Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 5

Bhānumatī 5

Language
Sanskrit

5.2

pūrvādhyāye śāstraṃ gurumukhodgīrṇamityādinā śāstramabhyasya karma kartavyaṃ, tacca karma karmopakaraṇāni prāyaupayuktānyagre saṃpādya kartavyam; ataḥ karmaṇāmagre upakaraṇānyupapādyāni
pratipādayitumagropaharaṇīya ucyate | karmaṇāmagre upaharaṇaṃ yeṣāṃ yantra-śastrādīnāṃ tāni agropaharaṇāmi, tānyadhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ agropaharaṇīyaḥ |

5.3

karmājñāne sati tadagropaharaṇājñānāt sāmānyato yāvatsaṃbhāvi karmāha- trividhaṃ karmetyādi | atra pradhānatvena vaktavyavraṇaviṣaye pūrvakarma laṅghanādi virekāntaṃ, pradhānakarma pāṭanaśodhanādikaṃ, balavarṇāgnijananaṃ pūrvakṛtakarmanirvāhārthaṃ paścātkarma | taduktaṃ kaiścit— "laṅghanādi virekāntaṃ pūrvakarma vraṇasya tu | pāṭanaṃ ropaṇaṃ yacca pradhānaṃ karma tat smṛtam || balavarṇāgnikāryaṃ tu paścātkarma samādiśet ||" iti | kiṃ tu vraṇaśothapraśamāya kriyamāṇaṃ laṅghanādi pradhānakarmaiva, tasyāmavasthāyāṃ pradhānakarmopakārakaṃ pūrvakarma bhavati; yathā vamanādau snehasvedādi doṣavilayanādikartṛtayā pradhānavamanādikarmopakārakaṃ bhavati; yathā peyādiṃ śodhanakṛtakāryanirvāhaka tayā paścātkarma bhavati | vraṇe tu pāṭa‌ne pradhānakarmaṇi kartavye pācanaṃ pāṭanopakāritayā pūrvakarmeti yuktaṃ; vacanaṃ hi—"tasyopanāhaiḥ pakvasya pāṭanaṃ hitamucyate” iti | evamanyadapi pradhānakarmopakārakaṃ pūrvakarmodāhāryam | tat trividhaṃ karmottaraṃ bahu vaktavyatvānneha vaktavyamityāha-tadvyādhimityādi | pratiśabdo vīpsāvṛttiḥ, tena vyādhiṃ prati pratītyarthaḥ, karmapravacanīyatvādvitīyā |

5.4

iha karmaviśeṣānādāharaṇe'pi śastrakarmaṇa evāgropahartavyāni yathopadarśanīyāni bhavanti, tadāha-asminnityādi |

5.5

agropaharaṇopakartavyaṃ śastrakarmaiva bhedayannāha-taccetyādi | chedyādiśabdā bhāva eva kṛtyāntāśchedādivācakāḥ, kiṃvā chedyādiviṣayopanyāsaśchedādīnāṃ sukhāyabodhāya; tenārśaḥprabhṛticchedaye karmaṇi chedarūpaṃ viṣayaśabdena viṣayalakṣaṇatayocyate | evaṃ bhedyādiṣu vyākhyeyam| chedyaṃ niḥśeṣato'rśaḥprabhṛti, bhedyaṃ bṛhanmukhena vidradhyādi, vedhyamalpamukhena sirodarādi | eṣaṇāharaṇayorapi hiṃsāhetutayā śastrakarmātmakatā; ṣaḍvidhatvaṃ paramārthataḥ śastrakarmaṇo bhavati |

5.6

picuḥ tūlaḥ, pro(plo)taḥ karpaṭaḥ, tarpaṇaṃ jalaplutāḥ saktavaḥ, ete cāsahapipāsādau dānāyopaharttavyāḥ, kaṣāyo vraṇakṣālanārthaḥ kvāthaḥ, ādiśabdāt kavalikāśarāvādayaḥ| parikarmiṇa iti sarvakarmakartāraḥ; snigdhatvamāture pradhānaguṇatvāt prathamamuktaṃ, sthirā acañcalamanasaḥ |

5.7

tataḥ praśasteṣvityādau praśasta eva tithyādau kṛtaṃ karma sidhyatyavighneneti darśayati | bhuktavato balavattayā śastravedanāsahatvāduktaṃ- bhuktavantamiti | prācyā diśaḥ praśastatvāt prāṅmukhamiti | śastrapātapīḍācalanenānyatra śastrāghātaśaṅkānirāsārthaṃ yantrayitveti | pratilomaṃ romopaghātāt śastrakuṇṭhatā tīvrā ca ruk sambhavati, ata uktam - anulomamiti | āpūyadarśanādityanena pūyaprāptau dūraṃ śastrapraṇidhānaṃ niṣedhayati | sakṛditi ekavārameva | āśu ceti āśveva na ciraṃ, cakāra evakāraśca samuccaye | śastrapadaprasāraṇaṃ niyamayannāha-mahatsvapītyādi | dvyaṅgulamiti dvyaṅgulāyatam, evaṃ tryaṅgulamiti | dvyaṅgulaṃ tryaṅgulaṃ vā atimahādeśe gambhīrapāke ca | gambhīratāpramāṇaṃ ca pūyadarśanādityanenaiva darśitam; anye tu gāmbhīrya eva dvyaṅgulādi varṇayanti |

5.8

vaidyakṛtavraṇaguṇānāha-tatretyādi | āyato dīrghaḥ, viśālo vistīrṇaḥ, samo nimnonnatahitaḥ, suvibhakto hīnātiriktatvadoṣarahitaḥ | atra pakṣe evaṃbhūtaśastrapadayogyatayā vraṇaśothākṛtikalābhaḥ | kiṃvā tatrāyatetyādi vraṇaśothaviśeṣaṇam; tatra pakṣe sama iti samapākaḥ, suvibhakta utsaṅgādirahitaḥ, āyatatvaṃ viśālatvaṃ ca pūrvavadeva | atra pakṣe śothāpekṣayā vaidyena vraṇakaraṇād vraṇākṛtilābhaḥ | vraṇaguṇā iti vraṇe karttavye śothaguṇāḥ | yadi vā śotho'pi vraṇahetutayā vraṇa ucyate |

5.9

ekena vraṇena vaidyakṛtena vraṇāśuddhau vraṇāntarakaraṇamāha - ekena vetyādi | yāvadbhirvraṇaiḥ pūyaśodhanaṃ bhavati tāvanto vraṇā ālokya kartavyā ityarthaḥ |
bhavataścātra-

5.10

pūrvoktamarthaṃ ślokenāha - āyataścetyādi | nirāśraya iti marmasirādyāśrayarahitaḥ | yadā 'nirāśayaḥ' iti pāṭhastadā nirutsaṅga ityarthaḥ | prāptakālakṛta iti ucitakālopakrāntaḥ; prāptakāle pākakāle kṛtaḥ nātikrānta ityarthaḥ | tathā jñātvā buddhyā avālavṛddhayoḥ śastrāgnisādhyaḥ, śīte'gnisādhyo vraṇaḥ, ityādi prāptakālatvena jñeyam |

5.11

karmaṇāṃ guṇavadvaidyādhīnatvādvaidyaguṇānāha - śauryamityādi | śauryādāśu kriyā niḥśeṣā ca bhavati | āśukriyayā rogiṇaḥ kleśo na bhavati | śastrataikṣṇyādāśukriyā, rujā ca na bhavati | śastrataikṣṇyaṃ tu śastraguṇo'pi vaidyaguṇatvenoktam | asaṃmohaḥ sarvatra kartavye ajñānanivṛttyā samyagjñānam |
bhavati cātra -

5.12

ekena vetyādinoktaṃ bahuvraṇaviṣayamāha - yato yata ityādi | utsaṅgo nimnapradeśaḥ | doṣo'tra pūyaṃ, pūyāśrayā vātādayo vā |

