The Compendium of Suśruta 5
Bhānumatī 5
- Language
- Sanskrit
5.2
pūrvādhyāye śāstraṃ gurumukhodgīrṇamityādinā śāstramabhyasya karma kartavyaṃ, tacca karma karmopakaraṇāni prāyaupayuktānyagre saṃpādya kartavyam; ataḥ karmaṇāmagre upakaraṇānyupapādyāni
pratipādayitumagropaharaṇīya ucyate | karmaṇāmagre upaharaṇaṃ yeṣāṃ yantra-śastrādīnāṃ tāni agropaharaṇāmi, tānyadhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ agropaharaṇīyaḥ |
5.3
karmājñāne sati tadagropaharaṇājñānāt sāmānyato yāvatsaṃbhāvi karmāha- trividhaṃ karmetyādi | atra pradhānatvena vaktavyavraṇaviṣaye pūrvakarma laṅghanādi virekāntaṃ, pradhānakarma pāṭanaśodhanādikaṃ, balavarṇāgnijananaṃ pūrvakṛtakarmanirvāhārthaṃ paścātkarma | taduktaṃ kaiścit— "laṅghanādi virekāntaṃ pūrvakarma vraṇasya tu | pāṭanaṃ ropaṇaṃ yacca pradhānaṃ karma tat smṛtam || balavarṇāgnikāryaṃ tu paścātkarma samādiśet ||" iti | kiṃ tu vraṇaśothapraśamāya kriyamāṇaṃ laṅghanādi pradhānakarmaiva, tasyāmavasthāyāṃ pradhānakarmopakārakaṃ pūrvakarma bhavati; yathā vamanādau snehasvedādi doṣavilayanādikartṛtayā pradhānavamanādikarmopakārakaṃ bhavati; yathā peyādiṃ śodhanakṛtakāryanirvāhaka tayā paścātkarma bhavati | vraṇe tu pāṭane pradhānakarmaṇi kartavye pācanaṃ pāṭanopakāritayā pūrvakarmeti yuktaṃ; vacanaṃ hi—"tasyopanāhaiḥ pakvasya pāṭanaṃ hitamucyate” iti | evamanyadapi pradhānakarmopakārakaṃ pūrvakarmodāhāryam | tat trividhaṃ karmottaraṃ bahu vaktavyatvānneha vaktavyamityāha-tadvyādhimityādi | pratiśabdo vīpsāvṛttiḥ, tena vyādhiṃ prati pratītyarthaḥ, karmapravacanīyatvādvitīyā |
5.4
iha karmaviśeṣānādāharaṇe'pi śastrakarmaṇa evāgropahartavyāni yathopadarśanīyāni bhavanti, tadāha-asminnityādi |
5.5
agropaharaṇopakartavyaṃ śastrakarmaiva bhedayannāha-taccetyādi | chedyādiśabdā bhāva eva kṛtyāntāśchedādivācakāḥ, kiṃvā chedyādiviṣayopanyāsaśchedādīnāṃ sukhāyabodhāya; tenārśaḥprabhṛticchedaye karmaṇi chedarūpaṃ viṣayaśabdena viṣayalakṣaṇatayocyate | evaṃ bhedyādiṣu vyākhyeyam| chedyaṃ niḥśeṣato'rśaḥprabhṛti, bhedyaṃ bṛhanmukhena vidradhyādi, vedhyamalpamukhena sirodarādi | eṣaṇāharaṇayorapi hiṃsāhetutayā śastrakarmātmakatā; ṣaḍvidhatvaṃ paramārthataḥ śastrakarmaṇo bhavati |
5.6
picuḥ tūlaḥ, pro(plo)taḥ karpaṭaḥ, tarpaṇaṃ jalaplutāḥ saktavaḥ, ete cāsahapipāsādau dānāyopaharttavyāḥ, kaṣāyo vraṇakṣālanārthaḥ kvāthaḥ, ādiśabdāt kavalikāśarāvādayaḥ| parikarmiṇa iti sarvakarmakartāraḥ; snigdhatvamāture pradhānaguṇatvāt prathamamuktaṃ, sthirā acañcalamanasaḥ |
5.7
tataḥ praśasteṣvityādau praśasta eva tithyādau kṛtaṃ karma sidhyatyavighneneti darśayati | bhuktavato balavattayā śastravedanāsahatvāduktaṃ- bhuktavantamiti | prācyā diśaḥ praśastatvāt prāṅmukhamiti | śastrapātapīḍācalanenānyatra śastrāghātaśaṅkānirāsārthaṃ yantrayitveti | pratilomaṃ romopaghātāt śastrakuṇṭhatā tīvrā ca ruk sambhavati, ata uktam - anulomamiti | āpūyadarśanādityanena pūyaprāptau dūraṃ śastrapraṇidhānaṃ niṣedhayati | sakṛditi ekavārameva | āśu ceti āśveva na ciraṃ, cakāra evakāraśca samuccaye | śastrapadaprasāraṇaṃ niyamayannāha-mahatsvapītyādi | dvyaṅgulamiti dvyaṅgulāyatam, evaṃ tryaṅgulamiti | dvyaṅgulaṃ tryaṅgulaṃ vā atimahādeśe gambhīrapāke ca | gambhīratāpramāṇaṃ ca pūyadarśanādityanenaiva darśitam; anye tu gāmbhīrya eva dvyaṅgulādi varṇayanti |
5.8
vaidyakṛtavraṇaguṇānāha-tatretyādi | āyato dīrghaḥ, viśālo vistīrṇaḥ, samo nimnonnatahitaḥ, suvibhakto hīnātiriktatvadoṣarahitaḥ | atra pakṣe evaṃbhūtaśastrapadayogyatayā vraṇaśothākṛtikalābhaḥ | kiṃvā tatrāyatetyādi vraṇaśothaviśeṣaṇam; tatra pakṣe sama iti samapākaḥ, suvibhakta utsaṅgādirahitaḥ, āyatatvaṃ viśālatvaṃ ca pūrvavadeva | atra pakṣe śothāpekṣayā vaidyena vraṇakaraṇād vraṇākṛtilābhaḥ | vraṇaguṇā iti vraṇe karttavye śothaguṇāḥ | yadi vā śotho'pi vraṇahetutayā vraṇa ucyate |
5.9
ekena vraṇena vaidyakṛtena vraṇāśuddhau vraṇāntarakaraṇamāha - ekena vetyādi | yāvadbhirvraṇaiḥ pūyaśodhanaṃ bhavati tāvanto vraṇā ālokya kartavyā ityarthaḥ |
bhavataścātra-
5.10
pūrvoktamarthaṃ ślokenāha - āyataścetyādi | nirāśraya iti marmasirādyāśrayarahitaḥ | yadā 'nirāśayaḥ' iti pāṭhastadā nirutsaṅga ityarthaḥ | prāptakālakṛta iti ucitakālopakrāntaḥ; prāptakāle pākakāle kṛtaḥ nātikrānta ityarthaḥ | tathā jñātvā buddhyā avālavṛddhayoḥ śastrāgnisādhyaḥ, śīte'gnisādhyo vraṇaḥ, ityādi prāptakālatvena jñeyam |
5.11
karmaṇāṃ guṇavadvaidyādhīnatvādvaidyaguṇānāha - śauryamityādi | śauryādāśu kriyā niḥśeṣā ca bhavati | āśukriyayā rogiṇaḥ kleśo na bhavati | śastrataikṣṇyādāśukriyā, rujā ca na bhavati | śastrataikṣṇyaṃ tu śastraguṇo'pi vaidyaguṇatvenoktam | asaṃmohaḥ sarvatra kartavye ajñānanivṛttyā samyagjñānam |
bhavati cātra -
5.12
ekena vetyādinoktaṃ bahuvraṇaviṣayamāha - yato yata ityādi | utsaṅgo nimnapradeśaḥ | doṣo'tra pūyaṃ, pūyāśrayā vātādayo vā |
5.13
"hīnātiriktaṃ tiryak ca" ( sū. a. 25) ityādinā tiryakchedapratiṣedhāt pradeśaviśeṣe tiryakchedaprasavamāha - bhrūgaṇḍetyādi | viparyaye doṣamāha - anyathetyādi | atra bhrūgaṇḍādau tiryageva sirādayaḥ santi, tenānyathācchede sirādicchedādete doṣā bhavanti | māṃsakandīprādurbhāvaḥ kandavanmāṃsāṅkurasambhavaḥ |
5.14
bhuktavataḥ karmopadiṣṭaṃ; tasya rogaviśeṣeṣvapavādamāha—mūḍhagarbhetyādi | eṣvannapūrṇakoṣṭhatayā yantradānapīḍanādinā kaṣṭaṃ maraṇaṃ vā bhavati | 1arśovikāre tu anilapraśamanārthaṃ “snigdhamannaṃ dravaprāyaṃ bhuktavantaṃ” (ci. a. 4) iti vacanaṃ tathā bhojanaṃ darśayatīti na virodhaḥ | mukharoge tu ghṛṇādinā''hārapratyāgamanāt karmavirodhaḥ |
5.15
śītābhiradbhīrāśvāsya prāṇarakṣārtham | samantāt pīḍanaṃ doṣanirgamanārtham | parimṛjyeti samīkaraṇārtham | kaṣāyeṇeti sadyovraṇahitakaṣāyeṇa, anye tu śodhanakaṣāyeṇeti vadanti | vartiṃ praṇidadhyāditi vraṇāśaye gatāvutsaṅge ca vikeśikāsaṃjñāṃ vraṇāstrāvārthaṃ tilakalkādiyuktāṃ paṭavartiṃ dattvā | kalkeneti sadyovraṇahitakalkeneti, apare śodhanakalkeneti vadanti | kavalayati auṣadhadravyamiti kavalikā, palāśodumbarikādīnāṃ bhagnoktānāṃ tvakpatrādikṛtā | badhnīyāditi vraṇadoṣocitakoṣādibandhanena vraṇālepabandhavidhinirdiṣṭena yojayet | vedanārakṣoghnaiairityanena vedanārakṣohananameva dhūpaprayojanaṃ mukhyaṃ, makṣikādipratiṣedhādi ca gauṇaṃ prayojanaṃ dhūpasya darśayati |
5.16
vedanārakṣoghnānnidarśayati—tato guggulivatyādi | ājyaśeṣeṇeti dhūpopayuktaśeṣaghṛtena | prāṇāniti tadādhāratayā hṛdayaṃ lakṣayati |
5.31
vraṇe śoṇitapūyādisaṃbhavāt prasaktarakṣobhayaparihārārthaṃ rakṣākarma nirdiśannāha—udakumbhāccetyādi | udakumbhāditi maṅgalārthopāttodakumbhāt | prokṣayanniti vakṣyamāṇamantraiḥ kṛtyānāmityādibhirdīrghamāyuravāpnuhītyantaiḥ || 17–31 ||
5.32
tataḥ kṛtarakṣamityādi | ācārikamādiśediti evamāhārācārau kartavyauvityapadiśet | ācāraśabdena caratergatibhakṣaṇārthatvādāhāro'pi labdhaḥ | tena vraṇitopāsanīyavakṣyamāṇa ācāraḥ sarvo gṛhyate |
5.33
tatastṛtīye'hanītyādāvevameveti sadyovraṇoktakaṣāyādinā pūrvavadbandhanam; apare'trāpi śodhanakaṣāyādineti vadanti |
5.34
dvitīyadivasamokṣe doṣamāha-dvitīyetyādi | vigraṃthito granthirūpaḥ samyaganaṅkurita iti yāvat |
5.35
