samyagvā pāko vāyorviṣamakāritvādeva bhavati | tīkṣṇatvaṃ tu vaherdvividhaṃ tīkṣṇatīkṣṇatarabhedena | tatra sa evābhivardhamāna ityādinā tīkṣṇatarasyā-
lakṣmyādiśabdavācyasya kathanam | pākānta ityupayuktānnapākānte | ( saumyāṃśca bhāvāniti āpyān paicchilyakledamādhuryādīn | dravopetamityādinā atyagnipratīkārārthamupayuktamannaṃ punardarśayati | anye tu dravopetamityādinā tīkṣṇatamo'gnirucyate; tena tīkṣṇaḥ, tīkṣṇataraḥ, tīkṣṇatama iti trividho'gnirucyata iti vyākhyānayanti | bhasmīkṛtyeti sāramalavilāgaṃ vinā dagdhvetyarthaḥ | dhātuguṇāniti rasādīnāṃ dehadhārakān guṇān | mahābhraṃśo maraṇaṃ, taṃ karotīti mahābhraṃśakaraḥ; kiṃvā mahatāṃ prāṇānāṃ bhraṃśakaraḥ; kiṃvā mahacchabdena hṛdayamucyate, yaducyate carake—“mahaccārthaśca hṛdayaṃ paryāyairucyate budhaiḥ” ( ca. sū. a. 30) iti | mūrcchākāritvāt mūrcchaka iti saṃjñe ) | yastvityādinā mandalakṣaṇam | mahatā kāleneti ucitapākakālātikrameṇa |

36.25

viṣamādīnāṃ lakṣaṇāntarāṇi cikitsopayuktānyāha—viṣama ityādi | pittameva nimittamityarthaḥ |
jñeyam | rasānādadāna iti rasamalavivekarthamannarasān gṛhṇannityarthaḥ | rasaśabdena lakṣaṇayā rasādhāraṃ dravyamannapānarūpamucyate | vivektumiti rudhirādigatatayā grahītum |
27 ||

36.28

agneḥ svakāryakaraṇe pavanasahāyamāha-prāṇāpānetyādi | atra prāṇāpānābhyāṃ praviśattiṣṭhadbhyāṃ vahneruddīpanaṃ bhastrādhmāpaneneva kriyate, tadetad 'dhmāpyate' ityanenoktaṃ; samānena tu vahnipārśvavartinā pālanaṃ kriyate | taduktaṃ - "samāno'gnisahāyavān" (ni. a. 1) iti | carake'pi- "samānenāvadhūto'gniḥ" ( ca. ci. a. 15) ityuktam | sarvata iti sarvamagnisyānaṃ vyāpya | svāṃ svāṃ gatimavasthitairiti avikṛtairityarthaḥ | ( agneḥ prādhānyaṃ darśayannāha-yuktetyādi | atraivārthe carakaḥ- "śānte'gnau mriyate yukte ciraṃ jīvatyanāmayaḥ | rogī syāt vikṛte, mūlamagnistasmānnirucyate" ( ca. ci. a. 15 ) iti | manākṛtīkṣṇāgnipraśaṃsāmāha-atimātramityādi | samaśnuta iti pathyāpathyasahitaṃ bhuñjānasya | divā ceti cakārādrātrau ca jāgrata iti labhyate ) |

36.29

kramāgataṃ vayaḥparīkṣāmāha-vaya ityādi | dvisaṃvatsaraparāḥ kṣīrānnādā iti prāyastathā darśanāt; tena dvivarṣādūrdhvaṃ kṣīrānnādatvaṃ bhavati | atra saptatiṃ yāvanmadhyaṃ vayaḥ; carake'pi ṣaṣṭivarṣaparyantamuktaṃ, ṣaṣṭivarṣādūrdhvaṃ hāniprakarṣavivakṣayā; iha tu tanna vivakṣitamityadūrārthatā | yauvanamiti 'yu'miśraṇe, ilyasmādrūpaṃ; tena pūrvāyāṃ vṛddhestathā parāyāśca pūrṇatāyā miśraṇaṃ yauvanaṃ jñeyam | yauvane manāgavardhamānatā, pūrṇatāyāṃ tu tādrūpyeṇāvasthānaṃ jñeyam | ata ūrdhvamīṣadvāniḥ |

36.30

vayo'vasthāmedopadarśanaphalamāha-tatrottarottarāstvityādi | bheṣajamātrāviśeṣāstantrāntaroktā yathā- "prathame māsi jātasya śiśorbheṣajaraktikā" ityādi | uttarottarā iti uttarottaraṃ vardhamānāḥ | ṛte parihāṇeriti saptarti vinā | paritaḥ sarvato dhātvindriyabalāderhāniḥ parihāṇiḥ | īṣadvrānau tu ācatvāriṃśataḥ pūrvaiva mātrā kartavyā | atha vṛddhe parihāṇilakṣite kā bheṣajamātretyāha-tatrādyāpekṣayeti | - ādyaṃ bālyaṃ, tadapekṣayā bheṣajamātrā krameṇa hīnamātrā kartavyetyarthaḥ | 'anyāpekṣayā' iti pāṭhapakṣe'pi anyad bālyamiti sa evārthaḥ |

36.31

doṣaviśeṣavṛddhamapi vayovasthā lakṣaṇīyamāha-bāle ityādi |

36.32

vayojñānaphalaṃ kriyāviśeṣe'pyāha- agnītyādi | vireko'tra malavirecanatayā vamanavirecane | yaduktaṃ carake- "ubhayaṃ vā doṣamalavirecanādvirecanasaṃjñāṃ labhate" (ca. ka. a. 1) iti | tatsādhyeṣviti agnyādisādhyeṣu | mṛddhīmiti atīvrāṃ, tīvratvenāgnyādikriyā na kartavyaiva tāvat; tadekasādhye tu ajāpurīṣādimṛdvāśrayatayā mṛdvagnirapi vidheyaḥ, tathā kṣāro'pi āvāpapratīvāpaśūnyatayā mṛduḥ kāryaḥ, virecanādi caturaṅgulādikṛtaṃ mṛdu vidheyamityādyanusaraṇīyam | śanairiti mandam; etadapi bālavṛddhayorvedanāsahatvapratīkārārthaṃ jñeyam |

36.33

kramāgataṃ dehaparīkṣāmāha-deha ityādi | prāgabhihita iti "rasanimittameva sthaulyaṃ" (sū. a. 15) ityādinā doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīye |

36.34

dehaviśeṣavijñānānuṣṭheyamāha - karśayedityādi |

36.35

balaparīkṣāyāmabhihitaguṇamiti uktapraśastadharmakatvaṃ; guṇaśabdo'tra praśastadharmavācī, tacca "tatra balena sthiropacitamāṃsatā" ( sū. a. 15) ityādinoktamanusartavyam | balabhedatvādeva kāraṇabhedena daurbalyaṃ nirdiśannāha—daurbalyaṃ tvityādi | daurbalyaṃ balameva kṣīṇamucyate | svabhāvādeva kaścinmātṛpitṛbījadoṣāddevādvā durbalo bhavati, kaściddoṣaiḥ kṣayitadhātuguṇatayā ca durbalo bhavati, jarayā vārdhakyena vā daurbalyaṃ bhavati | ādiśabdāt kālādīnāṃ grahaṇaṃ; yaduktaṃ—"ādāvante ca daurbalyaṃ visargādānayornṛṇām" ( ca. sū. a. 5) iti | 'āpekṣikaṃ ca' iti kecit paṭhanti vyākhyānayanti ca— madhyamapekṣya bālo vṛddhaśca durbala ityādikamapekṣākṛtaṃ daurbalyam | tacca vayogṛhītamevetyatrānusartavyam | sabalaṃ stauti—yasmādityādi | kriyāpratipattiḥ kriyāsiddhiḥ | carake'pyuktaṃ—"balādhiṣṭhānamārogyaṃ" ( ca. ci. a. 3 ) iti | ārogyādhiṣṭhānānāṃ śarīrāgnibalādīnāṃ madhye etacca prakaraṇe prādhānyakhyāpanaṃ tantradharmaḥ, tena vaheairapi svaviṣaye stutirna virudhyate |

36.36

tacca balaṃ vyāyāmādiśaktyā parīkṣaṇīyamityāha—kecidityādi | sthiratvamabhighātādibhiravicālyatvaṃ; kecit sthiralamiti vyastaṃ paṭhanti | atra sthairyalakṣaṇaṃ balaṃ sthiralamiti vadanti |

