Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 39

Bhānumatī 39

Language
Sanskrit

39.2

miśrake bheṣajadravyamuktaṃ, dravyasaṃgrahaṇīyādau ca vaktavyaṃ, tacca praśastabhūmijātameva kāryakaraṃ bhavati, ato bheṣajagrahaṇārthaṃ praśastāpraśastabhūmivibhāgīyo'bhidhīyate | bhūmivibhāgopadarśanādhikāreṇa cānyadapi jantujagdhatvādibheṣajaguṇavarṇanamiha bhaviṣyati |
śvabhrādibhiḥ pratyekamanupahataśabdaḥ saṃbadhyate | śvabhraḥ sthūlagartaḥ, viṣamo vaiṣamyaṃ nimnonnatatvamiti yāvat, sikatā vālukā | śvabhrādayaścālpavīryapratipādakatayā bheṣajopaghātakāḥ, valmīkādayastu aprāśastyenāpraśastāḥ, aprāśastyaṃ ca teṣāṃ vacanādevonnīyate| yā tu rasāyane "śvetakāpotī valmīkopari praśastā" ( ci. a. 30 ) iti vaktavyaṃ, tat pratiniyatauṣadhiviṣayamapavādarūpaṃ vacanam | sthireti anavanatā | sameti sādhāraṇaguṇayuktā, nimnonnatatvarahitā vā | pūrvaṃ tu saṃnihitabhūmivaiṣamyamupaghātakamuktam, idaṃ tu bheṣajadeśa eva samalamucyate | ātapapavanāvatiyogenopaghātakau; toyasaṃbandho'tijalasaṃbandhaḥ | ekarasamiti vṛkṣāntarānakrāntam | avagāḍhamūlamiti anuttānamūlam |

39.4

viśeṣatastvityādinā bhūmiparīkṣāviśeṣaḥ kathyate | ayaṃ ca vakṣyamāṇo viśeṣaḥ "pṛthivīguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau virecanadravyāṇyādadīta" ityādau prayojanavān | sthireti kaṭhinā | gurvī guruguṇayuktā | khaguṇabhūyiṣṭheti bhūguṇabhūyiṣṭhā | nānāvarṇeti tejaso nānāvarṇakāraṇatvāt | prarohaḥ aṅkuraḥ, sa ca tṛṇādīnām | rāsabho gardabhaḥ | avyaktarasaṃ jalaṃ yasyāṃ sā tathā |

39.5

ekīyamatamupanyasya dūṣayannāha—tatra kecidityādi | dūṣaṇahetumāha-saumyāgneyatvājjagata iti | evaṃ manyate— dvividhaṃ vā jagat; auṣadhadravyamapi kiṃcitsaumyaṃ kiṃciccāgneyaṃ; tena yatsaumyaṃ tatsaumyaguṇātirikteṣu saumyeṣu ṛtuṣu saṃpūrṇavīryatayā grāhyam, evamāgneyamāgneyeṣu sarvathā mūlādyaṅgairagrāhyam | yattu grīṣmādau mūlādigrahaṇaṃ, tadanupapattikatvādasādhu | etadeva vyākaroti—tatra saumyetyādi | saumyānāṃ saumyartugrahaṇe guṇātiśeṣaṃ varṇayan samānanyāyatayā somaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ saumyauṣadhagrahaṇaṃ darśitavān | śītatarāṇi ceti cakārād gurutarāṇi ceti boddhavyam | etena śeṣaṃ vyākhyātamiti uṣṇānyauṣadhāni uṣṇeṣu ṛtuṣu agniguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau kaṭutarāṇi rūkṣatarāṇi uṣṇatarāṇi ca bhavantītyarthaḥ | atra kecid bhūmipravibhāgārthaṃ ślokena paṭhanti; yathā- "gandhavarṇarasopetā ṣaḍvidhā bhūmirucyate | atra ṣaḍvidheti ṣaḍrasabhedāt | tasmādbhūimasvabhāvena vījinaḥ ṣaḍrasāyutāḥ || avyaktaḥ kila toyasya raso niścayaniścitaḥ || rasaḥ sa eva cāvyakto vyakto bhūmirasādbhavet | sarvalakṣaṇasaṃpannā bhūmiḥ sādhāraṇā smṛtā || dravyāṇi tatra yāni syustadguṇāni viśeṣataḥ | viruddhairaparāmṛṣṭaṃ gandhavarṇarasādibhiḥ | navaṃ dravyaṃ purāṇaṃ vā grāhyameva vinirdiśet" iti |
atra rasādibhirityādiśabdācchabdasparśayorgrahaṇaṃ, tena pṛthivyāḥ pañcaguṇatvena tatkāryaṃ dravyamapi pañcaguṇaṃ saṃbhavati |

39.6

saṃprati viśeṣataḥ pṛthivīguṇotkṛṣṭatvādinoktaṃ bhūmipravibhāgamauṣadhaviśeṣagrahaṇe viniyojayannāha—pṛthivyambuguṇetyādi | virecanamadhobhāgaṃ, tadadhogāmipṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ balavattaraṃ bhavati | anilāgnī tūrdhvagau, tena tadguṇabhūyiṣṭhāyāmūrdhvagaṃ vamanaṃ balavattaraṃ bhavati | ubhayorvamanavirecanayoranuguṇāḥ pṛthivyambvanilānalaguṇā ityarthaḥ | ubhayatobhāgaharāṇi vamanavirecanakarāṇi arkakṣīrādīni | ākāśasya sarvagatatvena śamanauṣadhakāritvaṃ, śamanaṃ hi sarvagataṃ doṣaṃ tatraiva kṣapayati | saṃśamanaṃ ca yadyapi vātādīnāṃ tadviparītaireva snigdhamadhurādibhiḥ(toyodyudrekakāryaiḥ) kriyate, tathā'pi saṃśamanatvaṃ yattanmadhurādhāradravyasya daśamūlādestadākāśaguṇamāśritya bhavati, saṃśamanarūpatāyā ākāśakāryatvāt; yadā tu saṃśamanatvamākāśakāryaṃ na bhavati dravye, tadā madhuratvādiguṇayoge'pi yathābhūtodrekamadhobhāgaharatvādi bhavatīti āgamādavasīyate |

39.8

sarvāṇi cābhinavānītyatra balavattarāṇi bhavantītyanuvartate; abhinavatvamiha saṃpūrṇavīryatākālatvaṃ; tena yattu mūlake bilve vā bālāvasthāyāmeva praśastatvaṃ, tatra tadavasthāgṛhītamevābhinavatvaṃ jñeyam | abhinavatāyavādaviṣayamāha—anyatretyādi | yattu mūlakaśamīdhānyānāṃ purāṇatvaṃ guṇo'bhidhātavyaḥ, tat susthavṛtte āhāre ca, bheṣaje tu teṣāmapi navatvaṃ praśastaṃ; kiṃvā dhānyamapi vacanāntarāt purātanameva madhvādivad grāhyam | amumevārthaṃ ślokena bhojavacanapaṭhitamatrāpi paṭhanti—viḍaṅgamityādi | doṣavarjitamiti krimyādidoṣavarjitam |

39.9

gopālā ityādi | tāpasā iha vānaprasthāḥ, anye vanacāriṇo'japādayaḥ; mūlānyāharanti kāryārthamānayanti bhakṣayanti ceti mūlāhārāḥ | bheṣajavyakkiriti bheṣajākāranāmajñānaṃ, yaduktaṃ carake—“oṣadhīrnāmarūpābhyāṃ jānate hyajapāvane” ( ca. sū. a. 1) ityādi | tathā nāmajñānaṃ nighaṇṭuśāstrāt, rasavīryaguṇadvārā tu bheṣajavyaktiḥ śāstrādeva jñeyā |

39.14

sarvāvayavasādhyeṣbityādiślokaṃ kecit paṭhanti, ayaṃ ca ślokaḥ pūrvoktamūlādigrahaṇakālaniyamabādhakaḥ ślokaprastāvādatra paṭhyate | tatra sarvo vidhīyata iti sarva eva kālaḥ palāśalavaṇārthaṃ sarvāṅgagṛhyamāṇapalāśe gṛhyate; yadi hi kālaniyamenāṅgagrahaṇaṃ tadā militavṛkṣagrāhakaḥ kālo nāstīti tatprayogo na syāt || 10-14 ||

39.15

vayaḥsthānāmiti taruṇānāṃ, bālavṛddhayostu asaṃpūrṇākṣīṇadhātutvādapraśastatvam | kṣīrādīnāṃ grahaṇakālamāha—kṣīretyādi |

39.16

gṛhītauṣadhasthāpanopāyamāha—plotetyādi | phalakaṃ kāṣṭhapaṭṭam | praśastāyāmiti pūrvasyāmuttarāyāṃ vā |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne bhūmipravibhāgīyo nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ |
37 ||

Linked texts (1)