Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 36.24

Bhānumatī 36.24

Language
Sanskrit

36.24

kramāgatāgniparīkṣāmāha-prāgityādi | prāgiti vraṇapraśne “tatra jijñāsyaṃ” ( sū. a. 21 ) ityādinā pañcaprakāro bhrājakādibhedenoktaḥ, teṣu parīkṣopayuktaṃ kathitatvenāhaannābhipācaka iti | caturvidha iti samo viṣamastīkṣṇo manda iti bhedāt | tatrāgniprakāratrayaṃ duṣṭatvena tulyatayā darśayannāha-doṣetyādi | doṣābhipanna ityetāvaducyamāne vātādiprakṛtyagnīnāmapi manāgduṣṭānāṃ grahaṇaṃ syādityāha-vikriyāmāpannaśceti | doṣābhipannatvenaiva vikriyāpattau labdhāyāṃ yatpunarvikriyāmāpannaśceti karoti tena pratikartavyāmāvirbhūtavikriyāpannatāṃ darśayati | tena prākṛtāgnivikriyā anyā sarvathā'pratikāryā ca nirasyate | kiṃvā doṣābhipannatvenānyonyāśritā dṛṣṭistridhā gṛhyate, vikriyāmāpannaścetyanena cāgantukī vahnidṛṣṭirucyate | uktaṃ hi carake-“vātaprakṛtervātābhibhūte'gnyadhiṣṭhāne viṣamā bhavantyagnayaḥ” ( ca. vi. a. 6 ) iti | trividhatvamavāntaroktatvādāhaviṣamo vātenetyādi | carake yadyapi pittena mandatvamapi pratipāditaṃ “kadvajīrṇavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulbaṇam | āplāvayaddhantyanalaṃ jalaṃ taptamivānalam” ( ca. ci. a. 15 ) iti, tathā'pīha kaṭutiktasya pittasyānamlasya svīkārāt pittena tīkṣṇatvamevoktaṃ; yadamlaṃ pittaṃ vidagdhaṃ snigdhoṣṇasaṃbhūtaṃ tasya dravāṃśa eva māndyakāraka iti pittajanyatā nehoktā | caturvidha ityuddeśe praśastatayā pradhānaṃ samamevāgniṃ prathamaṃ lakṣayati-tatra yo yathetyādi | viṣame kadācit samyagvā pāko vāyorviṣamakāritvādeva bhavati | tīkṣṇatvaṃ tu vaherdvividhaṃ tīkṣṇatīkṣṇatarabhedena | tatra sa evābhivardhamāna ityādinā tīkṣṇatarasyā-
lakṣmyādiśabdavācyasya kathanam | pākānta ityupayuktānnapākānte | ( saumyāṃśca bhāvāniti āpyān paicchilyakledamādhuryādīn | dravopetamityādinā atyagnipratīkārārthamupayuktamannaṃ punardarśayati | anye tu dravopetamityādinā tīkṣṇatamo'gnirucyate; tena tīkṣṇaḥ, tīkṣṇataraḥ, tīkṣṇatama iti trividho'gnirucyata iti vyākhyānayanti | bhasmīkṛtyeti sāramalavilāgaṃ vinā dagdhvetyarthaḥ | dhātuguṇāniti rasādīnāṃ dehadhārakān guṇān | mahābhraṃśo maraṇaṃ, taṃ karotīti mahābhraṃśakaraḥ; kiṃvā mahatāṃ prāṇānāṃ bhraṃśakaraḥ; kiṃvā mahacchabdena hṛdayamucyate, yaducyate carake—“mahaccārthaśca hṛdayaṃ paryāyairucyate budhaiḥ” ( ca. sū. a. 30) iti | mūrcchākāritvāt mūrcchaka iti saṃjñe ) | yastvityādinā mandalakṣaṇam | mahatā kāleneti ucitapākakālātikrameṇa |

Linked texts (1)