ata ūrdhvamiti tṛtīyadivasādūrdhvam | vātādayo doṣāḥ, kālo hemantādiḥ, balamuttamādibhedabhinnam | atra śārīre'pi vraṇe śastreṇa kṛtaṃ pāṭanamityāgantulakṣaṇamapyastīti kṛtvā tryahaṃ sadyovraṇavat kaṣāyādiprayogaṃ vadanti; tadūrdhvaṃ tu śārīravraṇavadeva kaṣāyādiprayogaḥ | yattu "kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kriyāḥ snigdhāśca yojayet | sadyovraṇānāṃ saptāhaṃ paścāt pūrvoktamācaret" (ci. a. 2) iti vidhānaṃ, tat khaṅgādijanitasadyovraṇaviṣayameva, neha śastrakṛtapāṭanamātre bhavitumarhati | ye tu prathamata eva śodhanakaṣāyeṇa kṣālanaṃ śodhanakalkadānaṃ ca vadanti, tairvaidyakṛtapāṭaneśapyasya yathoktavartivraṇaśodhanārthaṃ dīyate, tathā kaṣāyakalkadānamapi śodhyatvādraṇasya śodhanaṃ vadanti; sadyovraṇahitakaṣāyakalkau hi sandhānaropaṇakārako, na cātra śuddhe vraṇe sandhānaṃ ropaṇaṃ vā mukhyatayoktamiti | ūrdhvamityanena tu doṣakālādyapekṣaṃ kaṣāyādyucyate; prathamaṃ sāmānyena śodhanaṃ kṛtamiti viśeṣaḥ |
5.36
aśuddhe vraṇe ropaṇaprayogaṃ niṣedhayannāha-na cainamityādi |
5.38
tasmādityādau antaḥśuddhirvātādivedanāvigamāt, bahiḥśuddhiḥ raktasrāvādiśuddhyā |
rūḍhe'pyajīrṇādivarjanaṃ punarāgamanabhayāt | ādigrahaṇādgayādigrahaṇamuktam | tṛtīyadinamokṣaṃ hemantādiṣu vyavasthāpayan niṣiddhaṃ ca dvitīyadinamokṣaṃ grīṣmādiṣu darśayannāha— hemante śiśire caivetyādi | hemantādiṣu śītalena paittikavraṇasya vyahe'pi mokṣaṇaṃ bhavatīti cakāreṇa sūcyate; tathā grīṣmādau paittikasya śīghrataramapi mokṣo bhavatīti ca varṣādiṣvapi ceti cakāreṇa darśayate | tena paittikaṃ vraṇaṃ śaradi grīṣme dviraho badhnīyādityapyaviruddhaṃ bhavati | atra 'hemante ca vasante ca prāvṛṭkāle ca mokṣayet' ityādyapi pāṭhaḥ, taṃ ca prāvṛṭkālasyāṣāḍhaśrāvaṇarūpasyoṣṇatayā na hemantādivat tryahabandhanaviṣayatvamiti nānumanyante |
5.39
saṃpratyupahartavyaṃ saṃpādya karma kartavyaṃ, tathā tryahādimokṣaḥ kartavyaḥ, ityādikamuktaṃ vidhimatipātiṣu rogeṣu vyabhicārayannāha—atipātiṣvityādi | atipātiṣu āśukāriṣu | tenāśukāriṣu akṛtāgropaharaṇasyāpi karma kartavyaṃ, bandhanaṃ mokṣaṇaṃ cālokya śīghrataraṃ kartavyamiti pradīptāgāradṛṣṭāntena darśayati |
5.40
atipātirogeṣu tvarādinirdeśaprastāvena tvarayā tātkālikīṃ vedanāṃ cikitsitumāha— yā vedanetyādi | pradunoti upatāpayati | 'pratanoti' iti pāṭhapakṣe vyāpnotītyarthaḥ | atra vātapittavedanāyāṃ snehāt koṣṇatvācca vāyurmādhuryācca pittaṃ praśāmyatīti |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne'gropaharaṇīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit