The Compendium of Suśruta 42.3
Bhānumatī 42.3
- Language
- Sanskrit
42.3
atra dravyādīnāṃ pratyekaṃ prādhānyamekīyamatena darśayituṃ dravyaprādhānye prathamaṃ sahetukamekīyamatamāha-tatretyādi | etacca ekīyamatopadarśanaṃ samyagdravyādisvabhāvajñānārthaṃ; abhiniviṣṭo hi vādī svapakṣasādhanārthaṃ sarvaṃ svarūpaprādhānyākhyāpakaṃ darśayati, tena cānte vakṣyamāṇācārya(siddhāntasahitena samyak pratītirbhavati; etadarthameva carake'pi vātādiprādhānyādekīyamatānpupanyasya vātakalākalīyādāvācārya)matamupadarśitam | vyavasthitatvādityavasthābhedena rasādibhede'pi dravyasya vyavasthitatvāt; yathā-āmraphalaṃ prathamaṃ kaṣāyāmlaṃ, madhye'mlaṃ, tato madhuram; evaṃ rasāvyavasthāne'pi dravyamāmrarūpatayā vyavasthitam | hetvantaramāha-nityatvāditi | nityatvaṃ rasādināśe'pyavasthitatvamiha jñeyaṃ; vyavasthitatvaṃ tu rasānyathātve tadrūpatayā vyavasthitatvamiti viśeṣaḥ | kālādītyatrādiśabdena jalavātādayo gṛhyante | vyāpannarasagandhamiti naṣṭarasagandham | ata ekasmin dravyaprādhānye sādhye bahuhetūpadarśanaṃ śāstratvādeva bhavati | vāde hi dvitīyādihetukathanamasādhanāṅgavacanamiti nopādīyate | svajātyavasthānāditi pariṇāme'pi dravyaṃ svajātāvavatiṣṭhate na jātyantaraṃ bhavati; yat pārthivaṃ tat pārthivamiti, yadāpyaṃ tadāpyamevetyādi jātyaparityāgaḥ; rasastu kṣīre madhuratvaṃ parityajya cāmlatāṃ yātītyādyanusartavyam | jātiśceha pārthivatvādirūpā vyavasthitā abhipretā; tena kṣīrasya dadhitvaṃ, guḍasya śarkarātvamityādi jātibhedo nodbhāvanīyaḥ | pañcendriyagrahaṇādityatra pañcabhirindriyairdravyaṃ gṛhyata iti cakṣuṣā
sparśanena tāvadravyagrahaṇamavivādasiddhameva, ghrāṇarasanāśrotrāṇāmapi surabhi candanaṃ, tathā madhuraḥ koṣakāraḥ, tathā sukharā vīṇetyādi sāmānādhikaraṇyajñāne dravyagrahaṇaṃ prati sphuṭataravyāpārād dravyagrāhakatvaṃ jñeyam | āśrayatvācceti rasādīnāṃ dravyamāśrayaḥ; tenāśritā rasādayaḥ paratantratvādapradhānāḥ, āśrayastu pradhānamityarthaḥ | ārambhasāmarthyāditi ṣaṣṭho heturvyaktaḥ | śāstraprāmāṇyāditi śāstreṇa pramāṇena prādhānyenopadeśāt | kramāpekṣitatvāditi dravyakramāpekṣitatvādrasādīnām | taruṇā ityasaṃpūrṇāḥ | ekadeśakriyāsādhyatvāditi navamo heturvyaktaḥ | kasmādrasādīnāmapyekadeśena na vyādhayaḥ sādhyanta ityāhaniravayavatvāditi | vyutpāditaprādhānyasya dravyasya lakṣaṇamāha-dravyalakṣaṇamityādi | kriyāvat guṇavat samavāyikāraṇaṃ dravyamiti | (kriyākarma, guṇā rasādayaḥ, samavāyikaraṇaṃ svasamavetakāryajanakam |) ete kriyāvattvādayo rasādivyāvartakā itīhoktāḥ | tathā carake'pyetadevoktam-“yatrāśritāḥ karmaguṇāḥ kāraṇaṃ samavāyi yat | taddravyaṃ” (ca. sū. a. 1) iti) | sarvadravyavyāpakavijātīyavyāvṛttaṃ tu lakṣaṇamiha guṇavattvameva | etadeva kriyāguṇayoryathākramaṃ dravyavyāpyakriyā dravye vidyate, guṇāḥ samavayantīti (vidyate iti sattāmātraṃ vyāptiḥ, samavayantīti) vyāpya dravyamavatiṣṭhante na hi nirguṇaṃ dravyaṃ kiṃcidasti |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit