The Compendium of Suśruta 1
Nibandhasaṅgraha 1
- Language
- Sanskrit
1.p1
sahasrākṣaṃ gaṇādhīśaṃ svaguruṃ ca sarasvatīm| janakaṃ janayitrīṃ ca śāstrādau praṇamāmyaham || samastajanapadatilakakalpe śrībhādānakadeśe nagarīvaramathurāsamīpe aṅkolānāmake vaidyasthānamasti| yatra sauravaṃśā brāhmaṇā samastabhūmipatimānyā aśvinīkumārasamānāḥ pārvaṇacandraruciyaśaḥprasādhitadiṅmaṇḍalā vaidyā abhūvan| tadanvaye govindanāmā cikitsakaśiromaṇirbabhūva, tatastatputro bhiṣakśiromukuṭamaṇirjaiyapālaḥ samajane, tatta̱nayaśca samastaśāstrārthatattvajño bharatapālaḥ sajātaḥ, tatputraḥ svakulanabhastalacandramovivekabṛhaspatiḥ śrīsahapāladevanṛpativallabhaḥ śrīḍalhaṇaḥ samabhūt| tena śrījejjaṭaṃ ṭīkākāraṃ śrīgayadāsabhāskarau ca pañjikākārau śrīmādhavabrahmadevādīn ṭīppanakārāṃścopajīvya, āyurvedaśāstrasuśrutavyākhyānāya nivandhasaṃgrahaḥ kriyate| yadyapi suśrutopari jejjaṭādibhiṣṭīkā racitā, tathā'pi tāsāṃ kuśāgrīyadidhiyāmabhigamyatvādalpamedhasāmanugrahāya suśruta vyākhyātukāmasya mama prayāsaḥ saphalaḥ|
1.1
) ||
1.2
athāto vedotpattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāma iti| nanu, katamat sūtramidaṃ ? caturvidhāni hi sūtrāṇi bhavanti, tadyathā,-pratisaṃskartṛsūtraṃ, ekīyasūtraṃ, śiṣyasūtraṃ, gurusūtraṃ ceti| iha pratisaṃskartṛsūtraṃ nāstyevetyeke, anye tvastīti bhāṣante, yathā ca tadasti tathaihaiva naikaṭyena kathayiṣyāma, ekīyasūtraṃ yathā,'tatra lohitakapilapāṇḍupītanīlaśukreṣvavanipredeśeṣu madhurāramlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi yathāsaṅkhyamudakāni bhavanti ityeke bhāṣante'-iti; śiṣyasūtra yathā,-'vāyoḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca lakṣaṇam| sthāna karma ca rogāṃśca vadasva vadatāṃvara'—iti; gurusūtraṃ yathā,-'dehe vicaratastasya lakṣṇāni nibodha me'-iti, evaṃ sūtrāṇāmanekatvāt kasyedaṃ sūtraṃ ? ucyate,-gurorevaitat sūtraṃ, śiṣyeṇa granthaṃ cikīrṣatā likhitam| anye tu śiṣyasyaivedaṃ sūtramityāhuḥ; sa tvātmaśiṣyeṣu dhanvantaripraśiṣyeṣu pratijñā kṛtavān| tanecchati gayī| kimetat svakapolakalpitaṃ suśrutenoktaṃ, athavā yathaiva guruṇodīritamiti pṛṣṭa pratisaṃskartā suśrutamukhenedamāha-yathovāca bhagavān dhanvantaririti | idaṃ pratisaṃskartṛsūtraṃ, yatra yatra parokṣe liṭprayogastatra tatraiva pratisaṃskartṛsūtra jñātavyamiti| pratisaṃskartā'pīha nāgārjuna eva| athaśabdo'nantarārtha eva | ato yuṣmacchalyatantropadeśakāmitā(tvā)danantaram| vedotpattimiti atrādau āyuḥśabdo lupto jñeyaḥ; tena, āyurvedòtpattimiti| utpattirāvibhrbhāvaḥ, natu abhūtaprādurbhāva | adhīyante'sminnarthā ityadhyāyaḥ| vyākhyāsyāma iti virviśeṣe, āṅ abhibhyāptau, vyākhyāsyāmaḥ prakathayiṣyāmaḥ | anye tu athaśabdaḥ śiṣyapraśnānantarye, ataḥśabdo hetvarthaḥ, yata ete śiṣyā. prajāhitārthamāyurvedaṃ guru papracchuḥ, ato hetorityarthaḥ; apare tu virvividhaprakāre, āṅ ābhimukhyāe, śeṣa samam| etenātaḥ śalyatantropadeśakāmitā (tvā)danantaraṃ, āyuṃvedābhivyaktimadhikṛtya kṛto yo'dhyāyasta viśeṣābhivyāptyā prakathayiṣyāmaḥ | dvitīyavyākhyānapakṣe'pītthaṃ yojanīyam| yathovāceti yādṛk uktavān | bhagavān dhanvantaririti samastaiśvaryamāhātmyayaśaḥśrīkāmārthaprayatnairyukto 'bhagavān' ucyate, anye tu jñānātiśayavān puruṣātiśayo bhagavān, apare tu aṣṭaguṇeśvaryavānevātra bhagavān| athāta ityādikaṃ pratijñāsūtraṃ yadyapyadhyāyādau likhitaṃ, tathā'pi 'vatsa suśruta' ityanantaraṃ draṣṭavyaṃ; anye tu 'adhyāpyāśca bhavanto vatsā' ityanantaraṃ paṭhanti, tannecchati gayī| atra kecid 'vedotpatti nāmādhyāyaṃ' iti paṭhanti |
) ||
1.3
atha khalvityādi | atheti maṅgalārthaḥ, ttattu śrotṛvyākhyātroḥ kriyāphalasiddhiṃ kathayati | khalu vākyaśobhārthaḥ, anye tu niśca-
yārthaḥ | amaravara devaśreṣṭhaṃ, pūrvajanmamamṛtoddharaṇāt; anye tu brahmaṇo'vatāratvāt | ṛṣigaṇaparivṛtaṃ devarṣibrahmarṣirājarṣisamūhairveṣṭitaṃ, tapojñānavahutvādvāyupādeyavākyatvācca | āśramasthaṃ vānaprasthāśramastha, etena rājyacintāparityāgadanākulacittatvaṃ rājarṣitvaṃ ca sūcitam | kāśirājaṃ vārāṇasījanapadannṛpati, kāśirājasya nirvāṇapadāmilāṣitvāttatputratvamāpannamiti kāśirājam | kāśirājānāmane katvādviśeṣaṇamāha - divodāsam | -divitīśabdenātra tatsthānadevāḥ kathyante, tai pūjākāmyayā sampradīyate yasmai sa divodāsasta, anye tu dāsyati karmāṇi yatnena karotīti dāsa, diva. svargasya dāso divodāsastam | sarvajanaprasiddha viśeṣaṇamāha - dhanvantarimiti | dhanu śalyaśāstra, tasya anta pāra, īyarti gacchatīti dhanvantaristaṃ, aparā vyutpattivistarabhayānna likhitā | aupadhenavādaya suśrutāntāḥ sapta śiṣyā ūcu uktavantaḥ | prabhṛtiśabdena bhojādaya | anye tu 'gopurarakṣitau' iti nāmadvaya manyante, ityaupadhenavādayo'ṣṭau, prabhṛtigrahaṇāt nimbikāṅkāyanagārgyagālavā, evametān dvādaśa śiṣyānāhu. | nanu, praśnakartṛtayā suśrutasya mukhyatvādādāvasya nāmagrahaṇamucita syāt, kathamaupadhenavādināmānyādāvuktāni ? satya, devarṣayaste rājarṣāṇā pūjyā iti na doṣa. |
kāyacikitseti | kecit jvarānantaramatisāraṃ paṭhanti, tanna, pañjikāyā dūṣitatvāt ( |
) ||
1.4
ṛṣayaste ta kāśirājaṃ prati kimūcurityāha- bhagavannityādi | -bhagavanniti sabodhane | tatra śārīrā vātādivaiṣamyanimittāḥ, mānasāḥ rajastamaḥ sambhūtā. kāmādaya, āgantavaḥ vyāghrādikṛtāḥ śastrādikṛtāśca | svābhāvikānāmatrāgrahaṇamasmin śāstre tatpratikārasyāprādhānyasūcanārtha, athavā ātmanaśca prāṇayātrārthamityaivāvarodhācca | ṛṣīṇā hi śārīramānasāgantuvyādhyasaṃbhavāt kevala svabhāvavyādhiniṣedhenaiva prāṇayātrā'bhipretā | upadrutān upasṛṣṭān | sanāthānapi samitrāntikānapi | anāthavat ekākijanavat | viceṣṭamānān viruddhā kriyā kurvāṇān | etenāyurveda vinā mitrādayo'pyanarthakā iti | vikrośataśca viśeṣādārtasvarai rudataśca | na asmākam | ātmanaśca prāṇayātrārtha prāṇānāmannauṣadhādīnā yātrārtha vyavahārārthaṃ svasvavṛttānuvarttanārtham | atra kecit 'ātmaprajāhitaheto' iti paṭhanti | upa-
diśyamānaṃ sakṣepata kathyamānam | atrāyata miti atrāyurvedopadeśe, āyatta adhīnam | aihikaṃ ihalokabhavaṃ, āmuṣmika paralokabhava, śreya kalyāṇalābhaḥ | arthakāmī mitrādilābho yaśaśca aihikaṃ śreya, svargādiviśiṣṭaṃ janmāntarajñānādyaśca āmuṣmikaṃ śreya amaratvaṃ ca | taditi hetau, yasmādāyurvedopadeśādvividha śreya āyatta tasmāt, upapannā. sma samīpamāgatā sma, śiṣyatvena chātrabhāveneti |
bhūtavidyeti | asurā daityāḥ, gandharvāḥ devagāyakāḥ, yakṣāḥ dhanadādayaḥ, rakṣāṃsi rāvaṇaprabhṛtīni, pitaraḥ agniṣvāttādayaḥ, piśācā piśitāśanā, ete grahaṇād grahā procyante | śāntikarmavaliharaṇādigrahopaśamanārthaṃ śāntikarmādibhiragrahopaśamanaprayojanam ( |
) ||
1.5
teṣāmaupadhenavādīnā samīpagatānā kāśirājena ki kṛtamityāha - tānuvāca bhagavāniti | svāgata śobhanamāgata, vaḥ yuṣmākam | amīmāsyā. avicāraṇīyā., prasiddhajātyādivattvāt | adhyāpyāśca adhyāpanārhāśca | vatsā iti pakṣapātātiśayatvasūcakaṃ sabodhana, athavā vatsāḥ prathamavayaso gavā putrāḥ, vatsā iva vatsāḥ, anena viśeṣaṇena prathamavayastva putrasādṛśyaṃ damanīyatvaṃ ca sūcayati |
kaumārabhṛtyamiti | duṣṭastanyagrahasamutthānāṃ ceti duṣṭastanyena duṣṭagraheṇa ca jātānāmityarthaḥ; tatra duṣṭastanyena śārīrāḥ, duṣṭagraheṇāgantava ( |
) ||
agadatantramiti | kīṭā vṛścikādaya' | lūtā markaṭaḥ, kīṭabhedo vā| vividhānā nānāprakārāṇā, viṣāṇā sthāvarajaṅgamānā, saṃyogaḥ saṅgama, tadupaśamāya| anye tu 'vividhaviṣasaṃyogaviṣopahatopaśamārtha ca'iti paṭhanti | sayogaviṣaṃ samānamadhughṛtādi (|
1.6
idānīmāyurvedasya sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ darśayannāha, - iha khalvvityādi | - iha khalviti vākyālaṅkāre, vakṣyamāṇa vākyamalaṅkaroti | anye tu iha mayi sūtrakāre, khalu evārthe; etena mayyeva āyurvedo'ṣṭāṅgo nānyeṣu sūtrakāreṣu, anyeṣāmekasyaivāṅgasya praṇetṛtvāt | ihetihooked vākyopakrame, khalu sabodhane ityapare | upāṅga aṅgamevālpatvādupāṅgaṃ, tadyathā- dehasya vāhujaṅghe śira ityaṅgāni, karacaraṇanāsikādīnyupāṅgāni, etena upāṅgamityukta, upāṅgamaṅgasamīpamityeke | anutpādyaiva prajā. lokasṛṣṭe prāk, āyurvedaṃ pradarśya prajāḥ paścāt sṛṣṭavānityartha | kṛtavān saṃskṛtavān, na tu pūrvamutpāditavān, kutaḥ 1 nityatvāt | svayambhūḥ brahmā | tato'lpāyuṣṭamiti tataḥ prāktanakaraṇādanantaramadharmapravṛttau satyā, alpāyuṣṭa alpajīvitatvaṃ, alpamedhastvaṃ svalpabuddhitvaṃ, bhūya. puna., aṣṭadhā aṣṭabhi. prakārai. |
) ||
1.7
atha ke te'ṣṭau prakārāḥ 2 ityāha-tadyathetyādi | śalyamiti śalyāharaṇapradhānaṃ tantraṃ śalyatantraṃ, śalākāyāḥ karma śālākyaṃ, tatpradhānaṃ tantramapi śālākyaṃ; kāyo'gnistadagnirucyate, tasya cikitsā kāyacikitsā, athavā kāyo dehastasya cikitsā kāyacikitsā, bhūtāni devāsuragandharvayakṣarakṣa. pitṛnāgapiśācā
aṣṭau, tāni vetti anayā iti bhūtavidyā, athavā bhūtāveśāpākaraṇārthā vidyā bhūtavidyā; kumārāḥ bālāḥ, teṣā bhṛtirdhāraṇaṃ poṣaṇaṃ ca, tasyā bhṛtyā idaṃ tantramiti kaumārabhṛtyaṃ, agado viṣapratikārastadarthaṃ tantraṃ agadatantraṃ, anye viṣagaravairarowdhiksaṃprayogo gadaḥ, gadasyābhāvaḥ agadaḥ, agadāya tantraṃ agadatantramityācakṣate; rasānāṃ rasraktādīnā ayanamāpyāyanaṃ rasāyanaṃ, tadarthaṃ tantraṃ rasāyanatantraṃ, athavā rasānāṃ rasavīryavipākādīnāmāyuḥprabhṛtikāraṇānāmayanaṃ viśiṣṭalābhopāyaḥ rasāyana, tadarthaṃ tantraṃ rasāyanatantraṃ, vājīkaraṇatantramiti yena strīṣu viṣaye vājīva naraḥ sāmarthya prāpnoti tat vājīkaraṇa, yenālparthaṃ vyajyate strīpu sat vājīkaraṇaṃ; anye tu vajanaṃ vājo vega. prakaraṇāt śukrasya, sa vidyate yeṣā te vājinaḥ, avājino vājinaḥ kriyante'neneti vājīkaraṇaṃ; anye tu vājīśabdena śukramabhidhīyate, tena śukarahitasya vājī śuklaṃ kriyate'neneti vājīkaraṇaṃ, tadarthaṃ tantraṃ vājīkaraṇatantram | iti śabdo'ṣṭāṅgaparisamāpto |
athāsya pratyaṅgalakṣaṇasaṃmāsaḥ |-
kiṃ tadekamekamaṅgaṃ prati lakṣaṇaṃ sakṣepeṇetyāha—tatretyādi | tatra teṣvaṅgeṣu, nāmaśabda pratipādane, śalyaṃ pratipādyate kathyata ityarthaḥ | vividhatṛṇādīnā pūyāsrāvāntānā duṣṭavraṇasyāntarmadhyāduddharaṇārthaṃ uddharaṇaprayojanaṃ, tathā garbhaśalyasyāpi | uddharaṇārthamityasyāgre 'ṣaṣṭhyā vidhānai' iti kecit paṭhanti, vyākhyānayanti ca—apatarpaṇāyai rakṣāvidhānāntairdvivraṇīyoktairityartha | praṇidhānārthaṃ nipevaṇārtham | na kevalaṃ kāṣṭhatṛṇādi śalyaṃ, kiṃtu “atipravṛddhaṃ maladoṣajaṃ vā śarīrīṇā sthāvarajaṅgamānām | yatkiṃcidābādhakaraṃ śarīre tatsarvameva pravadanti śalyam”-iti (|
śālākyamiti | jatru grīvāmūlaṃ, anye vakṣo'sasandhimāhu | vadanamatra mukhakuharamāhu | ghrāṇādisaśritānā ādiśabdāt śira kapāladisaśritānām ( |
rasāyanatantramiti | vaya sthāpana varṣaśatamāyu sthāpanam | āyuṣkara śatādhikamapi karoti | anye tu vaya sthāpanaṃ jarāpaharaṇa, tāruṇyaṃ bahukālaṃ sthāpayatītyartha. ( |
) ||
1.8
vājīkaraṇatantramiti | ataparetasa prakṛtyaiva stokaretasaḥ, teṣāmāpyāyananimittaṃ, duṣṭaretaso vātādiduṣṭaretasa , teṣā prasādanimittaṃ; kṣīṇaretasa. kāraṇai khamānādatpībhūtaretasa , teṣāmupacayanimittaṃ, viśuṣkretasa khamānādalya kṣīṇaretasa, teṣā janananimittam | athavā'lparetasa pañcaviśatimaprāptā , kṣīṇaretasastu madhyavayasa kāraṇādalpībhūtaretasa, śuṣkretaso vṛddhā | praharṣaṇjananārtha ceti svasthya śuktavṛddhistutikaraṇārthaṃ cetyartha. (|
) |
1.9
evamayamiti | eva anena prakāreṇa | atreti eṣu madhye | kimaṅgaṃ kasmai śiṣyāyopadiśyatā vyākhyāyatām | itiśavda sāmānyena |
1.11
ta ūcu te śiṣyā dhanvantari prati ūcu uktavantaḥ | śalyajñānaṃ mūlaṃ kṛtvā śalyajñānamādau kṛtvā | sa. dhanvantari, uvāca uktavān, evamastviti evaṃ bhavatviti | 'sahovāca'iti kecit paṭhanti | tai śiṣyai sahetyartha |
1.13
prakṣyati pṛcchāṃ kariṣyati |
1.14
vatsa suśruta ! iti sabodhane | asyāgre athāta ityādikā pratijñā jñātavyeti pūrvamevoktam | iha khalvityadhikāre, iha khalu āyurvedotpattyadhikāre ityartha. | vyādhiśabdo'yaṃ duṣṭeṣu vātādiṣu tatkāyaiṣu jvarādiṣu kleśeṣu rāgādiṣu ccheṣu saṃsārānuvṛttijanakeṣu ca vartate | parimokṣo nivṛtti | nanu, vyādhiparimodhasvasthasvāsthyarakṣaṇābhyāmanyadapi prayojanamasti, kiṃ tat ? yāpyavyādhitarakṣā rasāyanādāyuktakarṣaśca, tadida vaktavyaṃ, ucyate, -svasthasya rakṣaṇaṃ ceti cakāro'nuktasamuccayārtha, tena yāpyavyādhitarakṣaṇa rasāyanādāyuktakarṣaśca, athavā sādhyavyādhau kriyaikatvāt yāpyāvarodha, rasāyanādāyuktakarṣastu svastharakṣayaiva gṛhyate |
1.15
āyurvedasya niruktiṃ darśayannāha-āyurasminnityādi | -āyuḥ śarīrendriyasattvātmasayoga, tadasminnāyurvede vidyate astītyāyurvedaḥ, athavā āyurvidyate jñāyate anenetyāyurveda, āyurvidyate vicāryatā anena vā ityāyurveda, āyuranena vindati prāpnotīti vā āyurveda |
1.16
tasyāṅgavaramiti | -aṅgavaraṃ aṅgaśreṣṭham | ādyaṃ ādibhavam | pratyakṣāgamānumānopamānairaviruddhamiti anena śalyenāṅgavareṇa yo'rtha pratipādyate sa khalla pratyakṣādimirapi tathā'vagamyata ityartha |
pratyakṣamini yatkiṃcidevārthasya sākṣātkārījñānaṃ tadeva pratyarthaṃ, tathādi,-“mano'kṣagatamaśrāntaṃ vastu pratyakṣamucyate | indriyāṇāmasajñānaṃ vastutattve bhrama smṛtaḥ- ” iti, pratyakṣāviruddhaṃ yathā,sūryāvalokanāt nāsānta sūtravartipraveśenātha kṣutaḥ prādurbhāva | āgamo vedaḥ, āptānā śāstraṃ vā, tathādi,- “niī siddhiḥ pramāṇaistu hitaṃ cātra paratra ca | āgama nāptamāptānāmāptāstattvārthavedina ”- iti, āgamāviruddhaṃ yathā- purāṇādiṣvapi śrūyate-rudreṇa yajñasya śiraśchinnamaśvibhyā sahitamiti | āgamasya pratyakṣaphalatvāt varoyastvaṃ, tenānumānān pūrva nirdiṣṭavān | anu paścādavyabhicāriliṅgāliṅgī mīyate jāyate yena tadanumānaṃ, tenānumānenāviruddha yathā, - pranaṣṭe śalye candanaghṛtotpadgandhoyāṃ tvaci vikṣepaṇavilayanābhyāmanumīyate-atra śalyamiti | prasiddhasādharmyāt sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭasyārthasya sādharmyasādhanamupamānaṃ, tenāviruddha yathā-māṣavanmāpa, tilamātrastilakālaka, vidārīkandavad vidārīroga, śālakavat panasiketyādikam | uccamānaṃ upadiśyamānam | mayā dhanvantariṇetyartha |
śalyāṅgasyādyatvaṃ pratipādayannāha-etaddhītyādi | -hiśabdo'vadhāraṇe, etenaitadevāṅgaṃ prathamaṃ ādya pradhānaṃ vā | kasmāt prathamaṃ ? prāgabhighātavraṇasarohāt | -śārīravyādhīnā prāgeva devāsurasagrāme'bhighātavraṇotpattistatsarohāt | dvitīyahetumāha,yajñaśira.savānāceti | atrāpi prāgiti sabadhyate | anye tvatra 'yajñapradhānaśira sadhānācca' iti paṭhanti | yata prāk yajñasya pradhānabhūtasya śirasa sadhānaṃ tasmādidamādyam | atraiva pāramparyopadeśamāha- śrūyate hītyādi yāvatsahitamiti | atra kecit sahitamityatra sandhitamiti paṭhanti |
1.18
idānī varatve pratijñātahetuṃ pratipādayannāha-aṣṭāsvityādi | etadevādhikamiti etadevādhika nānyat śālākyādi | kasmāt ? āśukriyākaraṇāt | kuto'sya punarāśukriyākaraṇatvaṃ ? yantrādipraṇidhānāt, nahi yantrādiṣu praṇidhāne mandā kriyā kartu yuktā, mandakāritve hyāturasya vyāpatti syāt | varatve dvitīyaṃ hetumāha-sarvatantrasāmānyācca śālākyāditantratulyatvāt | 'adhikakriyākaraṇāt' iti kecit paṭhanti | adhikakriyākaraṇamapyasya yantrādipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyācca hetubhyām | anye tu varatve āśukriyākaraṇāditi hetutrayamāhuḥ; āśukriyākaraṇāt śīghraṃ chedādikriyākaraṇāditi vyākhyānayanti |
1.19
ataḥ śiṣyotsāhanāya yathābhūtaṃ praśaṃsāmāha-tadidamityādi | tadidaṃ śalyayantraṃ, śāśvataṃ avināśi, athavā śāśvataśabdena mokṣo'bhidhīyate, tatsaṃpādanāt śāśvataṃ; puṇyaṃ puṇyahetutvāt; svargasya nimittaṃ svargīya hitaṃ vā svargya; yaśaso nimittaṃ yaśase hitaṃ vā yaśasya; āyuṣo nimittaṃ āyuṣye hitaṃ vā āyuṣyaṃ; vṛttikaraṃ ceti nirvāhakaram |
1.20
idānīṃ kramāgati pratipādayannāha, -brahmā provācetyādi | provāca prathamaṃ kathitavān | tasmātprajāpatiradhijage iti prajāpati dakṣaṃ, adhijage adhītavān | mayā tviheti svarge brahmaṇaivārthibhyaḥ prathamaṃ dattaṃ, mayā dhanvantariṇā punarha martyaloke pradeya prathamaṃ dātavyamiti |
1.21
atha kāśirāja śiṣyapratītyartha ślokamāha-bhavati cātretyādi | ādidevaḥ śaṅkaraḥ, anye tu ādidevā brahmādayaḥ, karmadevāḥ śataṛtuprabhṛtayaḥ, prajananadevānāṃ tu prayojanajanitāḥ skandādayaḥ, teṣāmahamādideva | ādidevatve'pi kāśirājatvamupapannamavatārāttaramāpannatvāt | jarārujāmṛtyuharo'marāṇāmiti etenaitaduktaṃ devānāmapi purā jarādayastasthuḥ, te ca mayā ādidevena hṛtāḥ | prāpto'smi gā bhūya ihopadeṣṭumiti pūrvamahaṃ devakāryārthaṃ svargaṃ prāptaḥ, idānīṃ gāṃ pṛthvīṃ, bhūya puna, prāpto'smi āgato'smi, iha martyaloke, manuṣyakāryārthamupadeṣṭum | anye 'śalyaṃ mahacchāstravara gṛhītvā' iti paṭhanti | svamāhātmyaprakāśanamapi parārthatvādyathābhūtatvācca na doṣaḥ |
1.22
asmin śāstre pañcamahābhūtetyādi | pañcamahābhūtāni pṛthivyādīni, śarīrī ātmā, samavāya saṃyoga | anye tu 'tatrāsmin śāstre' iti paṭhanti, tatretyanena śalyatantramadhikriyate, tasmin śalyaśāstre, asminniti asminnadhikāre; kiṃ viśeṣavati ? ucyate - kriyādhikāre vyādhyadhiṣṭhānaprastāve ca | tasmin kriyeti tasminniti pūrvanirdiṣṭe puruṣe, kriyā śāstroditaṃ karma, ki tat? bheṣajaśalyakṣārāminirvartya svāsthyavṛttikaraṃ ca, kasmāt tasminneva kriyetyāha- so'dhiṣṭhānamiti | - yasmāt sa puruṣaḥ, adhiṣṭhānaṃ āśraya, kasya? vyādhe svāsthyasya ca | adhiṣṭhānatve hetumāhakasmāditi | lokasya jagataḥ, dvaividhyādviprakāratvāt | loko hītyādi | hi yasmādayarthe | sthāvara vṛkṣādi | jaṅgamaḥ manuṣyādiḥ | cikitsopayogidharmadvayaṃ pratipādayitumāha, - dvividhātmakaṃ evetyādi | agnibhūtādhidaivatasvabhāvamāgneyaṃ, somabhūtādhidaivatsvabhāvaṃ saumyaṃ; anye dvividhātmako dvividhahetuka iti vyākhyānayanti; tanna, pañjikāyā dūṣitatvāt | nanu, sarvabhūtānā sarvatra sānnidhyamasti tat katha dvividhātmaka ityāha- tadbhūyastvāditi |
tadāhlādyādityarthaḥ | prāyeṇa hi sarvaṃ dravyaṃ śītoṣṇaṃ na tṛtīyo rāśirasti, ato dvāveva agnīṣomau bhūyāṃsau | (adhunā'viśeṣeṇa) dvitīyaṃ pakṣamāha— pañcātmako veti | —vāśabdaḥ pakṣāntare; tena sa dvividho'pi loka pañcātmaka pañcasvabhāva ityatha vā pakṣaḥ | idānīṃ jaṅghamān pṛthakkartumāha,—tatreti |— tatra tayoḥ sthāvarajaṅgamayormadhye, caturvidha catuḥprakāraṃ, bhūtagrāmaḥ prāṇisamūhaḥ | atha ke te catvāra prakārā ityāha—sasvedajetyādi |—bhuva śarīrasya ca saṃsvedādūṣmaṇo jātā saṃsvedajāḥ; jarāyorjātā jarāyujā, jarāyurgarbhāśaya, aṇḍājjātā aṇḍajāḥ, aṇḍaṃ prāṇyādhāro vartulaṃ, bhuvamudbhiya jātā udbhijā, saṃjñāśabdaḥ pratyeka saṃbadhyate | caturdhā nipatitānāmūṣmāṇaṃ vinā kasyacit siddhirarnāstīti saṃsvedajasya prāṅnirdeśaḥ; kecidanyathākramaṃ paṭhanti; tanna, pañjikayā dūṣitatvāt| lokadvaividhyāditi prāguddiṣṭahetvarthaṃ sphuṭīkurvannāha—tatra puruṣa iti |—tatra tayo sthāvarajaṅgamayormadhye puruṣa prādhānyena guṇena pṛthak kriyate | yadyapyatra pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa iti sāmānyena puruṣaśabdena paścādirapi vācyastathā'pi manuṣyajātirevātra puruṣaśabdenocyate, tasyopakāryatvāt, itarasya cāprādhānyaṃ, upakaraṇatvāt; ata evāha—tasyopakaraṇamanyaditi |—tasya manuṣyajāte puruṣasya, anyat sthāvarasasvedajādi upakaraṇam | upakaraṇatvādapradhānatvamityata āha—tasmāt puruṣo'dhiṣṭhānam | tatra puruṣaḥ pradhānamiti tatra teṣu caturṣu sasvedajādiṣu madhye, ityanye vyākhyānayanti |
1.23
nanu, ke te vyādhayo yeṣāṃ puruṣo'dhiṣṭhānamityāha—taddu khetyā di |—tacchabdenānantaranirdiṣṭaṃ puruṣo'dhikriyate, du khaṃ kāyavāṅmānasī pīḍā; vividhaṃ du khamādadhatīti vyādhayaḥ, tasya puruṣasya du khāya saṃyogo yeṣāmāgantuprabhṛtīnā te vyādhayaḥ, athavā tasya puruṣasya yeṣu satsu, yairvā karaṇabhūtai, yebhyo vā du khaṃ jāyate te vyādhayaḥ | etau vākyārthau nyāyyau | anye tu tasya puruṣasya du khānā vedanānā ye saṃyogāste vyādhaya, aparetu durduṣṭāni khāni srotāsi du khāni, tasya puruṣasya du khānā duṣṭasrotasā nimitta saṃyo go yeṣā te tathoktā | etāvannāyyau, pañjikayā dūṣitatvāt |
1.24
te caturvidhā ityādi | pūrvamutpannatvādāganto prāgabhidhānaṃ, tata śārīrā, śarīrasya prādhānyāt, tata śeṣāviti | svabhāvena bhavantīti svābhāvikā, svabhāvo hyatra sahajo dharma | āgantuprabhṛtayaḥ pūrvaṃ vyākhyātā | svābhāvikāśceti cakāra svābhāvikasya vyādherāgantuprabhṛtibhi saha atulyabalatā sūcayati | itiśabdastu prakārasamāptau |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit