The Compendium of Suśruta 56: atha madyavargaḥ
Bhānumatī 56
- Language
- Sanskrit
atha madyavargaḥ
56.170
idānīmuktamadhuguḍābhyāmapi madyakaraṇānmadyaguṇānāha-sarvamityādi | amlamiti amlakāryakāritvāt sākṣādapratīyamānāmlarasamapi mārdvīkamādhvīkādi amlameva | carake'pyuktaṃ-“prakṛtyā madyamamloṣṇaṃ” (ca. sū. a. 27) iti | tenehāpi prabhāvādamlakāryakāritvādeva sarvaṃ madyamamlam | ye'pi ca pañcarasaṃ madyamicchanti tanmate'pi amlādirasatā itararasānāṃ hneyā | uktaṃ hi carake “sarveṣāṃ madyamamlānāmuparyupari vartate” (ca, ci, a, 24 ) iti |
-
56.181
mṛdvīkākṛtamadyasya guṇamāha-mārddhikamityādi | anye tu madhukṛtaṃ mādhvīkamatropadeśe paṭhitvā mārdvīkādiphalasurāḥ paṭhanti | mṛdupākamiti vidāharahitatvāt sukhapākam | phalamadyeṣu ca madhvanuktamapi dadati madyakārāḥ | kharjūraphalakṛtaṃ madyaṃ khārjūram | madyaviśeṣaguṇe keciddruṇavattayā mādhvīkaguṇaṃ prathamaṃ paṭhanti; anye tu piṣṭayonimadyaviśeṣaguṇaṃ paṭhanti-kārśayetyādi | surā'tra lohitavarṇā surā | kāsārśograhaṇīdoṣapratiśyāyetyādinā tu śvetasurāyāḥ kātolīti prasiddhāyā guṇāḥ | pittalā'lpetyādi | yavādutpannāyā api surāyāḥ pittakaratvaṃ viṣṭambhitvaṃ ca prabhāvāt | kiṃca vyākhyātameva tad dravyaguṇe yat kāryaṃ guṇadvārā anupapannaṃ tat sarvatra prabhāvakṛtaṃ vyākhyeyaṃ, yacca guṇadvārā upapannamapi punarucyate tadutkarṣapratipādanārthaṃ jñeyam; evaṃvidhaṃ vyākhyānaṃ sarvatra na darśayāmaḥ | śleṣmaletyādi madhūlikāguṇāḥ; madhūlakaḥ svalpago dhūmaḥ markaṭahastatṛṇaṃ vā, tatkṛtakiṇvabhāgā surā madhūlikā; kudhānyakṛtatvāt kudhānyamayaprakaraṇa eva madhūlikā paṭhitā | yathā "surā samaṇḍā rūkṣoṣṇā yavānāṃ vātakopanī | gurvī jīryati viṣṭabhya śleṣmalā tu madhūlikā" ( ca. sū. a. 27 ) iti; tena madhūlakāntarakalpanamihānyāyyam | rūkṣetyādi bandhanīti prasiddhasurāguṇāḥ | tathā'pi akṣavalkalasuraivākṣakṛtā jñeyā | tridoṣa ityādinā medaśabdavyavahriyamāṇavakasaguṇāḥ; anye pauṇḍraprasiddhāṃ surāṃ kāñcimālikāmāruḥ | jagalo bhaktakiṇvakṛtasurā | vakasa ityādinā medaśabdavyavahriyamāṇavakasaguṇāḥ (?) ||171-181||
56.186
dīpana ityādinā guḍakṛtasīdhuguṇāḥ | sīdhustu ikṣuvikāraprakṛtikaḥ, saṃpradāyāddhātakīpuṣpalodhrādikṛtasaṃskāraṃ madyamucyate | alpamadaḥ alpamadavikāraḥ | gauḍa iti guḍakṛtaḥ | śarkarākṛtaḥ sīdhuḥ śārkaraḥ | tadvadityādinā pakkekṣurasakṛtasīdhuguṇāḥ | phalarasaguḍakṛtasīdhuviśeṣaguṇānāha-ākṣika ityādi | ākṣiko bibhītaka rasaguḍādikṛtaḥ sīdhuḥ | asya sāṃgrāhikatvānupapatteḥ kecit sāṃgrāhika ityādi jāmbavasīdhuguṇaṃ vadanti | jāmbavo jambūphalakṛtaḥ sīdhuḥ | vaddhaniṣyanda iti baddhamūtraḥ | tuvara iti kaṣāyarasaḥ | ye tu 'tauvara' iti paṭhanti te jāmbavaviśeṣaṇaṃ 'tauvara' iti vadanti; tathā ca jambūphalarasatauvarakvāthaguḍādikṛtamenaṃ sīdhuṃ vadanti || 182-186 ||-
56.187