36.37

kramāgatasattvaparīkṣāyāṃ sattvaṃ sattvaguṇo manogataḥ, tadutkarṣānmano balavadbhavati | vyasanaṃ duḥkhāgamaḥ, abhyudayaḥ sukhāgamaḥ; kriyā kāraṇaṃ, sthānaṃ hetuḥ; tena vyasanābhyudayakriyāsthāneṣviti duḥkhasukhotpādahetuṣu prabalaśatrusamāgamaputrotpattiśravaṇādiṣu yadaviklavaḥ avikṛtatvaṃ, tato duḥkhasukhahetau nirbhayavikāraśūnyatā aviklavaḥ | avaikalyakaramiti pāṭhapakṣe'pi ayamevārtha unneyaḥ |

36.38

imamevārthaṃ saviparyayaṃ ślokenāha—sattvavānityādi | sarvamiti duḥkhasukhahetum | saṃstabhyeti manaso vikārodayapratibandhaṃ kṛtvā | uttamabalatvānmanasaḥ sāttvika ātmanaivātmānaṃ saṃstabhya pīḍādiduḥkhaṃ sahate | rājasastu madhyabalatvānmanasaḥ paraiḥ stabhyamānaḥ pīḍādi sahate | tāmasa iti tāmaso nātmanā pareṇa vā stabhyamāno'pi pīḍāṃ sahata ityarthaḥ |

36.39

prakṛtimityādau prakṛtiḥ śārīre, tadyathā- "sapta prakṛtayaḥ" (śā. a. 4) ityādinā vaktavyāḥ | bheṣajaṃ bhūmipravibhāgīye "saumyāni auṣadhāni" (sū. a. 36) ityādinā vaktavyam |

36.40

kramāgataṃ sātmyaparīkṣāmaha-sātmyānītyādi | tatra sātmyaṃ nāma yadupaśete sukhaṃ karotītyarthaḥ | uktaṃ hi carake-"sātmyārtho hyupaśayārthaḥ" (ca. vi. a. 1) iti | tathā "yo rasaḥ kalpate yasya sukhitvīya niṣevitaḥ" ityanantaramevoktam | sukhaṃ cehārogyaṃ, yaduktaṃ- "sukhasaṃjñakamarogyaṃ vikāro duḥkhameva ca" (ca. sū. a. 9) iti | taccārogyarūpaṃ sukhaṃ svasthe anāgatābādhapratiṣedhena, tathā vyādhite vyādhyapanayanena sātmyena kriyate | yadapi ca- "yat prayāti sahātmatām" iti sātmyalakṣaṇaṃ, tadapyevambhūtārthameva, yenātmarūpatā'pyavikāritaiva | tacca sātmyaṃ saṃkṣepataḥ pañcaprakāraṃ; yathā- deśasātmyaṃ, jātisātmyaṃ, rogasātmyam, ṛtusātmyam, okasātmyaṃ ceti | tatra deśasātmyādīni catvāri kaṇṭhoktānyeva; okasātmyāni "prakṛtiviruddhānyapi yānyabādhakarāṇi" ityanenoktāni | atra hi abhyāsādabādhakarāṇītyarthāllabhyate, yathā viruddhānyapyabhyāsādeva paramanābādhakarāṇi bhavanti | etatsātmyaṃ carake proktam- "upaśete yadaucityādokasātmyaṃ taducyate" (ca. sū. a. 6) iti | vyāyāmo dehaceṣṭā | rasena rasadvāropayujyamānaṃ sarvadravyaṃ gṛhyate, prabhṛtigrahaṇena sarvānuktagrahaṇam | prakṛtiviruddhānīti svabhāvaviruddhāni, api śabdāt saṃyogādiviruddhāni cānabhyastāni gṛhyante | aviruddhamapi hi akramopayuktamapathyaṃ bhavati | yaduktaṃ carake- "hitaṃ krameṇa seveta" (ca. sū. a. 7) iti | tatra deśasātmyaṃ vyāyāmādi yaddeśaguṇaviparītaṃ; yathā-anūpe śītasnigdhe uṣṇarūkṣamannaṃ ceṣṭitaṃ ca, tadviparītaṃ jāṅgale jñeyam | uktaṃ hi carake- "deśānāmāmayānāṃ ca viparītaguṇaṃ guṇaiḥ | sātmyamicchanti sātmyajñāśceṣṭitaṃ cādyameva ca (ca. sū. a. 6) iti | anye tu deśaśabdena deśasthānāmapi grahaṇāt taddeśasthasātmyamapi deśasātmyaṃ grāhayanti | yathā- "bāhrīkāḥ pahlavāścīnāḥ śūlikā yavanāḥ khaśāḥ | māṃsamādhvīkagodhūmaśastravaiśvānarocitāḥ" (ca. ci. a. 30) iti | etacca yadi deśaguṇaviparītaṃ na bhavati tadokasātmye praviṣṭameveti paśyāmaḥ | yaduktam- "aucityādyasya yat sātmyaṃ deśasya puruṣasya ca" (ca.ci. a. 30) iti | aucityāddeśasātmyaṃ taddeśapuruṣāṇāmeva bhavati | jātisātmyamiha manuṣyajātisātmyaṃ dugdhaśālighṛtāntarīkṣajalādi | ucitavyāyāmarātrikhapnādi kṛtsnaśarīrasātmyam, avayavasātmyaṃ ca cakṣuṣyakaṇṭhyādi gṛhyate; etaccātra svabhāvasātmyādiśabdavācyam | rogasātmyaṃ tu pratirogamabhidhātavyaṃ vyādhihitamannauṣadhādisātmyaṃ; susthavṛtte'pi vakṣyati "yasmin yasminnṛtau yo yo doṣaḥ kupyati dehinām | teṣu teṣu pradātavyā rasāste te vijānatā” (ci. a. 24) ityādi | vātādiprakṛtisātmyaṃ tu roga eva praviśati, “vātalādyāḥ sadāturā” (ca. sū. a. 9) iti vacanāt |

36.41

sakalasātmyavyāpakaṃ sūtramāha —yo rasa ityādi | rasaśabdena rasadvāropayujyamānaṃ sarvadravyaṃ gṛhyate | sukhitvāyeti arogitvāya; sukhalāyeti pāṭhapakṣe sukhayogāt sukhaṃ śārīraṃ tasya bhāvaḥ; ucyate hi—“yasya guṇasya hi yogādbhāvaśabdastathā tadabhidhāne tvatalau” iti | vyāyāmajātaṃ vyāyāmasamūhaḥ | anye tvatra “deśajātirogartuvyāyāmodaka” ityādi paṭhanti, tanmate deśajātirogartuvyāyāmādaya iti yathākathaṃcit samāsavarṇanaṃ kṛtvā pūrvavyākhyāta evārtho neyaḥ |

36.42

pariśiṣṭāṃ deśaparīkṣāmaha—deśastvityādi | tatra bahūdaketyādau bahuśabda udakādibhirgahanāntaiḥ pratyekamabhisaṃbadhyate | gahanaṃ vanam | bahavo mahānto vṛkṣāḥ parvatāśca yasmin sa tathā | ākāśasama iti āvarakabhūmivṛkṣaśūnyatāyā tathā nimnonnatābhāvena ca | praviralā alpāḥ kaṇṭakino vṛkṣāḥ yasmin sa tathā | prasravaṇaṃ nirjharam | udapānaṃ prasravaṇarandhraṃ kṛtataḍāgasaṃjñam | ubhayalakṣaṇa iti sādhāraṇaśītoṣṇavarṣatayā tathā sādhāraṇasvalpodakānimnonnataditayā ca jñeyaḥ |

36.43

trividhadeśe sopapattikaṃ sādhāraṇasya śreṣṭhatvamāha—samā ityādi | doṣāṇāṃ samatā teneti sādhāraṇāḥ śītādayo doṣasāmyahetavo yasmāt; tena kāraṇādhīnā doṣasamatā sādhāraṇe deśe bhavati | ataścarakaḥ—“śreṣṭhaḥ sādhāraṇo deśaḥ” |

