Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 1.22

Nibandhasaṅgraha 1.22

Language
Sanskrit

1.22

asmin śāstre pañcamahābhūtetyādi | pañcamahābhūtāni pṛthivyādīni, śarīrī ātmā, samavāya saṃyoga | anye tu 'tatrāsmin śāstre' iti paṭhanti, tatretyanena śalyatantramadhikriyate, tasmin śalyaśāstre, asminniti asminnadhikāre; kiṃ viśeṣavati ? ucyate - kriyādhikāre vyādhyadhiṣṭhānaprastāve ca | tasmin kriyeti tasminniti pūrvanirdiṣṭe puruṣe, kriyā śāstroditaṃ karma, ki tat? bheṣajaśalyakṣārāminirvartya svāsthyavṛttikaraṃ ca, kasmāt tasminneva kriyetyāha- so'dhiṣṭhānamiti | - yasmāt sa puruṣaḥ, adhiṣṭhānaṃ āśraya, kasya? vyādhe svāsthyasya ca | adhiṣṭhānatve hetumāhakasmāditi | lokasya jagataḥ, dvaividhyādviprakāratvāt | loko hītyādi | hi yasmādayarthe | sthāvara vṛkṣādi | jaṅgamaḥ manuṣyādiḥ | cikitsopayogidharmadvayaṃ pratipādayitumāha, - dvividhātmakaṃ evetyādi | agnibhūtādhidaivatasvabhāvamāgneyaṃ, somabhūtādhidaivatsvabhāvaṃ saumyaṃ; anye dvividhātmako dvividhahetuka iti vyākhyānayanti; tanna, pañjikāyā dūṣitatvāt | nanu, sarvabhūtānā sarvatra sānnidhyamasti tat katha dvividhātmaka ityāha- tadbhūyastvāditi |
tadāhlādyādityarthaḥ | prāyeṇa hi sarvaṃ dravyaṃ śītoṣṇaṃ na tṛtīyo rāśirasti, ato dvāveva agnīṣomau bhūyāṃsau | (adhunā'viśeṣeṇa) dvitīyaṃ pakṣamāha— pañcātmako veti | —vāśabdaḥ pakṣāntare; tena sa dvividho'pi loka pañcātmaka pañcasvabhāva ityatha vā pakṣaḥ | idānīṃ jaṅghamān pṛthakkartumāha,—tatreti |— tatra tayoḥ sthāvarajaṅgamayormadhye, caturvidha catuḥprakāraṃ, bhūtagrāmaḥ prāṇisamūhaḥ | atha ke te catvāra prakārā ityāha—sasvedajetyādi |—bhuva śarīrasya ca saṃsvedādūṣmaṇo jātā saṃsvedajāḥ; jarāyorjātā jarāyujā, jarāyurgarbhāśaya, aṇḍājjātā aṇḍajāḥ, aṇḍaṃ prāṇyādhāro vartulaṃ, bhuvamudbhiya jātā udbhijā, saṃjñāśabdaḥ pratyeka saṃbadhyate | caturdhā nipatitānāmūṣmāṇaṃ vinā kasyacit siddhirarnāstīti saṃsvedajasya prāṅnirdeśaḥ; kecidanyathākramaṃ paṭhanti; tanna, pañjikayā dūṣitatvāt| lokadvaividhyāditi prāguddiṣṭahetvarthaṃ sphuṭīkurvannāha—tatra puruṣa iti |—tatra tayo sthāvarajaṅgamayormadhye puruṣa prādhānyena guṇena pṛthak kriyate | yadyapyatra pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa iti sāmānyena puruṣaśabdena paścādirapi vācyastathā'pi manuṣyajātirevātra puruṣaśabdenocyate, tasyopakāryatvāt, itarasya cāprādhānyaṃ, upakaraṇatvāt; ata evāha—tasyopakaraṇamanyaditi |—tasya manuṣyajāte puruṣasya, anyat sthāvarasasvedajādi upakaraṇam | upakaraṇatvādapradhānatvamityata āha—tasmāt puruṣo'dhiṣṭhānam | tatra puruṣaḥ pradhānamiti tatra teṣu caturṣu sasvedajādiṣu madhye, ityanye vyākhyānayanti |

Linked texts (1)