The Compendium of Suśruta 43
Bhānumatī 43
- Language
- Sanskrit
43.2
pūrvādhyāyoktadravyasya tatrānuktaviśeṣavijñānārthaṃ tathā tadadhikāreṇa ca vīryavipākayorjñānārtha dravyaviśeṣavijñānīyo'bhidhīyate | dravyasya pāñcabhautikakāryadravyasya pārthivatvādaya iha viśeṣā vivakṣitāḥ |
43.3
sarvakāryadravyāṇāṃ pañcabhūtārabdhatvaṃ darśayitvā cikitsopayuktaṃ pārthivatvādiviśeṣamāha - tatra pṛthivyapteja ityādi | samudāyāditi melakāt | pṛthvījalānalādīnāṃ ca yadyapi viruddhaguṇatvaṃ, tathā'pyadṛṣṭavaśādekadravyarūpakāryārambhakatvaṃ dṛṣṭatvādeva bhavati | yathā vātādīnāmekavyādhyārambhakatvaṃ śukraśoṇitayorvā saumyāgneyayorgarbhajanakatvaṃ sattvarajastamasāṃ vā mahadādyārambhakatvam | utkarṣaḥ pratyekaṃ pṛthivyādyutkarṣaḥ | abhivyañjaka iti pārthivatvādyabhivyañjakaḥ | tamevāha - idamityādi |
43.4
pārthivadravyameva guṇena karmaṇā ca nirdeśannāha - tatra sthūletyādi | sthūlaṃ sūkṣmaviparītaṃ, sāndraṃ tanuviparītaṃ, saraviparyayaṃ sthiraṃ, kaṭhinaṃ niviḍāvayavam | atra guṇe gandhabahulamitivacanāt pṛthivyāḥ sāṃsiddhikena gandhabāhulyena yogaṃ darśayati | evaṃ jalādiṣvapi sāṃsiddhikena rasādiviśeṣeṇa yogaṃ darśayan bahulaśabdaṃ kariṣyati | īṣatkaṣāyamiti pṛthivyanilayogājjñeyaṃ; yad vakṣyati- "pṛthivyanilaguṇabāhulyāt kaṣāyaḥ" ( sū. a. 42 ) iti | prāyaśo madhuramiti madhurapradhānaṃ, pṛthivyā madhurarasakāraṇatvāt | sthairyam acalatvaṃ; saṃghātaḥ kāṭhinyam; upacayo vṛhattvam | adhogatisvabhāvaṃ pṛthivyā gauraveṇa | āpyadravye stimitamiti jaḍatvakārakaṃ, saramiti anulomanam | īṣadamlamiti agnyanupraveśājjale manāgamlatā, toyā (yenā) mnibāhulyād dahyata iti vacanāt | madhuraprāyaṃ tu pṛthvīvadapāmapi madhurakāraṇatvāt | prahlādanaṃ manaḥpriyatvaṃ, kledanam ārdrabhāvaḥ, viṣyandanaṃ dravasrutiḥ | taijasadravye sūkṣmaṃ sūkṣmasroto'nusāri; viśadaṃ picchilaviparītam | īṣadamlalavaṇamiti etadrasadvayasyāpi vahniguṇavyāpāreṇārambhāt; ūrdhvagatisvabhāvamiti agnerūrdhvajvalanātmakatvāt | dahanaṃ dāhakaraṃ, pacanaṃ tāvad vikledādikaraṇaṃ, tāpanaṃ tāpyopatāpajananaṃ, prakāśanam abhivyañjanaṃ tamasi, prabhā dīptiḥ, varṇo gaurādiḥ | vāyavīyadravyalakṣaṇe kharaṃ ślakṣṇaviparītaṃ, śiśiraṃ śītam; īṣattiktaṃ vāyorapi tikte vyāpārāt | glapanaṃ harṣakṣayakaram, avṛṣyamiti yāvat; vicāraṇaṃ manaso'nekavikalpakaraṃ, vivaritamiti pāṭhapakṣe vivaraṇaṃ vividhā gatiḥ | ākāśīyadravye ślakṣṇaṃ masṛṇaṃ, vyavāyīti dehavyāpakam, avyaktarasamiti ākāśasyāvyaktarasatāhetutvāt | śauṣiryaṃ śuṣirayuktatā |
43.5
evaṃ taduktapārthivādvidravyasvarūpasya sarvasthāvarajaṅgamasya bheṣajatāpratipattiphalaṃ yathā
bhavati tadāha-anenetyādi | nidarśyate pārthivādīnāṃ svarūpamaneneti nidarśanamāgamaḥ, tenāgamaneti anantaroktapārthivādidravyasvarūpapratipādakenāgamena | nānauṣadhabhūtamiti pratiṣedhadvayenauṣadhasvarūpamityarthaḥ | etadauṣadhatvaṃ sarvadravyāṇāṃ yathā bhavati yatra ca bhavati, tadāha-iti kṛtvā taṃ taṃ yuktiviśeṣamityādi | iti kṛtveti sarvamauṣadhabhūtaṃ dravyamitivacanena | yuktiviśeṣāṇāṃ sarvanāmnā pratyavamarśaḥ | yuktiviśeṣamiti yojanāprakāraṃ; sa ca yojanāviśeṣo bāhya ābhyantaraśca śāstre ukto vakṣyamāṇaḥ kālādyapekṣaḥ | arthamiti sādhyaṃ, tacca nānāvyādhighātena susthapālanaviśeṣarūpam | svavīryaguṇayuktānīti svaśaktyā prabhāveṇa guṇena ca rasavīryavipākayuktāni, kārmukāṇīti karmaṇi samarthāni; kiṃvā svavīryaguṇayuktānīti svakīyakāryakaradharmayuktāni; kāryakṣamaṃ hi dravyadharmaṃ 'yena kurvanti tadvīryaṃ' ityanena vakṣyati; guṇaśabdo'yaṃ dharmavacanaḥ | etadevoktaṃ yuktyapekṣakāryaviśeṣe vīryaguṇayuktasya dravyasya kartṛtvaṃ bhedena darśayannāha-tāni yadetyādinā yāvattat phalamityantena | yadeti nityage cāvasthike ca kāle; tatra nityage kāle yathā- "sādhāraṇeṣmṛtuṣu vamanādīnāṃ pravṛttiḥ" ( ca. vi. a. 8 ) ityādi; āvasthike yathā-jvaritāvasthāyāṃ jvaraharaṇapācanādi; iyaṃ kālāpekṣā yuktireva bheṣajasya | yat kurvantīti doṣaharaṇādi tat karma; yathā-trivṛdutsargaṃto doṣaharaṇaṃ karoti, khadiraḥ kuṣṭhaṃ haratītyādi; tenaitat svakārye dravyāṇāṃ sāmarthyamanyatra(trā) pravṛttirityādi | anena ca taṃ tamarthamiti vyākṛtam | yeneti prabhāveṇa rasena vīryeṇa vipākena vā; ayaṃ ca vīryaśabdaḥ pāribhāṣikavīryavacano na bhavati, kiṃtu śaktimātravacanaḥ; yaduktaṃ carake'pi - "nāvīryaṃ kurute kiṃcit sarvā vīryavatī kriyā" | ( ca. sū. a. 26 ) iti; tena prabhāvarasādayaḥ sarva eva svakāryaṃ kurvanto dravyasya śaktiparyāyarūpavīryavācyā iti jñeyāḥ | etacca yena kurvanti tadvīryamiti vacanaṃ svavīryaguṇayuktānītyasya vyākaraṇam | yathā kurvanti sa upāya iti yathā svarasakalkādinā toyādisaṃskāravāsabhāvanāmātrādinā ca kurvantīti jñeyam | etadapi svarasāyapekṣayuktivyākaraṇameva | yanniṣpādayantīti ārogyaviśeṣaṃ svāsthyainuvṛttividhāyakaṃ vā rasāyanaphalaṃ vā tat sarvaṃ phalaṃ sukhayuktatvena duḥkhavivarjitatvena vā puruṣasya naisargikecchāviṣayaḥ | taccehārogyaṃ svāsthyaṃ vā| karma tu doṣaharaṇadāhacchedādiphalasādhakamiti karmaphalayorviśeṣaḥ | yanniṣpādayanti tat phalamityanenāpi taṃ tamarthamityasya vyākaraṇaṃ jñeyam | atra sarvadravyabheṣajatvakathanaṃ viṣāgniprabhṛtīnāmapi tatra tatra sādhye kvaciddhitatvāyuktameva; yena viṣamapi viṣārture udare ca vidhīyata eva | yattu madhughṛtādi saṃyogādinā viruddhaṃ tat pratyekaṃ bheṣajaṃ kvacidbhavatyeva; saṃyuktaṃ ca vairodhikatvādbheṣajaṃ na bhavatīti na kācit kṣatiḥ | na hyatra sarvathā dravyāṇāṃ bheṣajatvameva kalpitaṃ, kiṃ tu vivakṣitayojanādiyuktatvena ceti |
43.6
saṃprati dravyāṇāṃ guṇaviśeṣeṇa kāryaviśeṣodāharaṇamāha—tatra virecanetyādinā bṛṃhaṇaṃ pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhamityantena | pṛthivyāpo hi gurvya iti ādau pṛthivīnirdeśājjalamapekṣya pṛthivyā gauravaprakarṣaṃ darśayati | anumānāllakṣayediti virecane yāni trivṛtādidravyāṇyuktāni tāni pṛthivyambuguṇaguruyuktasyānumānājjñeyāni | gurutvānumānena ca gurutvakāryāntaravātaśamanābhyananuguṇatvādi jñāyate | yattu pṛthivyambuguṇagurutvādibhūyiṣṭhatvena virecanatvānumānatvaṃ tanna yujyate; na hi yat pṛthivyambuguṇagurutvādibhūyiṣṭhaṃ tadvirecanaṃ, tathā sati māṣādīnāmapi gurutvādecakatvaprasaktiḥ, tasmādvirecakatvaprabhāvasahitaṃ gurutvaṃ virecakam | prabhāvapratītiśca yataḥ pramāṇādāgamādanyato vā, tata eva ca virecakatvaṃ pratipannamiti nārtho'numānena | laghutvādūrdhvamuttiṣṭhata ityatrāpi prabhāvasahitāditi jñeyam | vāyuśca yadyapi tiryaggastathā'pyūrdhvagenāgninā yukto yogavāhitvādūrdhvaṃ gacchatīti yuktam | ubhayaguṇabhūyiṣṭhamiti ubhayorvamanavirecanayoḥ kāraṇabhūtāmbuvahvivātaguṇabhūyiṣṭham | etadguṇānāṃ ca viruddhānāmapi prāṇyadṛṣṭavaśādekakāryārambhakatvamiti vyutpāditameva | saṃśodhana mabhidhāya saṃśamanamāha—ākāśetyādi | saṃśamanaṃ pūrvaṃ vyākhyātameva | saṃśamanabhedānāha—sāṃgrāhikamityādi | anuktarasāyanavājīkaraṇaśvayathuharaṇyānyauṣadhakarmāṇi yogyabhūtaguṇānusārthamāha—evamauṣadhetyādi | tatra rasāyane vṛṣye ca madhurasnigdhādiguṇe pṛthivījalayoḥ kāraṇatvamityādyanusaraṇīyam |
43.9
pārthivādidravyaiḥ doṣaśamanaṃ prakopaṃ ca krameṇāha—bhūteja ityādi | taijasaṃ dravyaṃ yadyapi kaṭurasatvatīkṣṇatvādibhirvātānuguṇaṃ, tathā'pi balīyasā uṣṇena vātasaṃśamanamiti jñeyam | balāsaḥ śleṣmā || 7-9 ||
43.10
anuktāṃ cikitsāmatidiśannāha - evamevetyādi | dviśo guṇādhikyamiti pārthive āpye ca gauravam | bahuśa iti triśaḥ caturdhā vā | triśo guṇādhikyaṃ yathā taijasavāyavīyākāśīyeṣu dravyeṣu laghutvaṃ; caturdhā yathā pārthivāpyavāyavīyākāśīyeṣu śaityamityādi | doṣe'vacārayediti atra doṣaśabdena vyādherapi grahaṇaṃ, doṣe iti dravyaguṇaviparītaguṇe; doṣaviparītaguṇaṃ hi dravyaṃ bheṣajamiti vyavasthitameva |
43.11
saṃprati dravyaṃ bhūtakāryatvena tattadguṇayogena karmaṇā cābhidhāya vīryāṇyapi tathā nirdeṣṭumāha- tatra ya ima ityādi | amlaguṇabhūyiṣṭhāviti amlarasasahacaritagurutvādiguṇasahacaritau; evamanyatrāpi tattadbhūtasahacaritaguṇabhūyiṣṭhatā jñeyā | tatretyādinā vīryāṇāṃ karmāṇyucyante | atroṣṇavīryasya vamanavirecane kāraṇatoktā, virecanaṃ ca prāk pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhadravyakāryamuktaṃ, tena tatrāpi virecanadravye uṣṇavīryatā doṣakṣobhakāriṇī jñātavyā | uparopaṇaṃ vraṇaropaṇam | pūraṇam āmāśayādīnāṃ pūritatvaṃ yena bhavati | saṃśleṣaṇaṃ
sandhisandhānam | gurulaghupākāvuktaguṇāviti “tayormadhurāmlayo guruḥ” ( sū. sthā. a. 40 ) ityādinā, tathā “dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣvambupṛthivīguṇāḥ” ( sū. a. 40 ) ityādinā coktaguṇāvityarthaḥ | vīryāṇāṃ vipākayośca karmāha—tatroṣṇasnigdhāvityādi | ayaṃ ca vīryavipākayorotsargikò guṇakarmanirdeśaḥ, tena snigdhamapi kiṃcidāgneyaṃ lavaṇavadbhavati, yathā— saindhavaṃ snigdhamapi kiṃcittaijasogṇaguṇabhūyiṣṭhaṃ, yathā'nūpamāṃsamityādi apavādarūpaṃ bhavati | vīryāṇāṃ jñānopāyamāha—teṣāmityādi | mṛduśītoṣṇānāṃ sparśenāpi grahaṇaṃ bhavatīti sparśagrāhyā ityuktāḥ | yena saindhavagataṃ śītalamanūpamāṃsagatamauṣṇyamityādi na sparśagrāhyaṃ kiṃ tu kāryānumeyamāgamapratipādanīyaṃ vā, evamasparśādigrāhyeṣvapyudāharaṇamunnayanīyam | sukhaduḥkhotpādaneneti sukhocitajihvādisukumārapradeśaduḥkhotpādanena vā tīkṣṇatvaṃ pratīyata ityarthaḥ | ‘mahadduḥkhotpādanena’ iti pāṭho vyaktaḥ | pākasya nityaparokṣatvāllakṣaṇena jñānamāha— gurupāka ityādi | cakārādāgamena ca gurulaghuvipākapratipādakena ceti jñeyam | athobhayādidravyāśrayatvena ye guṇā madhurādaya uktāste kiṃ sarvatra tulyarūpā na vetyāha—atra tulyaguṇeṣvityādi | rasavaiśiṣṭyamiti viśiṣṭatvaṃ vailakṣaṇyamityarthaḥ | rasaśabdaścodāharaṇārthamupātto guṇopalakṣaṇaḥ | madhurasya pārthive tathā'pyevaṃvṛttau viśeṣamāha—tadyathetyādi | pṛthivyāṃ madhuro gurusahacaritaḥ, āpye ca madhuraḥ pravalaśītasnigdhaguṇayukta iti vākyārthaḥ |
43.12
idānīṃ pārthivādiśravyaguṇānāṃ śarīragatapārthivādikulyātulyatayā dravyaireva samānāsamānaiḥ śarīravṛddhikṣayasthānādi darśayati—guṇā ya ityādi | guṇā iha vīryarasavipākakalayoktāḥ, tathā'nye ca sākṣādanuktāḥ sthūlasāndrādayaḥ sarve grāhyāḥ | sthānaṃ dhātusāmyenāvasthānam | dehināṃ śarīreṣu sthānavṛddhikṣayā dravyahetukā iti yojanā | tatra samānāsamānena ca sāmyaṃ jñeyam | taduktaṃ carake—“sarvadā sarvabhāvānāṃ sāmānyaṃ vṛddhikāraṇam | hāsaheturviśeṣastu pravṛttirubhayasya tu” ( ca. sū. a. 1 ) iti |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne dravyaviśeṣavijñānīyo nāmaikacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ |
41 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit