Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 48.17

Bhānumatī 48.17

Language
Sanskrit

48.17

saṃpratyāntarīkṣaṃ, guṇadoṣeṇa tadbhedānāha—tatrāntarīkṣamiyādi | karā karakā tadbhavaṃ kāram | tauṣāraṃ śiśirabhavam | himamaṃhatibhavaṃ tu haimaṃ; carake tu himatuṣārayorabhedātrividhamuktaṃ “aindraṃ kāraṃ himaṃ ca yat” ( ca. sū. a. 27 ) iti vacanāt | dhāraṃ pradhānaṃ laghutvāditi bhāṣayā kārādīnāṃ gurutvaṃ vadanti | dhārabhedamāha—gāṅgaṃ sāmudraṃ ceti | vaivarṇyādayo'nye bhavantītyarthaḥ | sāmudrasyāpi kadācidgrahaṇamāha—sāmudramapītyādi | tatrāntarīkṣaṃ carake ekavidhamevoktaṃ—“jalamekavidhaṃ sarvaṃ patatyaindraṃ nabhastalāt | tat patat patitaṃ cāpi deśakālāvapekṣate” ( ca. sū. a. 27 ) ityādinā; kiṃ tvāntarīkṣasyāpi dhūlimalaviṣalūtādisaṃbandhāt sadoṣatvamapyuktaṃ; tenehāpi sadoṣaṃ sāmudraṃ, nirdoṣaṃ ca gāṅgamiti vyākhyeyam | evaṃ gāṅgasāmudraparīkṣā'pyupapannā bhavati | varṣākāla eva yadā saviṣaprāṇyādisaṃbandho na bhavati tadā nirdoṣaṃ gāṅgaśabdābhidheyaṃ, tatoyasya parīkṣya grahaṇamupapannaṃ; sāmudramapyāśvayuje gāṅgavadbhavatīti vacanādaśvayuje'ntarīkṣasya nirdoṣatā, paraṃ tadā hi sato'pi lūtādisaṃbandhadoṣasyāgastyahananāt kālamahimnā ca bādhitatvāt; taduktaṃ jatūkarṇe—“varṣāsu ghanaiḥ rahoragāḥ saṃcaranti viyati kīṭalūtāśca | tadviṣajuṣṭamapeyaṃ khajalamagastyodayāt pūrvam” iti | yadā ca gaṅgāyā uddhṛtaṃ gāṅgaṃ, samudrāduddhṛtaṃ meghaiḥ sāmudramiti; tadā gaṅgāśabdenāparanadīprabhṛtigrahaṇaṃ, yathā nādeyasāmudramatsyadvaividhyaṃ, nādeyena sārasādimatsyagrahaṇaṃ; kiṃ tu carakeṇa samaṃ virodho bhavati; na ca sarvamuddhṛtyaiva paraṃ meghā jalaṃ varṣanti, ityāgamānupapattirasti; kiṃ cāśvayuje sāmudrasya tridoṣakāriṇo jalasya tanmatena grahaṇaṃ cānupapattikaṃ syāt; tasmāt prathamaiva vyākhyā yuktā | āśvayuje āntarīkṣajalagrahaṇādi kāladarśanaparaṃ, tena kārtike'pi śaradrūpe grahaṇaṃ bhavatyeva; yaduktaṃ hārītena ‘avṛttāyāṃ śaradyasmāt paścādvāte pravāti ca | hemante cāpi gṛhṇīyāttajjalaṃ mṛnmayairghaṭaiḥ” iti | āntarīkṣagrahaṇopāyamāha—śucītyādi | harmyaṃ dhavalagṛham | anyairveti vistarakhallaśilāpaṭṭādibhiḥ |

Linked texts (1)