Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 60: atha māṃsavargaḥ

Bhānumatī 60

Language
Sanskrit

atha māṃsavargaḥ

60.53

anvarthaṃ dhānyavargamabhidhāya tadupakaraṇavyañjanārthaṃ māṃsavargaṃ nirdeśannāha—ata ūrdhvamityādi | māṃsopayojyān sāmyena guṇanardeśārthaṃ vargīkṛtyāha—tatretyādi | anugatā apa iti samāsena kūlacarā anūpā uktāḥ, jaleśāyānāṃ pṛthagabhidhānāt | kravyabhujaḥ prasahāḥ | atra jāṅgalaśabdena jāṅgaladeśabhavajaṅghālaviṣkirayoreva grahaṇaṃ, nāṣṭāvayavavakṣyamāṇajāṅgalagrahaṇaṃ, tatroktagrāmyādīnāṃ pṛthagevābhidhānāt | tenātra “bhuñjāno jāṅgalairmāṃsaiḥ” ( sū. a. 19 ) ityatra jāṅgalaśabdena jaṅghālaviṣkirayoreva grahaṇam | anyatra vasāmajādigrahaṇe'ṣṭavidhajāṅgalagrahaṇaṃ jñeyam | saṃkhyeyanirdeśādeva saṃkhyāyāṃ labdhāyāṃ ṣaḍitisaṃkhyāvacanamatraiva vakṣyamāṇaprasahādyavarodhārtham |

60.54

atra jaṅghālavarge kuraṅgaḥ caturagatiḥ, ṛṣyo nīlāṇḍanibhaḥ, karālo'dhoniṣkrāntadaṃṣṭraḥ prāyo himālaye bhavati, śarabha uṣṭrapramāṇo mahāśṛṅgaḥ kāśmīre prasiddhaḥ, śvadaṃṣṭrā caturdaṃṣṭro'tiduṣṭaḥ ‘karkaṭa’ iti khyātaḥ, pṛṣato binducitritaḥ, cāruṣkaścālpatanuḥ, mṛgamātṛkā svalpapṛthūdarā, prabhṛtigrahaṇāt koṣṭhakāravāmādīnāṃ grahaṇam |

60.58

hariṇaguṇe madhurapākatve'pi baddhālapavarcastvaṃ prabhāvāt | eṇahariṇayorvargabhedena kathanaṃ jaṅghāleṣvapi prādhānyakhyāpanārtham | śītetyādinā mṛgamātṛkāguṇaṃ kecit paṭhanti || 55–58 ||

60.66

kramāgatāna viṣkirānāha-lāva ityādi | lāvaḥ prasiddhaḥ; kapiñjalo gauratittiriḥ; varttīraḥ kapiñjalānūko vartakabhedaḥ, vartiko vaṭuhīti khyātaḥ; eṣāṃ bahuvacanāntapāṭhavicchedo viṣkireṣu guṇaprādhānyaṃ gamayati, tathā hi carake'pi - "lāvādyā viṣkirāḥ proktā vakṣyante vartakādayaḥ” ( ca. sū. a. 27 ) ityanena viṣkirāṇāṃ guṇamedārthaṃ bheda uktaḥ; vartako vaṭuhīti bhedaḥ, 'namṛkā' ityanye paṭhanti, atra namṛkā svalpā pāṇḍurā; vārtīkāḥ saṃghātacāriṇaḥ; cakoraḥ prasiddhaḥ; kalaviṅkaṃ bhṛṅgarājaṃ vadanti; kuraraḥ prasiddhaḥ mayūraśca; upacakraḥ kukuṭaśca prasiddhaḥ; sāraṅgāścātakaḥ; śatapatrako'ndhakuḍakaḥ; kutittirittirittiribhedaḥ; kuruvāhakaḥ kurukulyakaḥ; yavālako yavakakurakaḥ; prabhṛtigrahaṇena carakoktacāraḍādigrahaṇam | vikīrya bhakṣayantīva viṣkirāḥ | tribhiḥ caraṇayugalacañcubhirapahanti vilikhanti bhakṣaṇānveṣaṇārthamiti cyāhlāḥ | 'hala' vilekhane, ityasmāt kartaryacpratyayaḥ | kecicca lāvādivartakādivargayoḥ “vargau khādurasāvetau" ityādinā ślokena guṇaṃ paṭhanti | saṃgrāhītyādinā lāvaguṇamāha | laghuriti prakṛtilaghuḥ, kaṭuvipāka ityanena vipākalaghutvaṃ ca labhyate | tittiriguṇe sāmānyena sarvadoṣaharatve'pi abhihite guruṣṇamadhuratvādviśeṣeṇa vātaharatvaṃ jñeyam | yaduktaṃ carake - "tittiriḥ sañjayecchīghraṃ trīn doṣānanilolyaṇān” ( ca. sū. a. 27 ) iti || 59-66 ||

60.71

pratudānāha-kapotetyādi | kapotapārāvatau prasiddhau; parabhṛtaḥ kokilaḥ; bhṛṅgarājo rājamṛṅgiriti khyātaḥ; koyaṣṭikaḥ 'koṇṭa' iti khyātaḥ; kuliṅgaḥ kāṇanacaṭakaḥ; gṛhakuliṅgaḥ grāmacaṭakaḥ; mekāśī putraśukaḥ; śukasārikākhañjarīṭāḥ svanāmaprakhyātāḥ; khagehaḥ pītamastakaḥ; hārīto 'hariāla' iti khyātaḥ; dātyūho 'dāhaka' iti khyātaḥ | anye tu gokṣver̤ādayo'vyākhyātāśca vyākhyātṛbhiraviditārthatvānna vyākṛtā iti | prabhṛtigrahaṇādanyatroktā gopāputrādayo gṛhyante | pratudya bhakṣayantīti pratudāḥ | atra ca rūkṣatvaṃ svajātīyavargāpekṣayā jñeyaṃ, na punarmasūrāderiva rūkṣatvam | eṣāmevānilāvahatvādyapi sajātīyāpekṣayā jñeyam | phalāhārā marutkarā iti ye tu phalāhārāste marutkarā iti | atra viśeṣaguṇe kāṇaikapotaṃ pāṇḍukapotaṃ vadanti; kāṇaśabdasyālpavacanatayā svalpakapota ityanye | ayaṃ cāpathyatamaścarake “kāṇakapotaḥ pakṣiṇām” ( ca. sū. a. 25 ) ityanenoktaḥ || 67-71 ||

60.73

kramāgatāna guhāśayānāha- siṃhetyādi | siṃhavyāghramārjāraśṛgālāḥ prasiddhāḥ; vṛkaḥ kukurasadṛśaḥ paśuḥ kṣudraḥ; tarakṣumṛgaśatruriti khyātaḥ, 'gaṇḍāra' ityanye; ṛkṣo bhallūkaḥ; dvīpī citravyāghraḥ; mṛgervārukaḥ 'koṣṭhavyāghra' iti prasiddhaḥ; prabhṛtigrahaṇāt kukurādīnāṃ grahaṇam |

60.75

kramāgatāna prasahānāha- kāka ityādi | cāṣa indranīlābhapakṣaḥ; bhāso goṣṭhakukuṭa iti khyātaḥ; śaśaghātī pāḍīriti khyātaḥ; ulūkaḥ 'pecaka' iti khyātaḥ, anye tu khanāmakhyātaḥ; prabhṛtigrahaṇāt dhūmrikādayo gṛhyante | prasahya bhakṣayantīti prasahāḥ | etadguṇe viśeṣeṇa hitā iti viśeṣeṇa kṣīṇamāṃsasya śoṣiṇo māṃsajanakatvāt | taduktaṃ carake- "māṃsenopacitāṅgānāṃ māṃsaṃ māṃsakaraṃ param" ( ca. ci. a. 8 ) iti |

60.77

parṇamṛgānāha - maṅgurityādi | maṅguḥ māluyāsarpaḥ; mūṣikā vṛkṣamūṣikā; anye maṅgumūṣikaśabdena māluyāsarpa vadanti; vṛkṣaśāyikā 'kavaṭavī' iti khyātaḥ; avakuśo vānarabhedaḥ; pūtivīryo vṛkṣacūḍāmaṇikaḥ, anye khadghāsaṃ vadanti | parṇavatī vṛkṣe carantīti parṇamṛgāḥ || 76-77 ||

60.83

bileśayānāha - śvāvidityadi | śvāvit 'sejakā' iti khyātaḥ; śalyako haritaḥ sejakabhedo vajrasallakī; godhāśaśau prasiddhau; vṛṣadaṃśo mārjāraḥ; lopākaḥ śiādīti khyātaḥ; lomaśakarṇo nalikakaraḥ; mṛgapriyo gonaḥ; ajagaro mahāsarpaḥ prasiddhaḥ; mūṣikanakulau prasiddhau; prabhṛtigrahaṇāt gaṇḍakādayo gṛhyante | atra śaśaguṇe vātasādhāraṇa iti na vātalaṃ- nātyarthaṃ vātaṃ karotītyarthaḥ | 14. 4719-21

60.92

darvīkarāḥ phaṇāvantaḥ || 84-92 ||

60.104

kūlacaravarge gavayo gosadṛśaḥ; rururmahāśṛṅgo hariṇaḥ, camaraḥ keśamṛtyaḥ, śūkaro mahāśūkaraḥ, khaṅgī khaḍgakaḥ, gokarṇo 'golahariṇa' iti khyātaḥ, kālapucchaḥ kṛṣṇapuccho hariṇa uktaḥ, nyaṅkuḥ 'nākulahariṇa' iti prasiddhaḥ | prabhṛtigrahaṇād gavayādibhedagrahaṇam | (krūkarasāmānyaguṇe carake viruddhamuktaṃ; tatra hi—"prasahāḥ pratudānūpavārijā vāricāriṇaḥ | gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ" (ca. sū. a. 27) iti) | śītāśceti cakāreṇa aśītāśca keciditi jñeyam | tena varāhādayaḥ kecicchītāḥ, gajamahiṣādaya uṣṇā iti vivakṣayā ubhayathā sāmānyaguṇābhidhānam || 93-104 ||

60.107

plavavarge haṃsādau krauñcaḥ koñciriti khyātaḥ; kuraraḥ prasahe paṭhitaḥ, tena ubhayagaṇo'yaṃ; kāraṇḍavaḥ śuklahaṃsabhedaḥ; kādambaḥ svanāmakhyātaḥ, jīvañjīvako viṣadarśanamṛtyuḥ 'kālākāraka' iti khyātaḥ; puṇḍarīkaḥ 'puṇḍara' iti khyātaḥ; plavaḥ prasevakagalaḥ 'pilava' iti khyātaḥ; madguḥ kākāndhaḥ, kuruvindaḥ karantipākaḥ; mallikākṣo malinacakṣurhaṃsaḥ, puṣkaraśāyikā padmapatraśāyinī; kulālikī pānīyavartikā; ambukukuṭikā jalakukuṭikā; megharavaṃ cātakamedaṃ kecidvadanti, sa tu viṣkire paṭhitaḥ; śvetavāralaḥ śvetapallavaḥ; anye svanāmakhyātāḥ | prabhṛtigrahaṇāttadbhedā bahavo gṛhyante || 105-107 ||

60.111

kośasthapādinoḥ samānaguṇatayā samameva guṇamāha—śaṅkhatyādi | anayoḥ svaguṇasāmānye'pi vargabhedakaraṇaṃ lokaśāstraprasiddhayanusāratham || 108-111 ||

60.117

avaśiṣṭānmatsyān dvaividhyenāha—matsyāstvityādi | pāṭhīno vaāliriti khyātaḥ; kṛṣṇamatsyaḥ 'kāliā' iti khyātaḥ; vāguñjāro 'vāhaṃsa' iti prasiddhaḥ; sahasradantaḥ 'citraphalaka' iti khyātaḥ | prabhṛtigrahaṇācchapharībhedakarkaṭaprabhṛtigrahaṇam | rohitaviśeṣaguṇe śaṣpaśaivālādibhojanāditi hetuḥ kaṣāyānurasatve jñeyaḥ | kecidatra sthāne nadīśabdasya samudravyatiriktajalasthānopalakṣaṇāt “sarastaḍāgasaṃbhūtā” ityādinā sarastaḍāgajaguṇaṃ paṭhanti | atra sarastaḍāgaśabdau akṛtrimākṛtrimajalasthānopalakṣaṇau || 112-117 ||

60.119

samudrānyasakalasthānamatsyānvidhāya sāmudrānāha - timītyādi | timitimiṃgilādayaḥ samudrasaṃnihitajanasya prasiddhāḥ | kuliśaḥ gargaraśca prasiddhaḥ | ete ca nādeyā api bhavanti; tena sāmudrā ete mahāpramāṇā jñeyāḥ || 118-119 ||-

60.125

sāmudrādīnāmuttarottaraṃ guṇādhikyamāha - samudrajebhya ityādi || 120-125 ||

60.128

yādṛśaṃ māṃsaṃ na grāhyaṃ taddarśayati - tatra śuṣkamityādi | viṣaṃ sthāvaraviṣam | digdhaviddhaṃ viṣadigdhaśastrahatam | asātmyacāriṇāmiti yasya yat sātmyaṃ tadvyatiriktacāriṇām | etanmāṃsānupādāne hetumāha - vigatetyādi | atra śuṣke vigatavīryatvaṃ, pūtivyādhihatayorvyāpannavīryatvaṃ, bāle'parigatavīryatvaṃ, kṛśe jīrṇe asaṃpūrdhavīryatvaṃ jñeyam | upādeyamāṃsamāha - ebhya ityādi || 126-128 ||

60.129

atra vargānte "caraḥ śarīrāvayavā" ityādi vaktavyaparīkṣaṇīyasaṃgrahaślokasya prapañcena prathamaṃ pṛthak pṛthagviṣayamāha - striya ityādi | pradhānatamā iti pratyekaṃ saṃbadhyate | pradhānatamatvaṃ cātra laghutvena vivakṣitam | 'striyaścanṛṣpatsu, pumān vihaṅgeṣu' ityanena 'liṅgaṃ parīkṣyate' ityasyodāharaṇaṃ; 'mahāśarīreṣu' ityādinā dvitīya 'pradhānatamā' ityantena 'pramāṇaṃ parīkṣyate' ityasya viṣaya uktaḥ | ekajātīyānāmiti pūrveṇa pareṇa ca yojyam | prathamaṃ mahāśarīreṣviti padaṃ sarvathā bṛhaccharīrānāha, dvitīyaṃ tu sthūlānāha | kṛśaśarīrā iti svabhāvakṛśaśarīrā na tu rogādinā, teṣāṃ ninditatvāt |

60.137

sthānādikṛtamityādau sthānaṃ dhātavo'vayavāśca | raktādiṣvityādinā 'dhātavaḥ parīkṣyante' itya̍sya viṣayaḥ | tathātretyādinā adhobhāgastu yoṣitāmityantena 'śarīrāvayavāḥ parīkṣyante' ityasya viṣayaḥ | 'kāleyakayakṛcchirāṃsi' ityantena guravastu yathāpūrvamiti saṃbadhyate (?) | śiraḥskandhamityādau yugmatraye'pi skandhāpekṣayā guravastu yathāpūrvamiti yojyam | ātmapakṣayoriti svakīyapakṣābhyāṃ sakthinī guruṇī | ye tu 'āmapakṣayoḥ' iti paṭhanti, sakthyantānāṃ pañcānāṃ gurupūrvaṃ vadanti, apakvaṃ ca rudhiraṃ peyaṃ vadanti, tanmate 'saṃskāraḥ parīkṣyate' ityasyodāharaṇaṃ jñeyam | pakṣotkṣepāt kriyāyogānmadhyabhāgameṣāmeva sādhāraṇaṃ vadanti; etena ca 'kriyā parīkṣyate' ityasyodāharaṇametat | atīva rūkṣa-
mityādinā tu bhakṣyarupecarodāharaṇam | jalajetyādinā gatilakṣitadeśarupacarasyāpyudāharaṇam | caraśabdena hi 'cara' gatibhakṣaṇayoḥ, ityato niṣpannena bhakṣaṇaṃ tathā pracāradeśaścocyate | sarvaprāṇināmityādinā tu śarīrāvayavaparīkṣaiva māṃsaviśeṣopādeyatārthamudāhṛtā | vartirmāsavartiḥ || 130-137 ||

60.138

etaduktārthasaṃgrahaślokamāha- cara ityādi | asyārtho vyākhyāta eva tāvat | svabhāvaḥ tattadddravyajātipratibaddhaḥ svābhāvikodharmaḥ | sarvamāṃsavarga eva svābhāvikadravyeṇa gurulaghupathyādinoktaḥ; saṃskārakṛtānuguṇaprastāve tadevetyādinā prapañco vaktavyaḥ | mātrā tu "gurūṇāmardhasauhityaṃ laghūnāṃ tṛptiriṣyate" ityādinā vaktavyā | mātrā ceti cakāro kālocitamātrāyā vyavahārārthaṃ; tena śaradi tittirirvalavattayā upādeya ityapi sūcitaṃ bhavati | ayaṃ ca ślokaḥ carake paṭhitvā vyākṛtaḥ, tasya vyākaraṇametadarthapratipattaye likhāmaḥ | yathā-"caro'nūpajalākāśadhanvāyo bhakṣyasaṃvidhiḥ | jalajānūpajāścaiva jalānūpacarāśca ye || gurubhakṣyāśca ye sattvāḥ sarve te guravaḥ smṛtāḥ | laghubhakṣyāstu laghavo dhanvajā dhanvacāriṇaḥ || śarīrāvayavāḥ sakthiśiraḥskandhādayastathā | sakthimāṃsādguruḥ skandhastataḥ kroḍastataḥ śiraḥ || vṛṣaṇau vastimeḍhraṃ ca śroṇī vṛkkau yakṛdgudam | māṃsādgurutaraṃ vidyādyathākhaṃ madhyamasthi ca || svabhāvāllaghavo mudgāstathā lāvakapiñjalāḥ | svabhāvāduuravo māṣā varāhamahiṣādayaḥ || dhātūnāṃ śoṇitādyānāṃ guruṃ vidyādyathottaram | alasebhyo viśiṣyante prāṇino ye bahukriyāḥ || gauravaṃ liṅgasāmānye puṃsāṃ strīṇāṃ ca lāghavam | mahāpramāṇā guravaḥ svajātau laghavo'nyathā || gurūṇāṃ lāghavaṃ vidyāt saṃskārāta saviparyayam | vrīherlājā yathā ca syuḥ saktūnāṃ siddhapiṇḍikā || alpadāne gurūṇāṃ ca laghūnāṃ cātisevane | mātrā kāraṇamuddiṣṭaṃ dravyāṇāṃ gurulāghave ||" ( ca. sū. a. 27 ) iti |

Linked texts (1)