5.13

"hīnātiriktaṃ tiryak ca" ( sū. a. 25) ityādinā tiryakchedapratiṣedhāt pradeśaviśeṣe tiryakchedaprasavamāha - bhrūgaṇḍetyādi | viparyaye doṣamāha - anyathetyādi | atra bhrūgaṇḍādau tiryageva sirādayaḥ santi, tenānyathācchede sirādicchedādete doṣā bhavanti | māṃsakandīprādurbhāvaḥ kandavanmāṃsāṅkurasambhavaḥ |

5.14

bhuktavataḥ karmopadiṣṭaṃ; tasya rogaviśeṣeṣvapavādamāha—mūḍhagarbhetyādi | eṣvannapūrṇakoṣṭhatayā yantradānapīḍanādinā kaṣṭaṃ maraṇaṃ vā bhavati | 1arśovikāre tu anilapraśamanārthaṃ “snigdhamannaṃ dravaprāyaṃ bhuktavantaṃ” (ci. a. 4) iti vacanaṃ tathā bhojanaṃ darśayatīti na virodhaḥ | mukharoge tu ghṛṇādinā''hārapratyāgamanāt karmavirodhaḥ |

5.15

śītābhiradbhīrāśvāsya prāṇarakṣārtham | samantāt pīḍanaṃ doṣanirgamanārtham | parimṛjyeti samīkaraṇārtham | kaṣāyeṇeti sadyovraṇahitakaṣāyeṇa, anye tu śodhanakaṣāyeṇeti vadanti | vartiṃ praṇidadhyāditi vraṇāśaye gatāvutsaṅge ca vikeśikāsaṃjñāṃ vraṇāstrāvārthaṃ tilakalkādiyuktāṃ paṭavartiṃ dattvā | kalkeneti sadyovraṇahitakalkeneti, apare śodhanakalkeneti vadanti | kavalayati auṣadhadravyamiti kavalikā, palāśodumbarikādīnāṃ bhagnoktānāṃ tvakpatrādikṛtā | badhnīyāditi vraṇadoṣocitakoṣādibandhanena vraṇālepabandhavidhinirdiṣṭena yojayet | vedanārakṣoghnaiairityanena vedanārakṣohananameva dhūpaprayojanaṃ mukhyaṃ, makṣikādipratiṣedhādi ca gauṇaṃ prayojanaṃ dhūpasya darśayati |

5.16

vedanārakṣoghnānnidarśayati—tato guggulivatyādi | ājyaśeṣeṇeti dhūpopayuktaśeṣaghṛtena | prāṇāniti tadādhāratayā hṛdayaṃ lakṣayati |

5.31

vraṇe śoṇitapūyādisaṃbhavāt prasaktarakṣobhayaparihārārthaṃ rakṣākarma nirdiśannāha—udakumbhāccetyādi | udakumbhāditi maṅgalārthopāttodakumbhāt | prokṣayanniti vakṣyamāṇamantraiḥ kṛtyānāmityādibhirdīrghamāyuravāpnuhītyantaiḥ || 17–31 ||

5.32

tataḥ kṛtarakṣamityādi | ācārikamādiśediti evamāhārācārau kartavyauvityapadiśet | ācāraśabdena caratergatibhakṣaṇārthatvādāhāro'pi labdhaḥ | tena vraṇitopāsanīyavakṣyamāṇa ācāraḥ sarvo gṛhyate |

5.33

tatastṛtīye'hanītyādāvevameveti sadyovraṇoktakaṣāyādinā pūrvavadbandhanam; apare'trāpi śodhanakaṣāyādineti vadanti |

5.34

dvitīyadivasamokṣe doṣamāha-dvitīyetyādi | vigraṃthito granthirūpaḥ samyaganaṅkurita iti yāvat |

5.35

ata ūrdhvamiti tṛtīyadivasādūrdhvam | vātādayo doṣāḥ, kālo hemantādiḥ, balamuttamādibhedabhinnam | atra śārīre'pi vraṇe śastreṇa kṛtaṃ pāṭanamityāgantulakṣaṇamapyastīti kṛtvā tryahaṃ sadyovraṇavat kaṣāyādiprayogaṃ vadanti; tadūrdhvaṃ tu śārīravraṇavadeva kaṣāyādiprayogaḥ | yattu "kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kriyāḥ snigdhāśca yojayet | sadyovraṇānāṃ saptāhaṃ paścāt pūrvoktamācaret" (ci. a. 2) iti vidhānaṃ, tat khaṅgādijanitasadyovraṇaviṣayameva, neha śastrakṛtapāṭanamātre bhavitumarhati | ye tu prathamata eva śodhanakaṣāyeṇa kṣālanaṃ śodhanakalkadānaṃ ca vadanti, tairvaidyakṛtapāṭaneśapyasya yathoktavartivraṇaśodhanārthaṃ dīyate, tathā kaṣāyakalkadānamapi śodhyatvādraṇasya śodhanaṃ vadanti; sadyovraṇahitakaṣāyakalkau hi sandhānaropaṇakārako, na cātra śuddhe vraṇe sandhānaṃ ropaṇaṃ vā mukhyatayoktamiti | ūrdhvamityanena tu doṣakālādyapekṣaṃ kaṣāyādyucyate; prathamaṃ sāmānyena śodhanaṃ kṛtamiti viśeṣaḥ |

5.36

aśuddhe vraṇe ropaṇaprayogaṃ niṣedhayannāha-na cainamityādi |

5.38

tasmādityādau antaḥśuddhirvātādivedanāvigamāt, bahiḥśuddhiḥ raktasrāvādiśuddhyā |
rūḍhe'pyajīrṇādivarjanaṃ punarāgamanabhayāt | ādigrahaṇādgayādigrahaṇamuktam | tṛtīyadinamokṣaṃ hemantādiṣu vyavasthāpayan niṣiddhaṃ ca dvitīyadinamokṣaṃ grīṣmādiṣu darśayannāha— hemante śiśire caivetyādi | hemantādiṣu śītalena paittikavraṇasya vyahe'pi mokṣaṇaṃ bhavatīti cakāreṇa sūcyate; tathā grīṣmādau paittikasya śīghrataramapi mokṣo bhavatīti ca varṣādiṣvapi ceti cakāreṇa darśayate | tena paittikaṃ vraṇaṃ śaradi grīṣme dviraho badhnīyādityapyaviruddhaṃ bhavati | atra 'hemante ca vasante ca prāvṛṭkāle ca mokṣayet' ityādyapi pāṭhaḥ, taṃ ca prāvṛṭkālasyāṣāḍhaśrāvaṇarūpasyoṣṇatayā na hemantādivat tryahabandhanaviṣayatvamiti nānumanyante |

5.39

saṃpratyupahartavyaṃ saṃpādya karma kartavyaṃ, tathā tryahādimokṣaḥ kartavyaḥ, ityādikamuktaṃ vidhimatipātiṣu rogeṣu vyabhicārayannāha—atipātiṣvityādi | atipātiṣu āśukāriṣu | tenāśukāriṣu akṛtāgropaharaṇasyāpi karma kartavyaṃ, bandhanaṃ mokṣaṇaṃ cālokya śīghrataraṃ kartavyamiti pradīptāgāradṛṣṭāntena darśayati |

5.40

atipātirogeṣu tvarādinirdeśaprastāvena tvarayā tātkālikīṃ vedanāṃ cikitsitumāha— yā vedanetyādi | pradunoti upatāpayati | 'pratanoti' iti pāṭhapakṣe vyāpnotītyarthaḥ | atra vātapittavedanāyāṃ snehāt koṣṇatvācca vāyurmādhuryācca pittaṃ praśāmyatīti |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne'gropaharaṇīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ |

Linked texts (1)