idānīṃ pṛthagdhātuguḍapiṣṭayonīni madyānyabhidhāya madhvādiyonimelanakaniṣpannaṃ kiṃcidauṣadhayuktaṃ madyamāsavasaṃjñakaṃ nirdiśannāha- tīkṣṇa ityādi | surā paiṣṭī, saiva yatra toyakāryaṃ karoti sa surāsavaḥ | atrāsutā yā piṣṭasurā sā punarguḍādhikārād dvitīyasandhāne guḍena sandhīyata iti guḍapiṣṭayonitvidviyonirāsavaḥ |
-
56.188
laghurityādinā madhvāsavaguṇaḥ | madhvāsave madhu guḍo dve yonī bhavata ityayamapi dviyonirāsavaḥ |
-
56.189
tīkṣṇa ityādinā maireyaguṇāḥ | maireyalakṣaṇaṃ yathā-“āsavasya surāyāśca dvayorekatra bhājane | sandhānaṃ taṃ vijānīyānmaireyamubhayāśrayam” iti | evaṃ ca surā paiṣṭī, āsavastu dviyonitvād guḍamadhukṛto'pi bhavati; tena surāmadhuguḍarūpayonitrayakṛtatvāt triyonirmaireya ityāhuḥ |
-
56.190
balya ityādinekṣurasāsavaguṇāḥ | kecidatra mṛdvīkekṣurasāsava ityāsavadvayaṃ paṭhanti |
56.191
sīdhurityādinā madhūkapuṣpakṛtasīdhuguṇāḥ | asya ca sīdhuguṇatve'pi na guḍayonitvaṃ vadanti |
kāryavaśādāsavabahutvena sākṣādanirdiṣṭāsavaguṇajñānārthamāha-nirdiśedityādi | dravyasaṃyogāditi tattatkāryavyādhiharaṇāpekṣākṣiptiyamāṇadravyasaṃyogaṃ guṇato vīkṣya tato'nuktāsaveṣvapi saṃyujyamānakandamūlaphalādiyuktānādiśedityarthaḥ | atra cādiśabdo luptanirdiṣṭaḥ; tena carakoktakāṇḍatvagādīnāmāsavayonīnāṃ grahaṇam | uktaṃ hi carake-“dhānyaphalamūlasārapuṣpakāṇḍapatratvaco bhavantyāsavayonayaḥ śarkarā navamīkāḥ” (ca. sū. a. 25) ityādi ||-
56.192
madyasyālpakālatvādinā apariṇatasya doṣamāha-navaṃ madyamityādi |
-
56.193
purāṇamayaguṇamāha - sugandhītyādi | jīrṇamiti kālena pakvam |
-
56.196
ariṣṭaguṇānāha - ariṣṭa ityādi | ikṣuvikārasahitāvayācitrakadantīpippalyādibhūribheṣajakvāthādisaṃskāravānariṣṭo'bhidhīyate | dravyasaṃyogo'bhayācitrakādiścikitsitavakṣyamāṇadravyasaṃyogaḥ; saṃskāro'pi bheṣajakathana-bhājanasaṃskāra-yavarāśisyāpanādistatra tatrābhayāriṣṭādau vaktavyaḥ; tato dravyasaṃyogasaṃskārāt surāsīdhvāsaveṣu guṇaiḥ praśastarogaśamanādidharmairadhika ityarthaḥ | adhikaguṇatvamevāha - bahudoṣahara ityādi | doṣāṇāmiti rogāṇāṃ cikitsiteṣu vakṣyamāṇāriṣṭaviṣayārśaḥprabhṛtīnām | pittāvirodhanaḥ itīṣadarthe nañ | sāmānyaviṣayarogānāha - śūletyādi || 194-196 ||-
56.197
ariṣṭaprasaṅgenāsavasīdhūnāmapi bahuprapañcenehānuktānāṃ guṇajñānārthamāha - ariṣṭāsavetyādi | saṃskāramavekṣyeti saṃskāradravyaguṇaṃ buddhvā ariṣṭasīdhvādīnāṃ guṇakarmāṇi ca vaktavyānītyarthaḥ | etena ca bhoje bahudoṣabhedena sīdhubhedā uktāste'pi nirdiṣṭā bhavanti |
-
56.202
madyadoṣānekīkṛtya varjyamāha-sāndramityādi | taruṇamiti abhinavaṃ mandajātam; etaccoktamapi samuditadoṣābhidhānaprastāvāt punarucyate | yattūktaṃ - "taruṇaśca surāmaṇḍastaruṇī ca surā hitā" ityādi; tattaduruṇatvaṃ mandajātamadyasya navatāvācakam | kecittu vyādhisātmyatvānnavasthāpi madyasya hitatvaṃ tatra vadanti | paryuṣitamiti uddhṛtaṃ paryuṣitam | sāndrādidoṣeṣveva ye madyadoṣāḥ kaphādidoṣaṃ kurvanti tānāha- tatra yadityādi || 198-202 ||-
56.203
sevyaṃ madyamāha - cirasthitamityādi |
- ,
56.205
saṃprati madyaṃ yathā madayati tadāha - tasyetyādi | tasya madyasya, vīryaṃ prabhāvaḥ śaktirvā nānāvidharasavīryarūpā, madayate iti madaṃ karoti | madajananasaṃprāptimāha - saukṣmyādityādi | dharmacatuṣṭayasya vahninā samānatvād vahnisamāgame hetuḥ, tathā ūrdhvagasvabhāvavahnisaṃgatatvāt svarūpāccordhvadhamanīhṛdayagamane ca hetuḥ, tathā hṛdayendriyacetovicālane ca hetuḥ | vikāsitvamapakvasyaiva sandhimokṣaṇaprayuktaprasaraṇaśīlatvam | tacceti vīryaṃ; ūrdhvaṃ hṛdayaṃ tathā ūrdhvā dhamanīrāgataṃ vīryamiti yojanā | vicālyeti hṛdayamityanena tathā indriyacetāṃsītyanena ca saṃbadhyate | vicālyeti vikṛtiṃ nītvā | etena hṛdayakṣobhalakṣaṇavikṛtyā tadāśritasyaujaso'pi tathā manasastathendriyāṇāṃ ca hṛdayānyavyatirekānuvidhāyitvena tadāśritānāṃ vikṛtirbhavati | taduktaṃ carake- "saukṣmyānmadyaṃ vihatyaivamojasaḥ svaguṇairguṇān | sattvaṃ tadāśrayaṃ cāśu saṃkṣobhya kurute madam || atipītena madyena vihatenaujasā tathā | hṛdayaṃ vikṛtiṃ yāti tatrasthā ye ca dhātavaḥ” ( ca. ci. a. 24 ) iti | hṛdayasthāścaraka evoktāḥ | yathā- "ṣaḍaṅgamaṅgaṃ vijñānamindriyāṇyathapañcakam | ātmā ca saguṇaścetaścintyaṃ ca hṛdi saṃsthitam” ( ca. sū. a. 30 ) iti |
56.209
doṣaviśeṣeṇa madakālaviśeṣamāha cireṇetyādi || 206-209 || bhā0 su0 43
56.211
āsutatvasāmānyācchuktādidharmakathanaṃ—raktapittetyādi | śuktalakṣaṇaṃ yathā—"yanmastvādikaṃ śucau bhāṇḍe saguḍakṣaudrakāñjikam | dhānyarāśau trirātrasthaṃ śuktaṃ cukraṃ taducyate" iti | atrāpi guḍādimāne ślokaḥ—"guḍamākṣikadhānyāmlamastu ca dviguṇaṃ kramāt | śuktasiddhyarthamāvāpyaṃ prāyaśaḥ kaṭukaṃ ca yat" iti | tadāsrutamiti ārdrakakarīrādi śuktasandhānaprakṣiptam | tadvaditi śuktasamānalakṣaṇam |
56.212
gauḍānītyādi | rasaśuktānīti ikṣurasaśuktāni | guḍādiprakṛtikaśuktatraye paribhāṣā yathā—"gudāmbunā satailena sandhānaṃ saṃskṛtaṃ tu yat | kandaśākaphalairyuktaṃ guḍaśuktaṃ taducyate" iti | guḍaśuktavadikṣurasaśuktaṃ jñeyam | "jambīrasya phalarasaṃ pippalīmūlasaṃyuktam | madhubhāṇḍe vinikṣipya dhānyarāśau nidhāpayet || tryaheṇa tajjātarasaṃ madhuśuktamudāhṛtam" iti | yāni ceti cakārād dhānyayoni ca śuktaṃ samuccīyate | tallakṣaṇagranthaḥ—"catuḥṣaṣṭipalaṃ māṣājjalādroṇe vipācayet | tena pādāvaśeṣeṇa pṛthak prasthasamaṃ rasam || vibhajya deyaṃ phalapūrakasya ikṣostathā bālakamūlakasya | cūrṇīkṛtaṃ tryūṣaṇajīrakaṃ ca palapramāṇaṃ trisugandhiyuktam || etacca samyagdvihitaṃ tu kumbhe gharmasthitaṃ pakṣadinena cukram" iti |
56.216
tuṣāmbusauvīrake virecanādhyāyoktakrameṇa jñeye | dhānyāmlaṃ kāñjikam | dhānyayonitvājjīvanaṃ raktaśālyādidhānyakṛtatvāt | dāhaśamakatvaṃ sparśāttadalpaśītalatvāt, kiṃvā prabhāvāt; yathā—takraṃ kaṇṭhe kaphaṃ karoti, udare hanti | samudravāsināṃ sātmyamiti teṣāṃ lavaṇapradhānānupānānāṃ kāñjikena lavaṇarasavihanāt, abhyāsācca ||213–216||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit