The Compendium of Suśruta 46
Bhānumatī 46
- Language
- Sanskrit
46.2
saṃśodhanasaṃśamanīyoktavamanadravyāṇāṃ madanaphalādīnāmantarā prakaraṇādhyāyagatādhyāyatrayābhidhānāntaraṃ vistareṇa prayogān vaktuṃ vamanadravyavikalpavijñānīyo'bhidhīyate | vamanadravyādīnāṃ madanaphalādīnāṃ vikalpo vividhaḥ kalpaḥ prayogo vamanadravyavikalpaḥ |
46.3
phalādīnāmityādiśabdena kuṭajajīmūtakekṣvākudhāmāvargakṛtavedhanānāṃ saṃśodhanasaṃśamanīyoktānāṃ grahaṇam | sarṣapādīnāṃ tu kovidārādīnāṃ ca tatroktānāmapi madanaphalādiprayogopakaraṇatayā vakṣyamāṇatvānneha prādhānyena grahaṇam; ataśca madanādīnāṃ ṣaṇṇāmevātra prayogāḥ prapañcena vaktavyāḥ | teṣvapi madanaphalaprādhānyamāha - madanaphalāni śreṣṭhatamānīti; śreṣṭhatvaṃ cānapāyitvāt | taduktaṃ carake - "madanaphalāni śreṣṭhānyāhuranapāyitvāt" (ca. ka. a. 1) iti | atra pakṣe madanaphalayogāsyaivānapāyitvād bahuviṣayatvācca yadyapi prādhānyaṃ, tatprādhānyādeva ca tatprayoge sarvavamanaprayogasādhāraṇaṃ mantrābhimantraṇaṃ darśitaṃ; tathā'pi madanaphalasya puṣpādipūrvakatvāt pakkamadanaphalasya tatprayogasya balavattvāt tatpuṣpādiprayogānaiva krameṇāha - tatra madanetyādi | prakuñcaḥ palam | pariśuṣkalamiviha ātape-
naiva, yathā kurvanti sa upāya itinyāyāt | pratyakpuṣpī apāmārgaḥ, tasyeha mūlam | puṣpāṇāṃ kaṣāyatrayeṇa prayogāstrayaḥ | śalāṭuḥ āmaphalam | evamiti pṛthak pūrvoktakaṣāyatrayeṇa | atra cātipratapte madhuprakṣepo na virudhyate | taduktaṃ - “uṣṇena madhu saṃyuktaṃ vamaneṣvavacāritam | apākādanavasthānānna virudhyeta pūrvavat” ( sū. a. 45 ) iti | madanaśalāṭucūrṇasiddhāmityatra cūrṇasya pūrvoktaprakuñco mātrā; iyaṃ ca mātrā madhyaviṣayā; tenātrāpakarṣotkarṣaśca balādyapekṣayā nyāyasiddhaḥ kartavya eva; yaduktamanyatra - “dravyapramāṇaṃ tu yaduktamatra madhyepu tat koṣṭhavayobaleṣu | tanmūlamālakṣya bhavedvikalpasteṣāṃ vikalpyo'bhyadhikonabhāvaḥ” ( ca. ka. a. 12 ) iti | eteṣāṃ ca viṣayo'nukto'pi vāmanīya eva puruṣo jñeyaḥ | nirvṛttānāmiti pakkānām | nātiharitapāṇḍūnāmityanenābhimatapākāvasthocyate | klinnabhinnānāmiti yathoktavidhinā'ṣṭarātrasthitatvena klinnānāṃ satāṃ yatnena bhinnānām | pippalī madanaphalamadhyabījam | palaṃ tillacūrṇam | antarnakhamuṣṭimiti pāribhāṣikapalarūpamuṣṭiniṣedhenāntaḥsthitanakhena muṣṭinā yāvadgṛhyate tāvad grāhyam | kovidārādīnyekādaśa saṃśodhanasaṃśamanīyapaṭhitāni | rātriṃparyuṣitatvena śītakaṣāyaṃ grāhayati | āśīrbhiriti bahuvacanād vakṣyamāṇamantrādanyadapi vedoktamāśīrmantraṃ grāhayati | udaṅmukho vaidyaḥ, prāṅmukhaṃ tvāturasya tathaiva praśastatvāt | brahmetyādimantraśca avivecanīyaḥ pāṭhādeva phaladaḥ | etaccāśīrbhirityādividhānaṃ sarvasādhāraṇamiha prādhānyāduktam | viśeṣeṇetivacanāt sarvavāmanīyaviṣayatāṃ cāsya vidherdarśayati | eṣu ca vamanaprayogeṣu vakṣyamāṇeṣu ca pūrvakarma snehādi, uttarakarma ca peyādi cikitsāvakṣyamāṇaṃ sarva yojanīyam | vamanāyoge vidhānamāhaapravartamāna vetyādi | pravartayediti yathoktamambu pītvā punaḥ punarvamet | āsamyagvāntilakṣaṇāditi “pitte kaphasyānu sukhaṃ pravṛtte” (ci. a. 33) ityādinā vakṣyamāṇasamyagvāntiliṅgadarśanaṃ yāvat | yogāntarāṇyāha- madanaphaletyādi | madanaphalamajjā madanaphalapippalyeva | tatkvātha iha madanaphalakvāthaḥ | bhāvanā ca saptarātraṃ guṇotkarṣārthaṃ; yaduktaṃ - “subhāvitaṃ hyalpamapi dravyaṃ syādbahukarmakṛt” (ca. ka. a. 12) iti | madanaphalakaṣāyeṇeti pāṭho vyaktaḥ | ye tu 'vamanadravyakaṣāyeṇa' iti paṭhanti te madanādidravyaṃ grāhayanti, ataśca madanādīnāṃ bahutvād bahavaḥ prayogā iti vadanti | santānikā kṣīrasaraḥ | uktaprayogāṇāṃ viṣayamāha-adhobhāgetyādi | dadhyuttarakaṃ dadhisaraḥ | dadhi veti niḥsnehaṃ dadhi | anayorviṣayaḥ ‘kapha' ityādināktaḥ | majjacūrṇarasaṃ snehaṃ veti yogadvayaṃ; cūrṇarasaṃ phāṇitībhūtaṃ snehaṃ vā bhallātakasnehavidhigṛhītaṃ, phāṇitībhūtamiti kāthena tantulībhūtaṃ, yaduktaṃ - “phāṇitamātantulībhāvāt” iti | bhallātakasnehavidhigṛhītaṃ phāṇitamiti tadabhidhānaṃ ca dvivraṇīye - “bhallātakān bhāvayettu kṣīre prākchatrabhāvitān” (ci. a. 1) ityādinā vaktavyam | tasyaiva madanaphalamajjacūrṇarasasya phāṇitībhūtasyātapaśoṣeṇa yogāntaramāhaātapetyādi | prativāpaḥ pratikṣepaḥ | taccūrṇaṃ vetyādinā kvāthadvayena prayogadvayam | eta-
1prayogatrayaviṣayamāha—santarpaṇetyādi | madanaphalamajjacūrṇaṃ vā madhūkapuṣpetyādi kecit paṭhanti | upasaṃharati—madanetyādi |
46.4
anantaraṃ jīmūtakasya prādhānyāt kalpanāmāha—jīmūtaketyādi | pūrvavaditi madanapuṣpacūrṇaprayogavat jīmūtakapuṣpe'pi pratyekapuṣpādibhistrayo yogāḥ | kṣīreṇetyādinā yavāgūyogaḥ| nirvṛtteṣviti nirvṛttamāṇeṣu phaleṣu | santānikāmiti romaśakaṇasādhitāṃ; santānikā kṣīrasantānikā | evaṃ dadhyuttare dadhni ca kṣīrasādhanapūrvakatā jñeyā | tatkaṣāyasaṃsṛṣṭāṃ vā surāmiti haritapāṇḍudaśāsthitajīmūtakakāthasahitāṃ surāṃ; surākvāthayoścātra samatā | anye tu saṃsṛṣṭāmiti kṛtāṃ surāṃ vadanti | surākaraṇaṃ ca virecanādhyāyoktasurākalpanaṃ; yaduktaṃ tatra—“sa eva hi surākalpo vamaneṣvapi kīrtitaḥ” (sū. a. 44 ) iti | ayaṃ cātideśaḥ sarvavamanadravyaviṣayatayaivoktaḥ | iha vāśabdaṃ svakāraṇamiti necchanti | paryāgateṣviti pakeṣu | madanaphalamajjavidhānātideśena ca pakvajīmūtaphalānāṃ 'antarnakhaṃ muṣṭiṃ yaṣṭimadhukaṣāyeṇa' ityādinā sarvayogāḥ caturviṃśatiradhikā vā'pyanantaragṛhītā gṛhyante |
46.5
kuṭaje'pi pakke madanaphalamajjavadvidhānamāha—kuṭajetyādi | asya puṣpāvasthāyāṃ mṛdutvāt prayogānabhidhānam |
46.6
kṛtavedhane'pi kuṭajavidhānātideśānmadanaphalavadyogā bhavanti | kṛtavedhano jyotsnikā | eteṣāṃ ca sarvaprayogāṇāṃ madanaprayogokta eva samāno viṣayo jñeyaḥ, carakoktaguṇadvārā vā kalpanīyaḥ |
46.7
ikṣvākukalpamāha—ikṣvākukusumacūrṇaṃ vā pūrvavadeva kṣīreṇeti | pūrvavadevetyanena madanapuṣpacūrṇavattrayo yogāḥ, tathā kṣīreṇaivaṃ jīmūtakayoge 'kṣīreṇa nirvṛtteṣu yavāgūṃ' ityādināktāḥ sarve jīmūtavadyogā gṛhyante | kiṃvā ikṣvākukusumacūrṇamārabhya sarve yogāḥ pūrvavaditi madanavat kartavyāḥ; tena sarvamadanayogātideśaḥ | kṣīreṇetyanena tu puṣpacūrṇe tatroktapratyakpuṣpyādikvāthaṃ bādhayitvā kṣīreṇa puṣpacūrṇapānamatra vidhīyata iti viśeṣaḥ | yadi tu yathāśruta ikṣvākukusumacūrṇe kṣīreṇa eka eva yogaḥ syāt tadā ikṣvākuphale vamanadravyeṣū-
kteṣu mukhya eva prayogo na kathitaḥ syāt, carake caikṣvākukusumādyāyukto vistareṇāgṛhītaḥ syāt |
46.8
dhāmārgavaḥ pītaghoṣakaḥ; tadvidhānamāha-dhāmārgaveṣvapītyādi | apiśabdādatra kecit puṣpādiprayogamapi madanavadvadanti |
46.9
viṣayaviśeṣe sarvaiḥ kṛtaṃ prayogamāha-kṛtavedhanetyādi | vamanadravyāṇi madanādīni ṣaṭ vamanadravyapradhānatvāt | anavabaddhā utkliṣṭā doṣā yasya sa tathā | etat sukumāraviṣayaṃ vamanam | sajātīyabhāvanāmuktāmukteṣu vamanādibheṣajeṣu darśayannāha-vamanetyādi | prabhānatamānīti prakarṣeṇa kāryakāraṇāt pradhānatamāni |
46.11
adhyāyānte prayogavistarakalpanāṃ darśayannāha-kaṣāyairityādi | atra kaṣāyaśabdena śrutaśītaphāṇṭānāṃ grahaṇaṃ, cūrṇaśca kalkabhedaḥ, tena pañcāpi kalpanāḥ svarasakalkaśrutaśītaphāṇṭarūpā gṛhītā bhavanti | peyādīnāṃ caturvidhānāmeva vidhānānmodakotkārikāśaṣkulīprabhṛtīnāṃ tantrāntaroktānāṃ sarveṣāmeva grahaṇam | yairapi cātra prayogaprapañcaḥ kṛtaścarakādibhistairapyasti prayogānavasthānaṃ darśitaṃ; yathā-"bahudravyavikalpatvād yogasaṃkhyā na vidyate | svabuddhyaivaṃ sahasrāṇi koṭīrvā'pi prakalpayet” (ka. a. 12) iti | tenāyamanativistaro'tideśaśca vistārārthaḥ kṛta iti bhāvaḥ |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne vamanadravyavikalpavijñānīyo nāma tricatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ |
43 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit