Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 42

Bhānumatī 42

Language
Sanskrit

Contents

42.2

pūrvādhyāyairāgamapratipāditasvabhāvānāṃ dravyarasādikharūpapratipādanādanumānenāpi tatsvabhāvapratipādanārthaṃ, tatrānuktadravyāṇāṃ ca dravyarasādiliṅgakāryeṇa svarūpajñānārthaṃ dravyarasādivijñānīyo'bhidhīyate | yadyapi ca dravyādikharūpajñānameva prathamamadhikaroti tasya sarvatropayuktatvāt, tathā'pyasya śāstrasya āgamapradhānatāṃ darśayituṃ prathamaṃ mīmāṃsakādhyāyā uktāḥ, paścādanumānapradhānā dravyādijñānārthā adhyāyāḥ kṛtāḥ; amumevārthaṃ darśayannadhyāyānte kariṣyati—‘amīmāṃsānyacintyāni’ ityādi |
1 |

42.3

atra dravyādīnāṃ pratyekaṃ prādhānyamekīyamatena darśayituṃ dravyaprādhānye prathamaṃ sahetukamekīyamatamāha-tatretyādi | etacca ekīyamatopadarśanaṃ samyagdravyādisvabhāvajñānārthaṃ; abhiniviṣṭo hi vādī svapakṣasādhanārthaṃ sarvaṃ svarūpaprādhānyākhyāpakaṃ darśayati, tena cānte vakṣyamāṇācārya(siddhāntasahitena samyak pratītirbhavati; etadarthameva carake'pi vātādiprādhānyādekīyamatānpupanyasya vātakalākalīyādāvācārya)matamupadarśitam | vyavasthitatvādityavasthābhedena rasādibhede'pi dravyasya vyavasthitatvāt; yathā-āmraphalaṃ prathamaṃ kaṣāyāmlaṃ, madhye'mlaṃ, tato madhuram; evaṃ rasāvyavasthāne'pi dravyamāmrarūpatayā vyavasthitam | hetvantaramāha-nityatvāditi | nityatvaṃ rasādināśe'pyavasthitatvamiha jñeyaṃ; vyavasthitatvaṃ tu rasānyathātve tadrūpatayā vyavasthitatvamiti viśeṣaḥ | kālādītyatrādiśabdena jalavātādayo gṛhyante | vyāpannarasagandhamiti naṣṭarasagandham | ata ekasmin dravyaprādhānye sādhye bahuhetūpadarśanaṃ śāstratvādeva bhavati | vāde hi dvitīyādihetukathanamasādhanāṅgavacanamiti nopādīyate | svajātyavasthānāditi pariṇāme'pi dravyaṃ svajātāvavatiṣṭhate na jātyantaraṃ bhavati; yat pārthivaṃ tat pārthivamiti, yadāpyaṃ tadāpyamevetyādi jātyaparityāgaḥ; rasastu kṣīre madhuratvaṃ parityajya cāmlatāṃ yātītyādyanusartavyam | jātiśceha pārthivatvādirūpā vyavasthitā abhipretā; tena kṣīrasya dadhitvaṃ, guḍasya śarkarātvamityādi jātibhedo nodbhāvanīyaḥ | pañcendriyagrahaṇādityatra pañcabhirindriyairdravyaṃ gṛhyata iti cakṣuṣā
sparśanena tāvadravyagrahaṇamavivādasiddhameva, ghrāṇarasanāśrotrāṇāmapi surabhi candanaṃ, tathā madhuraḥ koṣakāraḥ, tathā sukharā vīṇetyādi sāmānādhikaraṇyajñāne dravyagrahaṇaṃ prati sphuṭataravyāpārād dravyagrāhakatvaṃ jñeyam | āśrayatvācceti rasādīnāṃ dravyamāśrayaḥ; tenāśritā rasādayaḥ paratantratvādapradhānāḥ, āśrayastu pradhānamityarthaḥ | ārambhasāmarthyāditi ṣaṣṭho heturvyaktaḥ | śāstraprāmāṇyāditi śāstreṇa pramāṇena prādhānyenopadeśāt | kramāpekṣitatvāditi dravyakramāpekṣitatvādrasādīnām | taruṇā ityasaṃpūrṇāḥ | ekadeśakriyāsādhyatvāditi navamo heturvyaktaḥ | kasmādrasādīnāmapyekadeśena na vyādhayaḥ sādhyanta ityāhaniravayavatvāditi | vyutpāditaprādhānyasya dravyasya lakṣaṇamāha-dravyalakṣaṇamityādi | kriyāvat guṇavat samavāyikāraṇaṃ dravyamiti | (kriyākarma, guṇā rasādayaḥ, samavāyikaraṇaṃ svasamavetakāryajanakam |) ete kriyāvattvādayo rasādivyāvartakā itīhoktāḥ | tathā carake'pyetadevoktam-“yatrāśritāḥ karmaguṇāḥ kāraṇaṃ samavāyi yat | taddravyaṃ” (ca. sū. a. 1) iti) | sarvadravyavyāpakavijātīyavyāvṛttaṃ tu lakṣaṇamiha guṇavattvameva | etadeva kriyāguṇayoryathākramaṃ dravyavyāpyakriyā dravye vidyate, guṇāḥ samavayantīti (vidyate iti sattāmātraṃ vyāptiḥ, samavayantīti) vyāpya dravyamavatiṣṭhante na hi nirguṇaṃ dravyaṃ kiṃcidasti |

42.4

dravyādapi rasaprādhānyaṃ darśayituṃ dravyaprādhānyaṃ niṣedhayati-netyāhuranye ityādi | ete dravyaprādhānyakhyāpakā hetavo vaktavyarasaprādhānyahetvapekṣayā aprayojakā ityabhimāno rasavādino jñeyaḥ | evaṃ vīryavādinaḥ tathā vipākavādinaśca 'netyāhuranye' iti vacanamanayā diśā vyākhyeyam | rasaprādhānye āgamāditi hetuḥ āgama eva kaṇṭharaveṇa rasasya prādhānyaṃ kathayatītyāhuḥ | upadeśāditi tu rasena dravyādisamudāyakāryopadeśādityarthabhedo neyaḥ | ṛṣivacanamiha vedaḥ, ṛṣaya āptāḥ, tadvacanatā ca vedasya ṛṣibhiḥ prathamamudāharaṇātra tu ṛṣikāryatayā; kiṃvā nyāyamatena maheśvararūparṣivacanatā vedasya jñeyā | atha dravyādiprādhānyavicāre kasmādguṇā nodbhāvitā ityāha-raseṣu tu guṇasaṃjñeti | raseṣvityupalakṣaṇaṃ, tena vīryavipākyorapi guṇasaṃjñeti boddhavyaṃ; tena rasādiprādhānyavyutpādanenaiva guṇaviśeṣaprādhānyaṃ labhyata ityarthaḥ | anyatropadekṣyāma iti rasaviśeṣavijñānīye |

42.5

vīryaprādhānyavādimatamāha - netyāhuranya ityādi| prādhānyāditi pradhānadharmayogāt, pradhānadharmaśca vīryavaśenauṣadhānāṃ kāryaniṣpādakatvam| etadevāha - ihauṣadhetyādi | auṣadhakarmāṇīti auṣadhakāryāṇi| tānyauṣadhakāryāṇyāha - tathayordhvetyādi | ūrdhvabhāgādibhiḥ saṃśodhanaśabdaḥ pratyekamabhisaṃbadhyate; kiṃvā saṃśodhanaṃ bahiḥsaṃśodhanaṃ vraṇasaṃśodhanādi gṛhyate | śvayathuśabdena karavilayanaśabdau pratyekaṃ saṃbadhyete | ādiśabdena pācanavirūkṣaṇasnehanādigrahaṇam | atra ca vīryaśabdena dravyasya dvividhā'pi cintyā acintyā ca śaktirucyate| tatrācintyā śaktiryā tantrāntare 'prabhāva' ityucyate sā grāhyā, tasyaiva ca vīryasya prabhāvāhvayasya svatantre “tadddravyamātmanā kiṃcit” ityādinā niṣkṛṣṭadravyaprakāratayoktasya etadadhobhāgalaviṣaharatvavṛṣyatvādi prāyaḥ kāryaṃ, na hīdamuṣṇaśītābhyāṃ vīryābhyāmaṣṭābhirvāṣṇādibhirvīryairupapadyate kāryaṃ; tantrāntare'pi - “ūrdhvānulomikaṃ yacca prabhāvastatra kāraṇam” (ca. sū. a. 26), tathā “viṣaṃ viṣaghnamuktaṃ yat tatprabhāvaprabhāvitam”; tathā “rasavīryavipākānāṃ sāmānyaṃ yatra lakṣyate | viśeṣaḥ karmaṇāṃ caiva prabhāvastatra kāraṇam || kaṭukaḥ kaṭukaḥ pāke vīryoṣṇaścitrako mataḥ | tadvaddantī prabhāvāttu virecayati mānavam” (ca. sū. a. 26), tathā - "maṇīnāṃ dhāraṇīyānāṃ karma yadvividhā-
tmakam | tat prabhāvakṛtaṃ viddhi prabhāvo'cintya ucyate” (ca. sū. a. 26) iti | cintyā tu śaktirdravyasya rasāḥ, tathā vīryākhyā uṣṇādayo guṇāḥ | tatra rasasya vipākasya ca pṛthaṅkirdeśānna vīryavyavahāraḥ śāstre; parimāṇasaṃkhyādayaśca guṇā na śāstre tathā kāryakārakā iti neha pṛthaktvena dravyarasādigaṇanāyāṃ gaṇyante; carake tu sāmānyavīryaśabdena te'pi gṛhītāḥ | yathā “yena kurvanti tadvīryam” (ca. sū. a. 26) ityanena cintyācintyavīryam | cintyāyāṃ vaidyasaṃpradāyena śītoṣṇalakṣaṇaṃ dvividhamaṣṭavidhaṃ vā uṣṇaśītasnigdharūkṣamṛdutīkṣṇaviśadapicchilarūpamucyate | yadā dvividhaṃ vīryaṃ, tadā snigdharūkṣādīnāṃ ṣaṇṇāmapi parimāṇasaṃkhyādivadaprādhānyavivakṣayā rasādivarmatayaiva kāryagrahaṇam | vakṣyati hi-“madhuro rasaḥ snigdhaḥ” (sū. a. 42) ityādi | aṣṭavidhavīryapakṣe tu uṣṇādīnāṃ sarveṣāmeva balavatkāryakartṛtvavivakṣayā vīryatvamiti sthitiḥ | saṃprati śāstre vyavahārasiddhameva vīryaṃ vivecayannāha - tadvīryamityādi | agnīṣomīyatvāditi agnīṣomapradhānatvāt | kathametānyuṣṇatvādīni vīryākhyānītyāha- etāni khalvityādi | svabalaguṇotkarṣāditi balaṃ śaktiḥ, sa eva guṇaḥ, praśastatvāt; svaśaktirūpaguṇotkarṣāduṣṇādīni rasamabhibhūya svakāryaṃ kurvanti | etāni vīryāṇi rasamabhibhūya svakāryaṃ darśayantītyāha - yathā mahadityādi | atra kaṣāyatiktatvābhyāṃ vātakopanaṃ grāhyaṃ, tatra svakāryamabhibhūya uṣṇena vīryeṇa tadviruddhaṃ vātapraśamanameva kriyate, anayā diśā udāharaṇāntarāṇyupi vyākhyeyāni | pippalyāḥ śītavīryatvamihāpyācāryeṇa svīkṛtameva | yena “teṣu gurvī svāduśītā pippalyārdrā kaphāvahā | śuṣkā kaphānilaharī vṛṣyā pittā virodhinī” (sū. a. 46) ityanena pitte īṣadvirodhinītīṣadarthena nañā uktaṃ; tena pittaṃ stokaṃ krameṇa śamayatītyarthaḥ | carake tu “pippalyaḥ kaṭukāḥ satyo madhuravipākāḥ” (ca. vi. a. 1) ityādinā madhuravipākatyā bhaṅgyantareṇa śītavīryaṃ tatsādhyaṃ vā pitte manākśamakatvaṃ svīkṛtameva | vaidyāśca pitte pippalīprayogaṃ kārayantyeva | kākamācyāstu pittakartṛtvaṃ vīryavādimatameva paraṃ, nācārthamateneti bruvate; yena “īṣattiktaṃ tridoṣaghnaṃ kākamācyāśca tadvidham” (sū. a. 46) ityanena tridoṣaghnatvānnātyuṣṇaśītattvācca kākamācyāḥ pittajanakatvānupapatteḥ | tathā carake'pi— “tridoṣaśamanī vṛṣyā kākamācī rasāyanī | nātyuṣṇaśītā svaryā ca bhedanī kuṣṭhanāśanī” (ca. sū. a. 27) iti paṭhyate | anye tu vadanti yat- samuditān trīn doṣānācāryavacanāt kākamācī hanti, pṛthak tu kākamācī pittaṃ janayatyevetyavirodhaṃ manyante | anye tu kākamācīśākaṃ tridoṣaghnatvādiguṇaṃ bhavatu, mūlaṃ tu tasyā uṣṇavīryatvāt pittakaramiti vyavasthāṃ vadanti | kaṭukaṃ mūlakamityādinā vṛddhaṃ mūlakamucyate, bālamūlakasya tridoṣaharatvāt | yaduktaṃ - “kaṭutiktarasā hṛdyā rocanī vahnidīpanī | sarvadoṣaharī laghvī kaṇṭhyā mūlakapadoubletikā” (sū. a. 46) iti |

42.9

saṃprati sāmānyena rasābhibhāvakatvaṃ vīryasya ślokenāha-ye rasā ityādi | ye rasā vātaśamanā iti madhurāmlalavaṇāḥ, pittaśamanā madhuratiktakaṣāyāḥ, evaṃ śleṣmaśamanāḥ kaṭutiktakaṣāyā jñeyāḥ | etacchlokatrayārthapratipāditārthasya ca yatra tu kvacidanyathātvaṃ bhavati, tatra dravyādimahimnā apavādarūpaṃ bhavatīti nāsyārthasya vyabhicāraḥ; kvacidanārṣatvamasya ślokatrayasya varṇanīyamupapāditam | vīryaprādhānyamupasaṃharati-tasmādityādi ||6-9||

42.12.1

vipākaprādhānyavādinataṃ vīryavādimataṃ niṣedhayitvā prāha—netyāhurityādi | vipākaḥ pradhānamiti pratijñā | vipāka śabdeneha lakṣaṇayā abhyavahṛtadravyāntyapākādheya āhārasya rasaviśeṣo gauraveṇa lāghavena vā yukto'bhidhīyate | yaducyate—“jāṭhareṇāgninā yogādyadudeti rasantaram | āhārapariṇāmānte sa vipākaḥ prakīrtitaḥ”—( vā. sū. a. 9 ) iti | viśiṣṭo naiṣṭhikaḥ pāko vipāka ityarthaḥ | atra hetuḥ—samyaṅmithyāvipākatvāditi | asyārthaṃ vyākaroti—sarvadravyāṇītyādi | samyagvi pakkāni guṇaṃ, mithyāvipakkāni doṣaṃ janayanti | samyakpākaḥ samenāgninā, mithyāpākastu hīnātipākarūpo yathākramaṃ mandena tīkṣṇena cāgninā kriyate; tatra hīnapāke āmavikārāḥ, tīkṣṇapāke ca bhasmakavikārā doṣāḥ; samapāke tu dhātusāmyaṃ guṇaśca | ayaṃ ca pāko yadyapi jaṭharāgnyadhīnaḥ sarvohārasādhāraṇo na tu dravyādhīno dravyaguṇarūpo ya ihādhikṛtaḥ “pippalī madhurāvipākāḥ, adhyaṃ madhu kaṭuvipākaṃ” ityādinā pratipādanīyaḥ | ayameva hi pāka etatprakaraṇasiddhānte “tadddvavyamātmanā kiṃcit” ityādau darśitaḥ | tathā hyubhayorapi pākayoragnyādheyāntyapākarūpatayā ekatra prādhānye sādhite'paratrāpi siddhaṃ bhavatīti granthārtho neyaḥ | kiṃvā samyakpāko dravyaguṇānuguṇaḥ pākaḥ; yathā—citrakaḥ kaṭukaḥ pāke, tathā kṣīraṃ madhuraṃ rasapākayorityādi; atra hi dravyaguṇasadṛśa eva pākaḥ; mithyāpākaḥ tadddvyaguṇavisadṛśaḥ pāko'pi; yathā— “pippalpaḥ kaṭukāḥ satyo madhuravipākāḥ” ( ca. vi. a. 1 ) ityādau | guṇaṃ doṣaṃ vā janayantīti samyakpāke tathā mithyāpāke ca pratyekaṃ yojanīyam |

42.12.2

yena dravyaguṇānuguṇo hi madhuraḥ pākaḥ sṛṣṭamūtrādiguṇaṃ kaphajananaṃ ca doṣaṃ karoti, tathā dravyaguṇavisadṛśaśca pippalyāḥ kaṭukāyā madhuraḥ pāko yathoktaṃ guṇaṃ doṣaṃ vā karoti | asmin vyākhyāne'bhimatadravyādhīnapākaprādhānye heturukto bhavatīti nāsaṃgatārthatā hetvarthasya; yasmādrasaṃ vīryaṃ ca tiraskṛtyānyo vipāko guṇaṃ doṣaṃ vā janayati; tena vipākaḥ pradhānamiti | saṃprati svābhimatavipākarūpaṃ darśayituṃ parābhimatavipākānupanyasyati—tatrāhuranya ityādi | pratirasapākameva vivṛṇoti—madhuro madhurasyetyādi | atra dṛṣṭāntamāha—yathetyādi | prakīrṇā ityuptāḥ, tena yathā śāliyavādaya uptaprarūḍhāḥ phalitāśca śālyādikharūpa eva bhavanti, evaṃ madhurādayo'pi niṣṭhāpāke'pi madhurādikharūpa eva bhavanti | atraiva pakṣe matāntaramāha—kecit punarityādi | abalavanto rasā alpatayā balavatāmityulvaṇānāṃ rasānāṃ vaśatāṃ parādhīnatāmalpatāmiti yāvat | tena niṣṭhāpākena balavatā durbalarasābhibhavānna pratiniyamena madhurasya madhuraḥ pāko'mlasya vā'mlaḥ pāka ityādipratiniyamābhāvādanavasthitaḥ pāka ityarthaḥ | matāntaraṃ carakasyāha—kecintridhamityādi | etacca madhurādipākatrayaṃ naiṣṭhikaṃ carakamataṃ kvacidrasadvārā'bhihitaṃ; yathā—“kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ | amlo'mlaṃ pacyate svādurmadhuraṃ lavaṇastathā” ( ca. sū. a. 26 ) iti; kvaciddravyadvārābhihitaṃ yathā—“pippalpaḥ kaṭukā madhuravipākāḥ” ( ca. vi. a. 1 ) iti, tathā “madhuraścāmlalavaṇaśca vrīhiḥ” ( ca. sū. a. 27 ), tathā “lāvaḥ svāduḥ kaṭukavipākaḥ” ityādinā; tajjñeyam |

42.12.3

yattu avasthāpāke madhuratlādi sthānamahimnā “annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ | madhurāt prāk kapho bhāvāt phenabhūta udīryate” (ca. ci. a. 15) ityādinā carakoktaṃ, tadanaiṣṭhikapākatvādeva ihānadhikṛtam | uktāni paramatāni dūṣayati—tattu na samyagiti | atra hetuḥ—bhūtaguṇāditi | atra ca pākāditi śeṣaḥ | tena ‘tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ dvaividhyaṃ bhavati’ ityādinā vakṣyagurulaghulakṣaṇadvaividhyena dvividhasyaiva pākasyopapannatvādityarthaḥ | āgamāditi ‘āgamastvāha’ ityādinā darśanīyāgamāt | evaṃ manyate—pratirasaṃ sadṛśaḥ pākastathā balavatparādhīnatā ca pākasya rasadvārāpratipādyamānakāryeṇaiva labdhā, tenaitatpakṣadvayaṃ yāvanna niṣṭhāpāke cintanīyaṃ; yo'pi carake'mlo'dhikaḥ pākaḥ sa bhūtaguṇānāṃ dvividhapākaniṣpādakalapratiniyamādeva na bhavati | pittasya tu vidāhāvasthāyāmamlapākatā bhavati, tayā samaṃ pākataividhyaṃ ye'bhimanyante tanmataṃ caturthalavaṇapākaprasaṃgena dūṣayannāha—pittaṃ vidagdhamityādi | āgamāditi yaduktaṃ tadvyākaroti—āgamastvāheti | āgama iha dhanvantarivacanam | tamanuvadati—dvividha eva pāko madhuraḥ kaṭukaśceti | madhurakaṭukayoryathākramaṃ gurutāṃ laghutāṃ ca cikittopayuktāṃ darśayati—tayormadhura ityādi | madhure gauravasya kaṭau ca pāke lāghavasyopapattiṃ darśayan bhūtaguṇādihetutvaṃ ca vyākaroti—tatra pṛthivītyādi | pañcānāṃ bhūtānāṃ kathaṃ dvaividhyamityāha—tadguṇasādharmyāditi | pākatayā pittakaratvaṃ tathā kulatthānāmamlapākatayā śukrahantṛtvamuktaṃ, yathā—“madhuraścāmlapākaśca vrīhiḥ pittakaro guruḥ |” (ca. sū. a. 27 );

42.12.4

“uṣṇāḥ kaṣāyāḥ pāke'mlāḥ kaphaśukānilāpahāḥ || kulatthā” (ca. sū. a. 27 ) ityādau; tathā vipākaguṇe—“pittakṛt sṛṣṭaviṇmūtraḥ pāko'mlaḥ śukranāśanaḥ |” (ca. sū. a. 26) iti carakoktaṃ, tatsarvaṃ suśrute uṣṇavīryatākāryaṃ kaciddravyasvabhāva iti svīkriyate | tena prameye dravyaguṇe carakasuśrutayorvipratipattirnāstyeva | yattvatra vaktavyaṃ—“pañcabhūtātmake dehe āhāraḥ pāñcabhautikaḥ | vipakkaḥ pañcadhā samyak svān guṇānabhivardhayet” (sū. a. 46) iti; anena pañcadhā pāko'bhihitaḥ, sa dravyasvarūpacintanīyo naitatpākadvayavirodhī; yathā pañcabhūtātmakatve'pi dravyāṇāṃ saumyāgneyatvād dvaividhyaṃ bhavati | yā tu carake avasthāpākābhidhāne'ntimapāke kaṭukatā'bhihitā, “pakvāśayaṃ tu prāptasya śoṣyamāṇasya vahninā | paripiṇḍitapakvasya vāyuḥ syāt kaṭubhāvataḥ |” (ca. ci. a. 15) ityādinā sā vātaprakopamātre hetuḥ, na naiṣṭhikamadhurapākādheyasṛṣṭamūtrapurīṣatāsamyakśukrajananādivirodhinīti na virodhaḥ || 10-12||

42.14.1

saṃprati dravyādiprādhānye ekīyamatāni darśayitvā svamataṃ siddhāntarūpamāha—pṛthaktvekhyādi | pṛthaktvena ekaikasyoktena dravyādīnāmitaraprādhānyāpavādapūrvakaṃ prādhānyaṃ draṣṭuṃ śīlaṃ yeṣāṃ te pṛthaktvadarśinaḥ | pṛthaktvaśabdo'pi prakaraṇāgatena dravyādiprādhānyena saṃbadhyate, yato na dravyādīnāmiha pṛthaktvaṃ vādibhiḥ pakṣīkṛtam, ekaikaprādhānyaṃ tu pakṣīkṛtam, ata ekaikaprādhānyamevānūdya tatpratiṣedho yuktaḥ | eṣa ityanantaraprakrāntavādasaṃgraha iti, dravyameva pradhānamityādirūpo vādaparigrahaḥ | etatpakṣaviparītapakṣaṃ sarvaprādhānyaṃ siddhāntatayā darśayanneva ekaikaprādhānyapakṣānniṣedhayannāha—caturṇāmityādi | caturṇāmiti dravyarasavīryavipākānāṃ prādhānyānām | samagrasyedaṃ sāmagryaṃ melakamityarthaḥ | atreti prādhānyacintāyām | vipaścita iti prāmāṇikāḥ | tena prāmāṇikecchayā melakasyaiva prāmāṇyaṃ phalati, sāmagryeṇa ceha dharmeṇa samagrā dharmiṇo vivakṣitāḥ | yatra dravyaprādhānyaṃ tatra rasādīnāmaprādhānyaṃ (kiṃcidapradhanamavaśiṣyate yadapekṣayā prādhānyaṃ syāt, tasmāt svasvakārye sarveṣāmeva pṛthak prādhānyaṃ), yatra rasaprādhānyaṃ tatra dravyādīnāmaprādhānyamityādyanusaraṇīyam | etadeva svasvaviṣaye dravyādiprādhānyamāha—taddravyamityādi | taditi tasmāt dravyādisāmagryaprādhānyāt | atra dravyameva pañcamahābhūtavikāraviśeṣamannapānabheṣajarūpaṃ pāñcabhautikaśarīrasya dhātuvaiṣamyarūpadoṣaṃ vikāraṃ vā dhātusāmyarūpadoṣavikāropaśamanaṃ vā samavāyikāraṇatayā kurvan kartṛtvena vyavasthāpyate;

42.14.2

tadāśritāstu dravyaśaktirūpaprabhāvasavīryavipākā yathāyogaṃ nimittakāraṇatāṃ samavāyikāraṇatāṃ vā bhajante; na kartṛtayā vyapadiśyante, dravyaparādhīnatvāt | yattu “madhurāmlalavaṇā vātaṃ ghnanti” (sū. a. 42) ityādinā rasādīnāmapi kartṛtvaṃ vyapadiśyate, tadrasādiprādhānyatayā na tu paramārthataḥ, teṣāṃ nityaṃ dravyaparādhīnatvāt; tena dravyaprabhāvādeva rasādisādhye kārye dravyameva kartṛtayopadiśati— dravyamātmanetyādi | kiṃciddravyamātmaneti ātmaśaktyā prabhāvākhyayā doṣaṃ hanti karoti vā; doṣamiti doṣaśabdena ca vikāro'pi gṛhyate | yaducyate—“doṣāḥ kupitā rogaśabdaṃ labhante”—iti | śaktiśca dravyasya svarūparūpā sāmānyaviśeṣātmikā nyāyadarśanasiddhā vā bhavatu bhaṭṭanayasiddhā vā tadatiriktā kāryagamyā bhavatu, neha tadvicāraḥ prayojakaḥ, ubhayathā'pi śaktisiddheḥ | iyameva ca śaktistantrāntare prabhāvaśabdena, iha cācintyaśabdena vyavahriyate | atra dravyaśaktikākāryodāharaṇaṃ yathā—karṣakapaṇirlohaśalyamākarṣati, tathā viṣamaṇirviṣamapaharatītyādi | uktaṃ hi carake—“maṇīnāṃ dhāraṇīyānāṃ karma yadvidhātmakam | tat prabhāvakṛtaṃ vidyāt prabhāvo'cintya ucyate” (ca. sū. a. 26) iti | kiṃcidvīryeṇeti yathā kulatthaḥ kaphavātaghnaḥ kaṣāyo'pi uṣṇārdvīryādanilanāśana iti | kiṃcidrasādityasyodāharaṇaṃ yathā—“kaṣāyā mārutaṃ pittamūśarā madhurā kapham | mṛñjanayati” (ca. ci. a. 16) ityādi | kiṃcidvipākādityasyodāharaṇaṃ yathā— śuṇṭhī rasāt kaṭukā, vīryeṇa coṣṇā, tayorviruddhena vipākena madhureṇa vṛṣyā bhavatītyādi |

42.14.3

rasavipākābhyāmiti samāsopadeśena saṃbhūyāpi dravyādīnāṃ kāryakartṛtvaṃ sūcitam | tena kvaciddravyaprabhāvavīryābhyāṃ, kvacit dravyaprabhāvavīryarasaiḥ, kvaciddravyaprabhāvarasavīryavipākairairmilitaiḥ sarvaireva kriyate kāryaṃ; yathā—āmalakaṃ tridoṣaśamanaṃ rasavīryavipākaprabhāvaireva karoti, yathā—"hanti vātaṃ tadamlatvāt pittaṃ mādhuryaśaityataḥ | kaphaṃ kaṣāyarūkṣatvāt” ( sū. a. 46) iti | atra mādhuryaśabdena vipāko'pi madhuro gṛhyate, śaityaṃ tu vīryaṃ, prabhāvaścāmalake (śivatvalakṣaṇotpannayantriṃtā amlatvādayo na parasparaṃ pittajananādi kurvanti kiṃtu doṣaśamanameva kurvanti ) | kvacicca tasminneva dravye prabhāvādinā pṛthak kāryaṃ niṣpādyate; yathā—guḍūcī tiktarasā pittakaphaharī, uṣṇavīryatayā vātaharī, madhuravipākatayā vṛṣyā, prabhāvāttu vātaraktamāmaṃ ca hantītyādyudāharaṇamanusaraṇīyam | atrārthe carakaḥ—"dravyāṇi hi dravyaprabhāvāt guṇaprabhāvād dravyaguṇaprabhāvācca kāryakāraṇi bhavanti” (ca. sū. a. 26) iti | atra hi guṇaśabdena rasavīryavipākānāṃ guṇarūpāṇāṃ sarveṣāmeva grahaṇaṃ; guṇaprabhāvācca rasādivacchaktireva itararasādyabādhitarasādikharūparūpā, bhaṭṭanayādyupagatātiriktaśaktirūpā tu śaktiriha rasādāvācāryasaṃmatā na bhavati, vadanti hi— “nirguṇā guṇā” iti; tena rasādyāśrayadharmāntarasvīkāro'pyasyānenaiva nyāyenāsaṃmataḥ | atra doṣaharaṇakaraṇābhyāmeva ca sarvadravyakāryāvirodhaḥ | yato rasāyanasvasthavṛttajīvanādikāraṇamapi dravyaṃ dhātusāmānyaviśeṣajanakalādanāgatarogapraśamakārakamucyate | etacca dravyāṇāṃ kāryakartṛtvamasati virodhake jñeyam |

42.14.4

tenāsādhyavyādhau dravyādīnāṃ vyādhinivartakatvābhāvānna kartṛtvam | yathā—yasya koṣṭhe pittaṃ balavadasti tasya madhuraśītādiguṇamapi kṣīraṃ vidahyate | yaduktaṃ—"srotasyannavahe pittaṃ paktau vā yasya tiṣṭhati | vidāhi bhuktamanyadvā tasyāpyannaṃ vidahyate” (sū. a. 46) ityādyanusaraṇīyam | taddravyamātmanetyādinā svakārye sarvaprādhānye'pi mukhyakartṛ tayā dravyaṃ pradhānamityuktaṃ ca darśitam || 13-14 ||

42.15

saṃprati pākādyapekṣaṇīyatayā pākādyāśrayatayā ca dravyaprādhānyaṃ darśayannāha—pāko nāstītyādi | śītavīryaṃ pṛthivījalāśrayaṃ madhuraṃ guruṃ pākaṃ niṣpādayati, tathā uṣṇavīryamagnayāśrayamanilākāśalāghavasahitaṃ kaṭukaṃ laghupākaṃ janayati | yaduktaṃ—"dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣvambupṛthivīguṇāḥ | nirvartante'dhikāstatra pāko madhura ucyate” ityādi | yattu śāliṣu madhuraśīteṣvapi kaṭupākatvaṃ, taddravyaprabhāvasahitavīryādvā bhavatīti notsargasiddhavīryakāryatā | vipākasya vīryasya vīryavyāpakasya rasasya ca dravyamādhārakāraṇamiti vipākavīryarasānāṃ sarveṣāmevādhārakāraṇatayā dravyaṃ pradhānamityuktaṃ bhavati; kiṃvā vipākā-
dīnāṃ mukhyaikāryopadarśanametat; yathā dravyopayogānantaraṃ rasaḥ svakāryaṃ karoti, tadanu vīryaṃ parimāṇāvasthāyāṃ kāryaṃ karoti, tato'nte vipākaḥ, taduktaṃ carake—“raso nipāte dravyāṇāṃ vipākaḥ karmaniṣṭhayā | vīryaṃ yāvadadhīvāsātripātāccopalabhyate” (ca. sū. a. 26) iti |

42.18

atha dravyaṃ cedrasasya kāraṇaṃ, kāraṇaṃ ca nāvaśyaṃ kāryaṃ janayati, tat kiṃ rasaṃ vinā'pi dravyaṃ bhavatītyāśaṅkāṃ nirākurvannāha—janma tvityādi | tatra dravyaṃ kāryadravyaṃ dhānyaphalavṛkṣādi; janmaśabdena cābhivyaktirucyate | utpādasya parasparāpekṣitve itaretarāśrayādutpādaśca na syāt; tena svakāraṇotpannaṃ dravyaṃ rasaṃ vinā dravyameva na bhavati, nīrasasya kāryadravyānupalambhatvāt | kiṃvā rasaśabdena rasadharmatayoktāḥ sarve eva guṇā gṛhyante; tena rasaṃ vinā dravyaṃ guṇaśūnyatayā dravyameva na bhavati; yato guṇavaditi dravyalakṣaṇaṃ vyāpakamuktaṃ; rasastu dravyaṃ vinā āśrayābhāvādeva na bhavati | evaṃ dṛṣṭānte'pi deho dehinaṃ vinā na bhavati; dehibhogāyatanaṃ hi dehaḥ, sa śukraśoṇitāvacchinno'pi dehino jīvasya saṃbandhaṃ vinā na dehaśabdaṃ labhate | dehī tvātmaviśeṣaḥ | sa nityo'pi dehasaṃbandhaprayuktaṃ dehitvaṃ na dehamantareṇa labhata ityarthaḥ | atha pāko nāsti vinā vīryādityādinā mukhyatayā rasaṃ dravyāśrayaṃ pratipādya rasāśrayatayā vīryasyāpi dravyāśrayatvaṃ paraṃparayā pratipāditam | saṃprati rasavadvīryasyāpi dravyāśrayatvaṃ pratipādayannāha—vīryasaṃjñā ityādi | apiśabdāt sthūlasūkṣmasaṃkhyārūpādayo'pi guṇā dravyāśrayatvena gṛhyante | etadguṇakāryatvaṃ ca svalpaṃ, tacca dravyadharmatayā rasādidharmatayā vā vaidyakatantravyavahārādgṛhyate | atha rasāśrayāḥ pūrvamamī guṇā uktāḥ, tathā rasaguṇakathane ca “madhuro rasaḥ śītaḥ” (sū. a. 4) ityādinā rasāśrayā vīryādayo guṇā vaktavyāḥ, tat kathamaha dravyāśrayā ucyanta ityāha—raseṣu na bhavantītyādi | etena paramārthato rase guṇe nirguṇatvād vīryarūpā guṇāstathā'nye saṃkhyādayo guṇā na bhavantyeva | ekāśrayatayā tūpacārāt sukhena dravyaguṇapratītyarthaṃ rasagocaratayocyante | taduktaṃ carake—“guṇā guṇāśrayā noktāstasmādrasaguṇān bhiṣak | vidyād dravyaguṇān karturabhiprāyāḥ pṛthagvidhāḥ” (ca. sū. a. 26) iti | vipākasyāpi dravyāśrayatvena dravyaprādhānyamāha—dravye dravyāṇītyādi | dravye āhārarūpe; dravyāṇīti āhāragatāni pṛthivyādīni pacyante; na rasā iti rasānāṃ paratantratvena svatantra-
pākāviṣayatvāt; dravye tvagnisaṃyogāt pacyamāne pākājjāyamānatayā rasaḥ pacyata iti vyapadiśyata ityarthaḥ | yadā 'dravyaṃ dravyeṇa pacyate' iti pāṭhastadā dravyeṇeti jaṭharāgninā, iti viśeṣaḥ | yattu paṭhyate 'dravye dravyāṇi yasmāddhi vipacyante na ṣaḍrasāḥ' iti, yato na sarvatra dravyeṣu ṣaḍrasāḥ pacyante, yenaikarāsaṃ dravyaṃ kṣīrādi, mātuluṅgādi madhurāmlaṃ dvirasaṃ, trirasaṃ nyagrodhaphalādi "kaṣāyamadhurāmlāni nyagrodhādiphalāni ca" (sū. a. 46) iti vacanāt, catūrasaṃ tilādi, pañcarasaṃ cāmalakādi, ṣaḍrasaṃ tviha dravyaṃ na; hārīte tu eṇamāṃsaṃ ṣaḍrasamuktaṃ, yathā—"eṇamāṃsaṃ laghu svādu ṣaḍrasaṃ kaṭu pacyate” ityādi; etacca prakṛtārthāisaṃgatārthatvānna manohāri | prakaraṇavyutpāditaṃ dravyaprādhānyaṃ nigamayati-dravyaṃ śreṣṭhatamamiti | śeṣā bhāvā iti rasavīryavipākāḥ || 15-17||

42.21

idānīṃ dravyādiviṣaye parīkṣārūpamīmāṃsāyā darśitatvādacintyadravyasvabhāve'pi mīmāṃsā vo mā bhūdityāha - amīmāṃsyānītyādi | acintyāni yāni bheṣajāni yathā dantī citrakasamā'pi virecayati, yathā viṣaṃ viṣaṃ hanti, lohākarṣaka maṇīrlohamākarṣatītyādyuktāni āgamāvadhāritāni mīmāṃsayā aparīkṣyāṇi; kathaṃ tarhi tāni jñātavyānītyāhaprasiddhāni svabhāvataḥ | āgamādeva paraṃ prasiddhā bhavantītyarthaḥ | etena yāni cintyāni bheṣajāni teṣāṃ mīmāṃsā karttavyaiva, yaducyate- “dravyāṇāṃ tatsamānānāṃ tatrāvāpo na dūṣyati” (ci. a. 1) iti; tathā "svayamapyatra bhiṣajā takyaṃ buddhimatā bhavet” ityādiṣvāgamavirodhādhyavasāyaḥ | āgamasyaivātra balavattvaṃ darśayannāha - pratyakṣetyādi | pratyakṣeṇa lakṣyate dṛśyate phalaṃ yeṣāṃ dantīviṣaharamaṇiprabhṛtīnāṃ tāḥ pratyakṣalakṣaṇaphalāḥ | prasiddhā ityāgamaprasiddhāḥ | svabhāvata ityacintyasvarūpato virecakatvastambhanatvaviṣaharatvādeḥ | hetubhirityāgamaviruddhaiḥ kuhetubhiḥ, āgamānuguṇaiḥ saddetubhibhaiṣajādīni sarvāṇyeva parīkṣyāṇi; yaduktaṃ carake- "na caikāntena nirdiṣṭe'pyatrābhiniviśedbudhaḥ | svayamapyatra bhiṣajā tarkyaṃ buddhimatā bhavet" (ca. si. a. 2) ityādi | ihāpi "svabuddhyā cāpi vibhajet kaṣāyādīni yogavit” (ci. a. 1) ityādi |
svāgamasyānumānābādhanīyatvamevodāharaṇaniṣṭhamāha - sahasreṇāpītyādi | sahasraśabdo vipulavacanaḥ | ambaṣṭhādiḥ sāṃgrāhikatvena prāgukto gaṇaḥ | atra 'ambaṣṭhādirvirecayati pṛthvotoyaguṇayuktatvāt, trivṛtādivat' ityādibahukuhetubhirapi āgamabādhitairnāmbaṣṭhādirvirecayati, kintvāgamoktaṃ saṃgrahaṇameva karoti | upasaṃharati - tasmādityādi | tiṣṭhediti sthairyeṇa tiṣṭhet | hetuṣviti āgamaviruddheṣu hetuṣu || 19-20 || iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyavyākhyāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne dravyarasaguṇavipākavijñānīyo nāma catvāriṃśattamo'dhyāyaḥ |
40 ||

Linked texts (1)