36.44

idānīmanuguṇadeśajarogasya tadviguṇadeśasaṃbandhe cikitsitamāha-na tathetyādi | jalajā iti jalopalakṣitānūpadeśajāḥ| sthalahatā iti sthalalakṣitajāṅgaladeśajā(nī)tāḥ, vāśabdena sthalajā vā jalāhatā iti viparītaguṇaṃ darśayati | tatrodāharaṇaṃ yathā-anūpadeśajaṃ ślīpadaṃ jāṅgaladeśajaṃ (gataṃ) sanmahacchlīpadaṃ na bhavati, ānūpaguṇaviparītajāṅgaladeśaguṇaistathā taddeśīyāhārācāraiścānūpaviparītaiḥ pratibādhyamānatvāditi bhāvaḥ | na kevalaṃ vyādhaya eva paraṃ viruddhadeśagatā durbalā bhavanti, kiṃ tu doṣā api viruddhadeśaprāptikupitā na balavanta ityāha - svadeśe ityādi | svadeśe ityanuguṇe deśe; yathā-anūpocitaḥ kaphaḥ; anyasminniti tadviruddhe jāṅgale prakupitaḥ; evaṃ pittavātayorapyudāhāryam |

36.45

idānīṃ deśasaṃbandhasya duṣparihāratayā tajjanyarogaśaṅkāyāṃ deśasātmyasevayā abhayaṃ darśayannāha-ucita ityādi | ucita iti deśaguṇaviparītasātmyāhārasvapnaceṣṭādau vartamānasya | ucitatvameva sphorayati-taddeśasya guṇe satīti; taddeśasya viparītaguṇe āhārādau satītyarthaḥ | deśakṛtaṃ bhayamiti deśaguṇajanyamānarogabhayaṃ; kiṃvā āhārasvapnaceṣṭādau vyavasthitaguṇe taddeśasyocite satīti yojanā, tathā'pi sa evārthaḥ; yadi punarāhārādāvanucite vartate tadā bhavatyeva bhayamityarthaḥ |

36.47

idānīmuktotturādiparīkṣājñeyaṃ sādhyādibhedalakṣaṇamāha - deśetyādi | viparītaśabdo deśādibhiḥ pratyekamabhisaṃbadhyate | deśena cāturāvarodhakena dūṣyamapi gṛhyate | vacanaṃ hi-“deśo bhūmiraturaśca” (ca. vi. a. 8) | tatheti balasattvāyuṣāṃ ca saṃpattau | kevala iti nirupadrava ekadoṣaśca | samāgnitvamiha agnyupaghātajagrahaṇīdoṣādīn tyaktvā jñeyam | yadyapi - “jvare tulyartudoṣatvaṃ pramehe tulyadūṣyatā | raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyasya lakṣaṇam” ityuktaṃ, tathā'pyutsargavādo'yamapavādaviṣayaṃ parityajya jñeyaḥ | ato'nyetheti yathoktalakṣaṇānāṃ vaiparītye satīti |

36.48

āṃture sādhyāsādhyatājñāne satyupakramarūpā kriyā kartavyā; ataḥ kriyā yathā kartavyā tadāha-kriyāyāstvityādi | guṇālābha iti sādhyaphalālābhe | pūrvasyāṃ śāntāyāmiti
vaktavye yat śāntavegāyāmiti karoti tena dinaviśrāmaṃ darśayati | saṅkaraḥ kriyāmelakaḥ | ayaṃ ca pūrvakriyāviruddhaguṇatayā tathā pūrvakriyayā sahātimātratayā agnivadhādihetutvena cābhihita iti jñeyam |

36.50

atha kriyamāṇakriyayā stokaguṇalābhe kartavyamāha—guṇālābhe'pi kartavyetyādi | viśrāmāntariteti saptāhādūrdhvaṃ viśrāmāntaritā saiva kriyā kartavyā | kiṃ krameṇa kartavyetyāha—saivetyādi | anyathetyaviśrāmitā satī kriyamāṇā yasmāt pūrvavadagnivadhaṃ kṛtvā saṃkarādvayaṃ 'janayati' iti śeṣaḥ | 'guṇālābhe' iti pāṭhapakṣe'pi naña īṣadarthena īṣallābhe ityarthaḥ | saptāhakṛtā hi kriyā sātmyā bhavati | tena nāviśrāmeṇa kriyamāṇā guṇaṃ janayati, pratyutāgnivadhārocakādīneva janayatītyatra saṃkarārtha ityarthaḥ | ayaṃ ca vyavahāro jvarādau kriyamāṇakaṣāyapānādiviṣaya eva, tena cirakriyamāṇarasāyanādau na virodhaḥ | samyagityādi vaidyabhedakadarśakaṃ granthaṃ kecit paṭhanti, sa ca sugamaḥ |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne āturopakramaṇīyo nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ |
ṣaṭtriṃśattamo'dhyāyaḥ |

Linked texts (1)