The Compendium of Suśruta 36.40
Bhānumatī 36.40
- Language
- Sanskrit
36.40
kramāgataṃ sātmyaparīkṣāmaha-sātmyānītyādi | tatra sātmyaṃ nāma yadupaśete sukhaṃ karotītyarthaḥ | uktaṃ hi carake-"sātmyārtho hyupaśayārthaḥ" (ca. vi. a. 1) iti | tathā "yo rasaḥ kalpate yasya sukhitvīya niṣevitaḥ" ityanantaramevoktam | sukhaṃ cehārogyaṃ, yaduktaṃ- "sukhasaṃjñakamarogyaṃ vikāro duḥkhameva ca" (ca. sū. a. 9) iti | taccārogyarūpaṃ sukhaṃ svasthe anāgatābādhapratiṣedhena, tathā vyādhite vyādhyapanayanena sātmyena kriyate | yadapi ca- "yat prayāti sahātmatām" iti sātmyalakṣaṇaṃ, tadapyevambhūtārthameva, yenātmarūpatā'pyavikāritaiva | tacca sātmyaṃ saṃkṣepataḥ pañcaprakāraṃ; yathā- deśasātmyaṃ, jātisātmyaṃ, rogasātmyam, ṛtusātmyam, okasātmyaṃ ceti | tatra deśasātmyādīni catvāri kaṇṭhoktānyeva; okasātmyāni "prakṛtiviruddhānyapi yānyabādhakarāṇi" ityanenoktāni | atra hi abhyāsādabādhakarāṇītyarthāllabhyate, yathā viruddhānyapyabhyāsādeva paramanābādhakarāṇi bhavanti | etatsātmyaṃ carake proktam- "upaśete yadaucityādokasātmyaṃ taducyate" (ca. sū. a. 6) iti | vyāyāmo dehaceṣṭā | rasena rasadvāropayujyamānaṃ sarvadravyaṃ gṛhyate, prabhṛtigrahaṇena sarvānuktagrahaṇam | prakṛtiviruddhānīti svabhāvaviruddhāni, api śabdāt saṃyogādiviruddhāni cānabhyastāni gṛhyante | aviruddhamapi hi akramopayuktamapathyaṃ bhavati | yaduktaṃ carake- "hitaṃ krameṇa seveta" (ca. sū. a. 7) iti | tatra deśasātmyaṃ vyāyāmādi yaddeśaguṇaviparītaṃ; yathā-anūpe śītasnigdhe uṣṇarūkṣamannaṃ ceṣṭitaṃ ca, tadviparītaṃ jāṅgale jñeyam | uktaṃ hi carake- "deśānāmāmayānāṃ ca viparītaguṇaṃ guṇaiḥ | sātmyamicchanti sātmyajñāśceṣṭitaṃ cādyameva ca (ca. sū. a. 6) iti | anye tu deśaśabdena deśasthānāmapi grahaṇāt taddeśasthasātmyamapi deśasātmyaṃ grāhayanti | yathā- "bāhrīkāḥ pahlavāścīnāḥ śūlikā yavanāḥ khaśāḥ | māṃsamādhvīkagodhūmaśastravaiśvānarocitāḥ" (ca. ci. a. 30) iti | etacca yadi deśaguṇaviparītaṃ na bhavati tadokasātmye praviṣṭameveti paśyāmaḥ | yaduktam- "aucityādyasya yat sātmyaṃ deśasya puruṣasya ca" (ca.ci. a. 30) iti | aucityāddeśasātmyaṃ taddeśapuruṣāṇāmeva bhavati | jātisātmyamiha manuṣyajātisātmyaṃ dugdhaśālighṛtāntarīkṣajalādi | ucitavyāyāmarātrikhapnādi kṛtsnaśarīrasātmyam, avayavasātmyaṃ ca cakṣuṣyakaṇṭhyādi gṛhyate; etaccātra svabhāvasātmyādiśabdavācyam | rogasātmyaṃ tu pratirogamabhidhātavyaṃ vyādhihitamannauṣadhādisātmyaṃ; susthavṛtte'pi vakṣyati "yasmin yasminnṛtau yo yo doṣaḥ kupyati dehinām | teṣu teṣu pradātavyā rasāste te vijānatā” (ci. a. 24) ityādi | vātādiprakṛtisātmyaṃ tu roga eva praviśati, “vātalādyāḥ sadāturā” (ca. sū. a. 9) iti vacanāt |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit