The Compendium of Suśruta 48
Bhānumatī 48
- Language
- Sanskrit
48.2
dvividhaṃ dravyam- āturaviṣayamauṣadharūpaṃ, susthaviṣayamannapānaṃ ca | tatra miśrakāderanantarādhyāyaparyante bheṣajadravyamuktaṃ, tataḥ susthahitamannapānarūpamabhidhātavyam | tatrāpi dravasyetarārthasādhakatthā tathā''hlādajanakatayā ca prādhānyād dravadravyavidhiradhyāyo'bhidhīyate | dravalayogād dravaṃ, dravaṃ ca tat dravyaṃ ceti dravadravyaṃ, tasya vidhirbhedaḥ pānīyakṣīrādirūpaḥ, tatrotpannacchapratyayasya pūrvavalluk |
48.3
tatrāpi prādhānyena pānīyaṃ vaktumudyataḥ pānīyamāntarīkṣamāha - pānīyamityādi | antarīkṣādāgataṃ bhūtaṃ vetyāntarīkṣam | anirdeśyarasamiti avyaktarasam | amṛtamivāmṛtamanapāyitvāt | jīvanaṃ jīvitakāraṇamāyuṣyamityarthaḥ | tarpaṇamiti tṛptijananam | dhāraṇamiti abhihatādīnāṃ jīvitakārakatvāt | āśvāsanajanakamiti karmabhārādikḷiṣṭānāṃ toṣajananam | anāyāsakṛtaḥ śramaḥ klamaḥ | mado madyamadākṛtiḥ, sa ca trividhaḥ; yaduktaṃ carake—"yaśca madyamadaḥ prokto viṣajo raudhiraśca yaḥ” ( ca. sū. a. 24) iti | tandrānidrāpraśamanaṃ sparśena, bhavati hi nidrāyāstathā nidrānte ca tandrāyāḥ pānīyenākṣyādikṣālanādapagamaḥ | ekāntataḥ pathyatamamiti sarvāvasthāsu pathyatamam |
48.4
anyatamamiti madhurādiṣu madhye'nyatamam | sthānaviśeṣāditi vakṣyamāṇapṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhatvādirūpāt sthānaviśeṣāt | kka punaranyataraṃ rasamupalabhata ityāha—nadītyādi | nadyo gaṅgādyāḥ, nadāḥ śoṇanadādayaḥ, saro divyakhātaṃ, taṭādau gogatiryasya sa taḍāgaḥ, vāpī iṣṭakādiracitatīrthā puṣkariṇī dīrghikādiśabdavācyā, kūpaḥ paṭṭādivaddhakūpaḥ, cauṇḍyo anabaddhakūpaḥ, pratyāsannajalaṃ prasravaṇaṃ nirjharaḥ, udbhidaṃ nimnapradeśādūrdhvamuttiṣṭhajjalasthānaṃ, vikiraṃ vālukādīn vikīrya gṛhyamāṇaṃ jalasthānaṃ, kedāraḥ prasiddhaḥ, palvalaṃ tṛṇādicchannamalpasaraḥ, ādigrahaṇāddradasamudrādigrahaṇam |
48.5
madhurādikāraṇaṃ sthānaviśeṣamekīyamatamupanyasya dūṣayati-tatretyādi | ekīyamatāsamyaktve hetumāha-pṛthivyādīnāmityādi | udakarasa iti nadyādisthānagatodakagatamadhurādirasaḥ, sa pṛthivyādīnāmutkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇānyonyānupraveśakṛto yasmādbhavati ato na viśeṣavān pṛthivīkāraṇaka ityarthaḥ | anupraveśakṛto bhavatīti anupraveśakāraṇako bhavati | etameva kāraṇaviśeṣaṃ madhurādāvāha-tatretyādi | etat sarvaṃ rasaviśeṣavijñānīya eva vyāhṛtaṃ teneha na vyākriyate | tatroktamapi caitat punaḥ prakaraṇāgatatvājalaviśeṣarasahetutayocyate iti na punaruktam | yaducyate-"prakramārthagato vādo
na yāti punaruktatām” iti | kecittu ‘pṛthivīguṇabhūyiṣṭhāyāṃ amlaṃ lavaṇaṃ ca’ iti paṭhanti; tannātisaṃgatārtham | bhūmigatasyāpi jalasyopādānārthamavyaktarasatāṃ sakāraṇamāha—ākāśetyādi | avyaktamākāśamiti kevalamākāśamantarīkṣe iva toye'vyaktarasakāraṇamityarthaḥ | ata iti vakṣyamāṇāvyaktarasatvāditi hetoḥ | prādhānyamāha— tat peyamityādi |
48.6
praśastatoyaguṇamāha—agandhamityādi | agandhamiti avidyamānasahajagandham, avidyamānāniṣṭagandhaṃ vā | tṛṣṇāghnamityanena viśuddhavīryatocyate | viruddhavīryaṃ hi yadupayuktamityādinā tṛṣṇākārakaṃ jalaṃ vakṣyam | praśastaṃ śītaṃ yasya tat śītalaṃ, praśaṃsāyāṃ sidhmāditvāllac ; tenāpraśastamatiśaityaṃ dantagrāhi niṣidhyate | acchamiti svaccham | ladhviti laghupākam | hṛdyamiti hṛdayapriyahitam | cakārāt kathitaśīte ahṛdyatvamanirdoṣaṃ sūcyate |
48.7
jalasya doṣānāha—tasyetyādi | yatra yathoktā doṣā bhavanti tānāha—tatra kharatetyādi | yadupayuktaṃ tṛṣṇetyādau tṛṣṇā uṣṇavīryatayā, gauravādayastu snigdhavīryatayā jñeyāḥ | ete ca vīryadoṣāḥ śītavīryatvādapām | ete doṣā ityādāvantarīkṣe iti antarīkṣādāgate antarīkṣaguṇabhūyiṣṭhe bhūmije ca |
48.12
vyāpannajalapratīkāramāha- vyāpannasyetyādi | prasādanamiti doṣapraśamanam | etacca prasādanaṃ sparśādidoṣeṣu sādhāraṇaṃ; viśeṣastu 'saptakaluṣasya' ityādinā vaktavyam ( aprasīdhitamityuktena vakṣyamāṇeva ca vidhānena ) | kathanādinā aniṣṭagandhasya prasādhanamuktā tathā'gandhasyaivābhīṣṭagandhārthamabhivāsanamāha- nāgapuṣpetyādi || 9-12 ||
48.13
saptetyādau kaluṣasyeti sūkṣmadravyāntarayogādupahatasvabhāvavarṇasya | katakaṃ katakaphalaṃ, gomedakaḥ puṣparāgānukārī maṇiviśeṣaḥ, bisagranthirmṛṇālagranthiḥ, parṇī pāntrīti khyātaḥ, muktaiva maṇiḥ |
48.14
pañca nikṣepaṇānīti sthāpanasthāpanāni | etāni ca viruddhasthānasthāpanādāgatadoṣaniṣedhārtham | phalakaṃ kalaśādisthāpanārthaṃ kāṣṭhaphalakam | tryaṣṭakaḥ trikāṣṭhiketi prasiddhaḥ | muñjavalayo muñjakṛto valayākāraḥ 'biḍuā' iti khyātaḥ | mañcikā vetragṛhādi | śikyaṃ prasiddhaṃ, taccehonnataṃ jñeyam |
48.15
śītīkaraṇaṃ sūryeṇāgninā coṣṇīkṛtasya jñeyam | udakaprakṣepaṇaṃ toyapūrṇaghaṭāderākaṇṭhaṃ śītajale prakṣipya sthāpanam | yaṣṭikābhrāmaṇaṃ yantrayaṣṭyā bhrāmaṇam | vastroddharaṇaṃ vastreṇoddhṛtya śītībhūtasya utpīḍayitvā punargrahaṇm |
48.16
toyasya praśastaṃ pātramāha- sauvarṇe ityādi | puṣpāvataṃse ityabhimatapuṣpabhūṣite; anye nārikelādipuṣpavidhānaṃ puṣpāvataṃsaṃ vadanti |
48.17
saṃpratyāntarīkṣaṃ, guṇadoṣeṇa tadbhedānāha—tatrāntarīkṣamiyādi | karā karakā tadbhavaṃ kāram | tauṣāraṃ śiśirabhavam | himamaṃhatibhavaṃ tu haimaṃ; carake tu himatuṣārayorabhedātrividhamuktaṃ “aindraṃ kāraṃ himaṃ ca yat” ( ca. sū. a. 27 ) iti vacanāt | dhāraṃ pradhānaṃ laghutvāditi bhāṣayā kārādīnāṃ gurutvaṃ vadanti | dhārabhedamāha—gāṅgaṃ sāmudraṃ ceti | vaivarṇyādayo'nye bhavantītyarthaḥ | sāmudrasyāpi kadācidgrahaṇamāha—sāmudramapītyādi | tatrāntarīkṣaṃ carake ekavidhamevoktaṃ—“jalamekavidhaṃ sarvaṃ patatyaindraṃ nabhastalāt | tat patat patitaṃ cāpi deśakālāvapekṣate” ( ca. sū. a. 27 ) ityādinā; kiṃ tvāntarīkṣasyāpi dhūlimalaviṣalūtādisaṃbandhāt sadoṣatvamapyuktaṃ; tenehāpi sadoṣaṃ sāmudraṃ, nirdoṣaṃ ca gāṅgamiti vyākhyeyam | evaṃ gāṅgasāmudraparīkṣā'pyupapannā bhavati | varṣākāla eva yadā saviṣaprāṇyādisaṃbandho na bhavati tadā nirdoṣaṃ gāṅgaśabdābhidheyaṃ, tatoyasya parīkṣya grahaṇamupapannaṃ; sāmudramapyāśvayuje gāṅgavadbhavatīti vacanādaśvayuje'ntarīkṣasya nirdoṣatā, paraṃ tadā hi sato'pi lūtādisaṃbandhadoṣasyāgastyahananāt kālamahimnā ca bādhitatvāt; taduktaṃ jatūkarṇe—“varṣāsu ghanaiḥ rahoragāḥ saṃcaranti viyati kīṭalūtāśca | tadviṣajuṣṭamapeyaṃ khajalamagastyodayāt pūrvam” iti | yadā ca gaṅgāyā uddhṛtaṃ gāṅgaṃ, samudrāduddhṛtaṃ meghaiḥ sāmudramiti; tadā gaṅgāśabdenāparanadīprabhṛtigrahaṇaṃ, yathā nādeyasāmudramatsyadvaividhyaṃ, nādeyena sārasādimatsyagrahaṇaṃ; kiṃ tu carakeṇa samaṃ virodho bhavati; na ca sarvamuddhṛtyaiva paraṃ meghā jalaṃ varṣanti, ityāgamānupapattirasti; kiṃ cāśvayuje sāmudrasya tridoṣakāriṇo jalasya tanmatena grahaṇaṃ cānupapattikaṃ syāt; tasmāt prathamaiva vyākhyā yuktā | āśvayuje āntarīkṣajalagrahaṇādi kāladarśanaparaṃ, tena kārtike'pi śaradrūpe grahaṇaṃ bhavatyeva; yaduktaṃ hārītena ‘avṛttāyāṃ śaradyasmāt paścādvāte pravāti ca | hemante cāpi gṛhṇīyāttajjalaṃ mṛnmayairghaṭaiḥ” iti | āntarīkṣagrahaṇopāyamāha—śucītyādi | harmyaṃ dhavalagṛham | anyairveti vistarakhallaśilāpaṭṭādibhiḥ |
48.23
tatpunarnayādiṣvityādau, vīryaśabdena prabhāvasyāpararūkṣādidharmasya ca grahaṇam | sāmudraṃ sarvadoṣakṛditi tridoṣakṛt || 18-23 ||-
48.25
nadyādyādhāravaśena jaladharmānabhidhāya ānūpādideśabhavatvena punarjaṃladharmānāha- anekadoṣamityādi | yadyapyānūpe'pi nadyādisthānasyaiva jalasya vakṣyamāṇā guṇāstathā'pi cānantaroktenābhiṣyantyādiguṇena samaṃ na virodhaḥ, yato'nnadravyaprakṛtiraktaśālyādestathā peyāditadvikārasya pṛthaguktaguṇayorivātrāpi balābalanirūpaṇaṃ virodhe sati cintanīyam | ubhayānuguṇatayā tu guṇasyotkarṣa eva bhavatīti | anekadoṣamiti anekajaladoṣayuktam | pāke'vidāhītyādau praśastamiti nirdoṣatayā | svādviti miṣṭam |
48.26
idānīmāntarīkṣaṃ tāvatsarvakālasevyamuktaṃ, punaḥ kālabhedena viśeṣeṇāntarīkṣaṃ, kaupodbhidayorapyanabhidrutatvādupādānam | mahāguṇatvāditi āntarīkṣamityanena saṃbadhyate | anye tu 'bhādrāśvinau varṣāḥ' iti vadanti; tena varṣāśabdena varṣāntāśvinasya grahaṇaṃ, tenāśvine
gṛhītāntarīkṣasyaiva upayoga iti vadanti; bhādre tu kaupodbhidayoḥ prayogamāhuḥ, kiṃtu śaracchabdena kārttikāgrahāyaṇagrahaṇaṃ syāt; na cāgrahāyaṇe sarvaṃ jalaṃ prasannaṃ, sarvaprasādasyāśvinakārttikarūpaśaradyeva carakādāvuktatvāt | kiṃ cāśvine śaradrūpe vihitasarvajalopayogo'tra noktaḥ syāt; "divā sūryāśusaṃtaptaṃ niśi candrāṃśuśītalam| kālena pakkaṃ nirdoṣamagastyenāviṣīkṛtam || haṃsodakamiti khyātaṃ śāradaṃ vimalaṃ śuci | snānapānāvagāheṣu hitamambu yathāmṛtam” (ca. sū. a. 6) iti | yadi ca māghādinā śiśirādikrameṇa varṣādi vyākhyāyate tadā hemantavidhānena hemantatulyatayā śiśirānabhidhānaṃ samādheyaṃ; yaduktaṃ carake—“hemantaśiśire tulye śiśire'lpaṃ viśeṣaṇam | tasmāddhaimantikaḥ sarvaḥ śiśire vidhiriṣyate ||” (ca. sū. a. 6) ityantena | tathā prāvṛṭśabdena varṣāprathamakālaḥ śrāvaṇaḥ prathamarūpo vaktavyaḥ | evaṃ ca granthasya mukhyārthatā na bhavati, tadvicāraṇīyo'yaṃ pāṭhakramastāvat | hemante sārasaṃ kaṣāyalaghutvāt, tāḍāgaṃ kaṣāyatayā kaṭupākatayā ca cīyamānakaphaharaṃ; vasante kaupaṃ sakṣāratvāt, cauṇḍyaṃ rūkṣatvācca kaphaharaṃ yujyate; grīṣme prāsravaṇaṃ pathyatvācchaityācca, audbhidaṃ madhuratvācca pittaśamanaṃ yuktam | prāvṛṣi kaupamiti tadākāśajalenābhinnatvāt | sarvameva saṃskṛtamiti sarvasyaivātivarṣeṇena duṣṭatvāt kvathanasaṃskāraḥ kartavyaḥ | kvathanavidhānamuktamanyatra yathā-"śāradaṃ cārthapādena pādahīnaṃ tu haimanam | śiśire ca vasante ca grīṣme cārdhāvaśeṣitam || aṣṭabhāgāvaśeṣaṃ ca kārayet prāvṛṣaṃ jalam” iti |
48.28
kīṭetyādau kothaḥ pūtibhāvaḥ | viṣasaṃyutamiti tadā''ntarīkṣeṇa saviṣeṇātivṛṣṭatvāt, bhūmāvapi ca tadviṣapraveśāt |
48.29
saṃprati nadīnāṃ prabhavasthānaviśeṣeṇa guṇānāha - tatretyādi | sahyaḥ parvataviśeṣaḥ, tatra prabhavantīti sahyaprabhavāḥ; evamanyatrāpi jñeyam | atra malayaprabhavā himavatprabhavāśca doṣakarā uktāḥ, carake tu tayoḥ pathyatvamuktaṃ; yaduktaṃ - "malayaprabhavā yāśca jalaṃ tākhamṛtopamam” (ca. sū. a. 6) iti; tathā "nadyaḥ pāṣāṇavicchinnavikṣubdhā-
bhihatodakāḥ | himavatprabhavāḥ pathyāḥ puṇyā devarṣisevitāḥ" ( ca. sū. a. 27 ) iti; atrāyaṃ samādhiḥ—yat-malayaprabhavāḥ pāṣāṇasikatāvāhinya eva carake yathoktāḥ, iha tu tadviparītā doṣalā uktāḥ; tathā himavadupatyakābhavā iha hṛdrogādikāriṇya uktāḥ, carake tu adhityakābhavāḥ pathyā uktāḥ | adhityakābhavatvameva ca tatra devarṣisevitatvena tathā pāṣāṇavicchinnatvādigranthena coktam | yat pāriyātrabhavānāmiha balārogyakāritvamuktaṃ, tatrāpi carake "pāriyātrabhavā yāśca malayaprabhavāśca yāḥ | śirohṛdrogakuṣṭhānāṃ tā hetuḥ ślīpadasya ca" ( ca. sū. a. 27 ) iti granthoktavirodhasamādhānaṃ—pāriyātradarījaṭharanadījalaṃ carake hṛdrogādikāraṇamuktam, iha tu pāriyātrataḍāgodbhavanadī balādikartṛtvayoktā; yaduktaṃ viśvāmitre—"taḍāgajaṃ darījaṃ ca tāḍāgaṃ tu sarijjalam | balārogyakaraṃ taddhi darījaṃ doṣalaṃ matam" iti; "prācyāvantyaparāvantyā arśāṃsi janayanti ca" iti |
48.30
saṃprati nadīnāṃ vegāvegājjalaprasādāprasādābhyāṃ yathākramaṃ gurutvaṃ laghutvaṃ cāha—nadya ityādi |
48.31
marunadīdharmānnrāha—prāyeṇetyādi | pauruṣeyā iti vṛṣyāḥ |
48.33
bhaumajalasyāpi saṃskāraviśeṣeṇa gaganāmbunā tulyatākāraṇamāha—divetyādi | yadyapyarkakiraṇā divaiva bhavanti, tathā'pi divāvacanaṃ sakaladinavyāpyārkakiraṇayogārtham | evaṃ niśīti vacanaṃ sakalaniśāṃ vyāpya niśājasaumyahima saṃbandhārtham | candraśabdo'yaṃ himādhāratayā naiśahimopalakṣaṇaḥ; anyathā paurṇamāsyāmeva paraṃ sarvaniśāṃ vyāpya candrāṃśuyogaḥ syāt |
48.34
gaganāmbuguṇamevānuktamihātideṣṭavyamāha—gaganāmbvityādi | pātrāpekṣīti sthāpanapātradoṣaguṇāpekṣi |
48.37
saṃprati yaduṣṇamambu yatra prayoktavyaṃ tadāha - mūrcchatyādi | uṣṇadāhaḥ ātapajanitadāhaḥ | sadyaḥkṛtaśodhane sadyaḥśabdaścāyaṃ saptarātre vaidyakavyavahārājjñeyaḥ | śītāmbu parivarjayediti viśeṣaguṇanirdeśāduṣṇamatra deyam || 35-37 ||
48.40
tasyaivoṣṇasya viṣayāntaramāha - kaphetyādi | uṣṇodake vacanaṃ - "kvāthyamānaṃ tu yattoyaṃ niṣphenaṃ nirmalaṃ laghu | ardhaśrutaṃ yadbhavati taduṣṇodakamiṣyate" iti || 38-40 ||
48.42
madyapānādityādinā śṛtaśītaviṣayaḥ | praśastaśṛtaśītatoyalakṣaṇaṃ - "śṛtaṃ laghutaraṃ vāri bāṣpāntarbhāvaśītalam | śītīkṛtaṃ tu viṣṭambhi durjaraṃ pavanāhatam" iti || 41-42 ||
48.43
mandamācarediti atistokamācaret |
-
48.44
pānīyaprakārāccandrakāntabhavajalaguṇamāha-rakṣoghnamityādi |
-
48.45
nārikelodakaguṇamāha—snigdhamityādi | pittajanitapipāsāghnaṃ, tenāmajādipipāsāharaṃ na bhavati | kecidatra laghviti paṭhanti, atra madhure snigdhe vṛṣye tadanupapannaṃ; prabhāvāttu tadvarṇanaṃ nānumoditamanumanyate |
—
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit