The Compendium of Suśruta 46.3
Bhānumatī 46.3
- Language
- Sanskrit
46.3
phalādīnāmityādiśabdena kuṭajajīmūtakekṣvākudhāmāvargakṛtavedhanānāṃ saṃśodhanasaṃśamanīyoktānāṃ grahaṇam | sarṣapādīnāṃ tu kovidārādīnāṃ ca tatroktānāmapi madanaphalādiprayogopakaraṇatayā vakṣyamāṇatvānneha prādhānyena grahaṇam; ataśca madanādīnāṃ ṣaṇṇāmevātra prayogāḥ prapañcena vaktavyāḥ | teṣvapi madanaphalaprādhānyamāha - madanaphalāni śreṣṭhatamānīti; śreṣṭhatvaṃ cānapāyitvāt | taduktaṃ carake - "madanaphalāni śreṣṭhānyāhuranapāyitvāt" (ca. ka. a. 1) iti | atra pakṣe madanaphalayogāsyaivānapāyitvād bahuviṣayatvācca yadyapi prādhānyaṃ, tatprādhānyādeva ca tatprayoge sarvavamanaprayogasādhāraṇaṃ mantrābhimantraṇaṃ darśitaṃ; tathā'pi madanaphalasya puṣpādipūrvakatvāt pakkamadanaphalasya tatprayogasya balavattvāt tatpuṣpādiprayogānaiva krameṇāha - tatra madanetyādi | prakuñcaḥ palam | pariśuṣkalamiviha ātape-
naiva, yathā kurvanti sa upāya itinyāyāt | pratyakpuṣpī apāmārgaḥ, tasyeha mūlam | puṣpāṇāṃ kaṣāyatrayeṇa prayogāstrayaḥ | śalāṭuḥ āmaphalam | evamiti pṛthak pūrvoktakaṣāyatrayeṇa | atra cātipratapte madhuprakṣepo na virudhyate | taduktaṃ - “uṣṇena madhu saṃyuktaṃ vamaneṣvavacāritam | apākādanavasthānānna virudhyeta pūrvavat” ( sū. a. 45 ) iti | madanaśalāṭucūrṇasiddhāmityatra cūrṇasya pūrvoktaprakuñco mātrā; iyaṃ ca mātrā madhyaviṣayā; tenātrāpakarṣotkarṣaśca balādyapekṣayā nyāyasiddhaḥ kartavya eva; yaduktamanyatra - “dravyapramāṇaṃ tu yaduktamatra madhyepu tat koṣṭhavayobaleṣu | tanmūlamālakṣya bhavedvikalpasteṣāṃ vikalpyo'bhyadhikonabhāvaḥ” ( ca. ka. a. 12 ) iti | eteṣāṃ ca viṣayo'nukto'pi vāmanīya eva puruṣo jñeyaḥ | nirvṛttānāmiti pakkānām | nātiharitapāṇḍūnāmityanenābhimatapākāvasthocyate | klinnabhinnānāmiti yathoktavidhinā'ṣṭarātrasthitatvena klinnānāṃ satāṃ yatnena bhinnānām | pippalī madanaphalamadhyabījam | palaṃ tillacūrṇam | antarnakhamuṣṭimiti pāribhāṣikapalarūpamuṣṭiniṣedhenāntaḥsthitanakhena muṣṭinā yāvadgṛhyate tāvad grāhyam | kovidārādīnyekādaśa saṃśodhanasaṃśamanīyapaṭhitāni | rātriṃparyuṣitatvena śītakaṣāyaṃ grāhayati | āśīrbhiriti bahuvacanād vakṣyamāṇamantrādanyadapi vedoktamāśīrmantraṃ grāhayati | udaṅmukho vaidyaḥ, prāṅmukhaṃ tvāturasya tathaiva praśastatvāt | brahmetyādimantraśca avivecanīyaḥ pāṭhādeva phaladaḥ | etaccāśīrbhirityādividhānaṃ sarvasādhāraṇamiha prādhānyāduktam | viśeṣeṇetivacanāt sarvavāmanīyaviṣayatāṃ cāsya vidherdarśayati | eṣu ca vamanaprayogeṣu vakṣyamāṇeṣu ca pūrvakarma snehādi, uttarakarma ca peyādi cikitsāvakṣyamāṇaṃ sarva yojanīyam | vamanāyoge vidhānamāhaapravartamāna vetyādi | pravartayediti yathoktamambu pītvā punaḥ punarvamet | āsamyagvāntilakṣaṇāditi “pitte kaphasyānu sukhaṃ pravṛtte” (ci. a. 33) ityādinā vakṣyamāṇasamyagvāntiliṅgadarśanaṃ yāvat | yogāntarāṇyāha- madanaphaletyādi | madanaphalamajjā madanaphalapippalyeva | tatkvātha iha madanaphalakvāthaḥ | bhāvanā ca saptarātraṃ guṇotkarṣārthaṃ; yaduktaṃ - “subhāvitaṃ hyalpamapi dravyaṃ syādbahukarmakṛt” (ca. ka. a. 12) iti | madanaphalakaṣāyeṇeti pāṭho vyaktaḥ | ye tu 'vamanadravyakaṣāyeṇa' iti paṭhanti te madanādidravyaṃ grāhayanti, ataśca madanādīnāṃ bahutvād bahavaḥ prayogā iti vadanti | santānikā kṣīrasaraḥ | uktaprayogāṇāṃ viṣayamāha-adhobhāgetyādi | dadhyuttarakaṃ dadhisaraḥ | dadhi veti niḥsnehaṃ dadhi | anayorviṣayaḥ ‘kapha' ityādināktaḥ | majjacūrṇarasaṃ snehaṃ veti yogadvayaṃ; cūrṇarasaṃ phāṇitībhūtaṃ snehaṃ vā bhallātakasnehavidhigṛhītaṃ, phāṇitībhūtamiti kāthena tantulībhūtaṃ, yaduktaṃ - “phāṇitamātantulībhāvāt” iti | bhallātakasnehavidhigṛhītaṃ phāṇitamiti tadabhidhānaṃ ca dvivraṇīye - “bhallātakān bhāvayettu kṣīre prākchatrabhāvitān” (ci. a. 1) ityādinā vaktavyam | tasyaiva madanaphalamajjacūrṇarasasya phāṇitībhūtasyātapaśoṣeṇa yogāntaramāhaātapetyādi | prativāpaḥ pratikṣepaḥ | taccūrṇaṃ vetyādinā kvāthadvayena prayogadvayam | eta-
1prayogatrayaviṣayamāha—santarpaṇetyādi | madanaphalamajjacūrṇaṃ vā madhūkapuṣpetyādi kecit paṭhanti | upasaṃharati—madanetyādi |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit