Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 42.5

Bhānumatī 42.5

Language
Sanskrit

42.5

vīryaprādhānyavādimatamāha - netyāhuranya ityādi| prādhānyāditi pradhānadharmayogāt, pradhānadharmaśca vīryavaśenauṣadhānāṃ kāryaniṣpādakatvam| etadevāha - ihauṣadhetyādi | auṣadhakarmāṇīti auṣadhakāryāṇi| tānyauṣadhakāryāṇyāha - tathayordhvetyādi | ūrdhvabhāgādibhiḥ saṃśodhanaśabdaḥ pratyekamabhisaṃbadhyate; kiṃvā saṃśodhanaṃ bahiḥsaṃśodhanaṃ vraṇasaṃśodhanādi gṛhyate | śvayathuśabdena karavilayanaśabdau pratyekaṃ saṃbadhyete | ādiśabdena pācanavirūkṣaṇasnehanādigrahaṇam | atra ca vīryaśabdena dravyasya dvividhā'pi cintyā acintyā ca śaktirucyate| tatrācintyā śaktiryā tantrāntare 'prabhāva' ityucyate sā grāhyā, tasyaiva ca vīryasya prabhāvāhvayasya svatantre “tadddravyamātmanā kiṃcit” ityādinā niṣkṛṣṭadravyaprakāratayoktasya etadadhobhāgalaviṣaharatvavṛṣyatvādi prāyaḥ kāryaṃ, na hīdamuṣṇaśītābhyāṃ vīryābhyāmaṣṭābhirvāṣṇādibhirvīryairupapadyate kāryaṃ; tantrāntare'pi - “ūrdhvānulomikaṃ yacca prabhāvastatra kāraṇam” (ca. sū. a. 26), tathā “viṣaṃ viṣaghnamuktaṃ yat tatprabhāvaprabhāvitam”; tathā “rasavīryavipākānāṃ sāmānyaṃ yatra lakṣyate | viśeṣaḥ karmaṇāṃ caiva prabhāvastatra kāraṇam || kaṭukaḥ kaṭukaḥ pāke vīryoṣṇaścitrako mataḥ | tadvaddantī prabhāvāttu virecayati mānavam” (ca. sū. a. 26), tathā - "maṇīnāṃ dhāraṇīyānāṃ karma yadvividhā-
tmakam | tat prabhāvakṛtaṃ viddhi prabhāvo'cintya ucyate” (ca. sū. a. 26) iti | cintyā tu śaktirdravyasya rasāḥ, tathā vīryākhyā uṣṇādayo guṇāḥ | tatra rasasya vipākasya ca pṛthaṅkirdeśānna vīryavyavahāraḥ śāstre; parimāṇasaṃkhyādayaśca guṇā na śāstre tathā kāryakārakā iti neha pṛthaktvena dravyarasādigaṇanāyāṃ gaṇyante; carake tu sāmānyavīryaśabdena te'pi gṛhītāḥ | yathā “yena kurvanti tadvīryam” (ca. sū. a. 26) ityanena cintyācintyavīryam | cintyāyāṃ vaidyasaṃpradāyena śītoṣṇalakṣaṇaṃ dvividhamaṣṭavidhaṃ vā uṣṇaśītasnigdharūkṣamṛdutīkṣṇaviśadapicchilarūpamucyate | yadā dvividhaṃ vīryaṃ, tadā snigdharūkṣādīnāṃ ṣaṇṇāmapi parimāṇasaṃkhyādivadaprādhānyavivakṣayā rasādivarmatayaiva kāryagrahaṇam | vakṣyati hi-“madhuro rasaḥ snigdhaḥ” (sū. a. 42) ityādi | aṣṭavidhavīryapakṣe tu uṣṇādīnāṃ sarveṣāmeva balavatkāryakartṛtvavivakṣayā vīryatvamiti sthitiḥ | saṃprati śāstre vyavahārasiddhameva vīryaṃ vivecayannāha - tadvīryamityādi | agnīṣomīyatvāditi agnīṣomapradhānatvāt | kathametānyuṣṇatvādīni vīryākhyānītyāha- etāni khalvityādi | svabalaguṇotkarṣāditi balaṃ śaktiḥ, sa eva guṇaḥ, praśastatvāt; svaśaktirūpaguṇotkarṣāduṣṇādīni rasamabhibhūya svakāryaṃ kurvanti | etāni vīryāṇi rasamabhibhūya svakāryaṃ darśayantītyāha - yathā mahadityādi | atra kaṣāyatiktatvābhyāṃ vātakopanaṃ grāhyaṃ, tatra svakāryamabhibhūya uṣṇena vīryeṇa tadviruddhaṃ vātapraśamanameva kriyate, anayā diśā udāharaṇāntarāṇyupi vyākhyeyāni | pippalyāḥ śītavīryatvamihāpyācāryeṇa svīkṛtameva | yena “teṣu gurvī svāduśītā pippalyārdrā kaphāvahā | śuṣkā kaphānilaharī vṛṣyā pittā virodhinī” (sū. a. 46) ityanena pitte īṣadvirodhinītīṣadarthena nañā uktaṃ; tena pittaṃ stokaṃ krameṇa śamayatītyarthaḥ | carake tu “pippalyaḥ kaṭukāḥ satyo madhuravipākāḥ” (ca. vi. a. 1) ityādinā madhuravipākatyā bhaṅgyantareṇa śītavīryaṃ tatsādhyaṃ vā pitte manākśamakatvaṃ svīkṛtameva | vaidyāśca pitte pippalīprayogaṃ kārayantyeva | kākamācyāstu pittakartṛtvaṃ vīryavādimatameva paraṃ, nācārthamateneti bruvate; yena “īṣattiktaṃ tridoṣaghnaṃ kākamācyāśca tadvidham” (sū. a. 46) ityanena tridoṣaghnatvānnātyuṣṇaśītattvācca kākamācyāḥ pittajanakatvānupapatteḥ | tathā carake'pi— “tridoṣaśamanī vṛṣyā kākamācī rasāyanī | nātyuṣṇaśītā svaryā ca bhedanī kuṣṭhanāśanī” (ca. sū. a. 27) iti paṭhyate | anye tu vadanti yat- samuditān trīn doṣānācāryavacanāt kākamācī hanti, pṛthak tu kākamācī pittaṃ janayatyevetyavirodhaṃ manyante | anye tu kākamācīśākaṃ tridoṣaghnatvādiguṇaṃ bhavatu, mūlaṃ tu tasyā uṣṇavīryatvāt pittakaramiti vyavasthāṃ vadanti | kaṭukaṃ mūlakamityādinā vṛddhaṃ mūlakamucyate, bālamūlakasya tridoṣaharatvāt | yaduktaṃ - “kaṭutiktarasā hṛdyā rocanī vahnidīpanī | sarvadoṣaharī laghvī kaṇṭhyā mūlakapadoubletikā” (sū. a. 46) iti |

Linked texts (1)