The Compendium of Suśruta 43.11
Bhānumatī 43.11
- Language
- Sanskrit
43.11
saṃprati dravyaṃ bhūtakāryatvena tattadguṇayogena karmaṇā cābhidhāya vīryāṇyapi tathā nirdeṣṭumāha- tatra ya ima ityādi | amlaguṇabhūyiṣṭhāviti amlarasasahacaritagurutvādiguṇasahacaritau; evamanyatrāpi tattadbhūtasahacaritaguṇabhūyiṣṭhatā jñeyā | tatretyādinā vīryāṇāṃ karmāṇyucyante | atroṣṇavīryasya vamanavirecane kāraṇatoktā, virecanaṃ ca prāk pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhadravyakāryamuktaṃ, tena tatrāpi virecanadravye uṣṇavīryatā doṣakṣobhakāriṇī jñātavyā | uparopaṇaṃ vraṇaropaṇam | pūraṇam āmāśayādīnāṃ pūritatvaṃ yena bhavati | saṃśleṣaṇaṃ
sandhisandhānam | gurulaghupākāvuktaguṇāviti “tayormadhurāmlayo guruḥ” ( sū. sthā. a. 40 ) ityādinā, tathā “dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣvambupṛthivīguṇāḥ” ( sū. a. 40 ) ityādinā coktaguṇāvityarthaḥ | vīryāṇāṃ vipākayośca karmāha—tatroṣṇasnigdhāvityādi | ayaṃ ca vīryavipākayorotsargikò guṇakarmanirdeśaḥ, tena snigdhamapi kiṃcidāgneyaṃ lavaṇavadbhavati, yathā— saindhavaṃ snigdhamapi kiṃcittaijasogṇaguṇabhūyiṣṭhaṃ, yathā'nūpamāṃsamityādi apavādarūpaṃ bhavati | vīryāṇāṃ jñānopāyamāha—teṣāmityādi | mṛduśītoṣṇānāṃ sparśenāpi grahaṇaṃ bhavatīti sparśagrāhyā ityuktāḥ | yena saindhavagataṃ śītalamanūpamāṃsagatamauṣṇyamityādi na sparśagrāhyaṃ kiṃ tu kāryānumeyamāgamapratipādanīyaṃ vā, evamasparśādigrāhyeṣvapyudāharaṇamunnayanīyam | sukhaduḥkhotpādaneneti sukhocitajihvādisukumārapradeśaduḥkhotpādanena vā tīkṣṇatvaṃ pratīyata ityarthaḥ | ‘mahadduḥkhotpādanena’ iti pāṭho vyaktaḥ | pākasya nityaparokṣatvāllakṣaṇena jñānamāha— gurupāka ityādi | cakārādāgamena ca gurulaghuvipākapratipādakena ceti jñeyam | athobhayādidravyāśrayatvena ye guṇā madhurādaya uktāste kiṃ sarvatra tulyarūpā na vetyāha—atra tulyaguṇeṣvityādi | rasavaiśiṣṭyamiti viśiṣṭatvaṃ vailakṣaṇyamityarthaḥ | rasaśabdaścodāharaṇārthamupātto guṇopalakṣaṇaḥ | madhurasya pārthive tathā'pyevaṃvṛttau viśeṣamāha—tadyathetyādi | pṛthivyāṃ madhuro gurusahacaritaḥ, āpye ca madhuraḥ pravalaśītasnigdhaguṇayukta iti vākyārthaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit